Митко Маџунков. „Кон другата земја“

1 – ЕЗЕРОТО
      Езерото еден ден ќе исчезне. Тоа изгледа неверојатно, па сепак е така: ќе се расени како дамнешна слика; Планината што сега мајчински го чува, ќе го голтне претворена во огнена ламја; ќе го снема како што ќе исчезнат – еден ден – и Земјата со луѓето што ја населувале, и Небото со сонцето и со месечината и со сите свои ѕвезди.
      И Планината и Езерото спокојно се лулеат во очите на Кирил како во огледало; толку се стварни што тој просто претрпнува од чувството дека се тука. Знае дека еднаш навистина ќе ги снема, но тоа сега не му изгледа можно ни веројатно ни стварно. Далечно, во секој случај, многу далечно е времето кога водите еднаш засекогаш ќе истечат, а со нив и последните студени лачи на сонцето. Тогаш него одамна веќе ќе го нема; ќе ги снема и оние без кои животот и така и така ќе стане пуст; ќе исчезнат расите и народите, нивните вери и уверенија, јазиците со сè речено и неискажано, сите луѓе кои биле и кои допрва ќе се родат, и сите спомени за нив. Така е, но и како да не е така. Сознанието за идната темница не му изгледа страшно; боли, но негде во далечината; не е толку очигледно како стварноста на она што го окружува. Не го засега толку ни мислата за сопствената минливост; Езерото, ридовите и Небото што ги надвишува се чисти и спокојни; изгледаат вечни и неуништливи, толку сигурно и цврсто врзани за иднината што својата сила ја всадуваат и во него.
      Зошто тогаш сепак го разжалостува веста за наглото опаѓање на нивото на водата во Езерото, намалувањето на Ѓолот кој истечува низ Ѓолаја како животот низ отворен крвен сад?
      – Пá саа арни сме – го теши Ангел собирајќи ги брчките на бронзеното лице концентрично околу очите налик на проѕирносини небесни извори – ланската гудñна бихме за пеза.
      Според Ангела, отечувањето на водата за кое се „наш’те горе пóкабатлñј ут Грко“ – зашто кој не чува газ ќе остане без образ – многу го вознемирило Езерото. За него зборува како за живо суштество. Веројатно поради намалениот притисок на водната маса – а можеби борејќи се „за душа“ – езерските кладенци силно проработиле и сега на местата на кајниците, до вчера главно невидливи, и покрај сите уверувања на рибарите упатени кон љубопитните дечиња, бликала жуборлива пена над водната шир како гејзери; под Планината, тука и таму, Езероторанета ѕверка рикало надгласувајќи се со мечките, лечејќи ги своите рани или проштавајќи се од животот. Сè почнало со горештините, со сушата која трае, ете, пет години. Она лето кога Грците првпат по прво бежанско го пуштиле, силно и одненадеж, да истечува низ Ѓолаја, велат дека Вардар не дотекол до Солунското Поле, а оваа година по сè изгледа ќе пресуши над Скопје (под Вруток). Што ќе се случи, во такви околности, со ѓољо може само да се претпостави. Езерото наше, „да не са л’жаме“, и досега си било бара, гласовита и лековита, но плитка и креклива. Ако порано, кога водата доаѓала до патот, најдлабокото имало десет метри, колку има сега, пролетта 1990 година, една деценија пред (ако не нè мантаат стари) Судниот Ден? „Ми ти си уч’н, шо да са л’жаме, земи мулñво и пресметни: десет бес три сед’м и две метра тијна пет. Ми после крекáло, ќе креке ми шо ќе чине!“ Уште малку рибарите купиите (веслата) ќе можат да ги заменат со стапови. Но што ќе се случи дотогаш? И што се случува досега, од војната наваму? Најпрвин ја отруле рибата со пестициди („ус утровишта“). Не само комарците, од прскањето попаѓале во водата и кусовеките мушички со кои се храни рибата: луѓето ги отруле комарците за да не ги касаат, комарците ја отруле рибата за да не ги јаде, рибата исчезнала за да не ја ловат. Каде е сега дојранскиот крап кој, вретенест и долг, можел да биде тежок и триесет килограми? Уловил ли некој сом? Во тињата на Вардар, слуша, некој струмичанец фатил седумнаесет сомчиња од деветстотини грама до три и пол килограми: но каде е езерскиот сом од сто и триесет килограми, долг два метри, царот на подводните извори. Што стана со јагулата којашто дојранчани ја викаат јангула? Сапк’ните ‘рѓосале фрлени на таваните: повеќе немало остро, опитно око кое ќе ја насети рибата по одвај забележливото нишање и пулсирање на тињата од езерското дно; ниту имало силна рака што ќе го извлече тешкиот препелкав товар; а исчезнале и мустаклиите жители на тишината во чијшто грб можел да се забуца остриот тризабец. Никому не му требале повеќе ни даулите, мрежите со сè помали и помали концентрични прстени налик на лавиринт од каде нема излегување. Рибарите сè поретко го фрлале грипот зашто во неговата капа (како што го викале средишниот дел на мрежата) сè почесто останувале само „пу два линéжа, три пиркñи (костраци)“, грст беловици и црвеноперки (што машкодани што платици). Ишчезнале раковите, а и школките со кои тие некогаш фаќале риба сосема се проредиле. Кога шеснаесеттата година нивните дедовци и баби и мајки (без татковците кои во три туѓи војски војувале против самите себе) ги повеле в раце или за раце на сите четири страни од светот, ги напуштиле своите домови сè уште топли од последниот сон, и никогаш повеќе не се вратиле во нив: тригодишното бомбардирање од страна на сојузниците (и на Антантата и на Централните сили) го претвориле градот, некогашниот Мал Солун, во пепелиште; но гранатите што паѓале во Езерото не успеале да ја сотрат рибата, дури напротив; и малцинството што, од храброст или од немајкаде, останало да живее кај Топлец, и оние што подоцна го изградиле Нов Дојран веднаш над него, можеле да ја ловат рибата со рака, или барем со кепче, како целото Езеро да станало мандра или дури котец. Така било некогаш, а како е сега подобро да не се зборува: во минатото имало сè, освен живот, а сега, тука е животот но каде е убавината? Каде се пеликаните? Кога јагулите ќе се вратат од далечната туѓина за да запливат, прв и последен пат, по Езерото на своите мајки, тогаш и пеликаните пак ќе ги спуштат тешките тела врз водната шир, за да ги одморат своите широки крилја. Кормораните Гаро и Ачко и оваа зима дошле да ја гонат рибата кон трската и мандрите, но каде останал Марко со своето вкусно, дебело месо? Струмичките ловџии чекаат на сртот од Беласица, но дали ќе ги дочекаат дивите патки и гаски што дење пошле на пасиште кон Моноспитското Блато, кога и него веќе го нема. Малите кафеавоцрни пајчиња (лиски) се лулкаат врз ситните бранови; тука се галебите бели, тука се вкусните нуркачи, тука е трската од која се прават леси (пардии) за секаква употреба; не исчезнала уште ѓолската трева од која во август ќе процвета Езерото пуштајќи ги своите јодни испаренија, полезни за човековиот здрав здив; како што преостанатата риба се измрестила уште во почетокот на април, така нема да престанат вечните езерски ветрови: југото („кое не е ветер, југо е“) ќе ги мрси круните на јаворите, смоквите и дивите маслинки, ќе ги милува огненопортокаловите цветови на калинките и белите, румени и модроцрвени китки на олеандрите, а силниот вардарец, правиот калишник и северозападниот кривец ќе го сукаат Езерото од Беласица кон Круша Планина и Мрдаја, или во спротивна насока; зиме понекогаш ќе беснее вистинска бура (наречена добровен), но ни тогаш ниту никогаш нема да се намали силината на водните струи кои секогаш ќе ги туркаат катраносаните кораби кон домашниот брег. Тука останале древните ветришта, но каде отишле ќерамидите што тие некогаш ги расфрлиле од крововите низ баштите, дворовтие и сокаците? Каде се црквите Свети Илија и Свети Кирил и Методи? Кој добровен ја однел куќата на Христофор Џефар во Виена Царствујушча? Како буквите на Теодосиј Синаитски потонале во Солунскиот Залив? Каде ги снемало ановите, камилите и караваните? Во која дупка се пикнале Турците од конаците, а во која Евреите од чаршијата? Каде е доктор Џафер Ѓаурот, а каде Аргир Јатрето кој сè лекувал со студена вода и скони? Каде го снемало Евреинот Меркадо, продавачот на печени јајца, а каде „се чинáла“ баба Ката Шегаџиката, и каде Еѓуптинот Осман Шембелакот, измислувачот на прекари? Што станало со оние кои живееле во Рибарската улица, на брегот од Езерото, кои на терасите пред кафеаните пиле мастика, истовремено, со трските забуцани во оградата, ловејќи риба за мезе. Каде ги снемало луѓето од куќичките заплиснувани од брановите, и каде оние од калдрмата на плоштадотпазар, од рибарниците, од „ашчинñте“, од кафеаната на Караулан, од шкембарницата, од шекерџилницата, од берберницата со леѓенот над вратата, од млекарницата, од дуќаните со мануфактурни стоки од Солун, каде од дуќанчињата на кожарите, кондураџиите, шивачите, тишлерите, казанџиите, абаџиите, бозаџиите, јорганџиите, од бакалниците и зарзаватчилниците, на кој начин пазарскиот прав се слеал врз еснафскиот мрмор, врз џагорот на децата, врз вревата на жените, врз молкот на старците, кога купишта змии ги населиле темелите на куќите? Што станало со лебот од фурните, со учениците од школите, со коските во гробиштата? Што бидело со лозјето на свети Трипун останато без баба Македонка и нејзиното внуче? Каде го снемало јајцето од ацката, каде конецот со кој било врзано, каде раката што го држела конецот, каде зинатата уста на сестричката, каде нејзините бели заби, каде нејзиниот врел здив, каде нејзината цикотлива смеа? На каде фатил народот од Улицата на султан Мехмед или Цар Фердинанд или Крал Петар или Кнез Борис или Крал Александар, од светиот пат кој од памтивек ги поврзувал Солун, Кукуш, Дојран и Струмица? („А саа на Ѓивгилñи не фрлñи като риба на мачка!“) Каде ги снемало говедските лепешки од родните ѕидови, каде тутунските низи (нижанñци), каде спрострената руба? Кој го изел масното овчко сирење, кој маслото а кој урдата, кој го испил млекото, кој ја испредел волната, кој го изгазил со малите чисти нозе грозјето? Кој ја голтнал реката Џангрка, кој педесетте студени чешми, Света Петка и Таушановата и Фердинандовата? Каде изчезнале променетите девојчиња и дечиња пред Народната читалница? Кој ја сопрел воденицата, а кој часовникот од Саат-кулата (кон кого Турците рамнодушно мрмореле: авá педерсз др – времето е без пари). Некогаш вода бликала од сите страни, и се случувало – како онаа година пред преселбата – луѓето да си одат на гости со кораби: потоа сè истекло низ Ѓолаја, кон Арџанското Езеро. Сега водата ја нема, а не е ни потребна зашто и градот го снемало, заедно со сите луѓе. Брестовите се исушиле, замолкнале пилците на нивните гранки. Новите луѓе врз урнатините ѕидаат хотели и, според можностите свои, викендкуќички: нови луѓе кои не знаат ништо за старите дни. Навидум, сè е исто: врз некогашната населба расне нова, поубава, не пајантава, од пардии и лепешки туку од железо и бетон: но не затоа да ја продолжи, туку да ја прекрие. Нека погледне Кирил преку Езерото, кон спротивниот брег и нека му каже што останало од некогашниот живот: каде е Дурбалија или Кавалари, со доселениците од Понт, каде Ѓовшеклија, каде Аканџалија или Мурѓез во кој се родил Мурго Љубенов Канџаличанецот, каде Каралија, каде Балмашлија, каде Попово (Мирјофито), каде Горбасово, каде Ѓорбашол со дојдениците од Тракија, каде Димонци, каде Сурлово или Амаранда, каде ЗоросатоПатарос, каде (некогаш) големата Владаја, каде грчкиот (наш) Сташион, каде исчезниот Брест? Сите тие загуби – вели Ангел – и многуте други бројот што не им се знае, му го скусиле животот на Езерото, и најпосле ќе го умрат. Педесет години инородните доселеници од неговиот брег живееле собирајќи гилзи по ридиштата и тоа Него го болело како кога му го ловеле мрестот. Одамна веќе Езерото не било најбогато со риба, ни во Европа ни нигде, од недоманќинска работа и криволов, од гнасотилаците наши; штом, неоддамна, направиле колектор, ракчињата се вратиле во водата – зашто тие не се како нас: бараат чисто – но колку пари чини тоа кога повеќе вода нема. Според Ангел, ако ова лето не паднал дожд и зимава не заврнал голем снег, и така неколку години по ред, и особено ако не им се „даа џуáпо“ на Грците, набргу Езерото ќе станало вистинско а не само лековито мочуриште.
      Кирил (рече дека) видел многу (бајá) пијавици во Езерото.
      Од пијавица зијан немало: биле полезни за (против) мајас’л, дамлá...
      КИРИЛ: Шарените, да, но црните, од кои крвта не се сопира?
      И црните биле корисни.
      А змиите? Сабајлево една му поминала преку ногата: ја почувстувал нејзината кожа врз својата како порака од некој таен свет; потоа го видел нејзиното блескаво, сребрено тело како ритмично се вие и нечујно заминува. 
      Белоушка.
      А отровни нема?
      Како да нема. Езерото е поило, за сите па и за змиите. Но кога го асфалтирале патот долбрегот, камионите многу ги газеле, пред да успеат да ја загасат жедта. Ги има сè помалку, како и акрепите. Долго спокојно живеале по урнатините. Сега се кријат по прнарите, го ријат усвитениот рид барајќи вода и засолниште.
      Една вечер, си приспомнуваше Кирил, додека како детеизвидник логорувал крај Езерото – тогаш осветлено само од месечината и ѕвездите – ги разбудил викот на другарот им Захо. Што се случило? На сон извлекувал од гаќи нешто дебело и долго, а кога се расонил во раката држал змија. Спискал, ја фрлил, ги разбудил; тие срипале, се разбегале, но кога се присвестиле се вратиле и ја убиле змијата. Тогаш тој, Кирил, предводен од чудно претчувство, го кренал ранецот што му служел место перница, и што видел под него: склупчана змија (иста како првата, само друга) која избегала од бурата и сакала негде да се стопли. Го разурнале шаторот и ја запалиле сламата. Оттогаш, па до крајот на сите логорувања, повеќе не спиел под шатор, туку на отворено, на ќебе спрострено врз топлиот песок. Летните ноќи во оние времиња просто ѕунеле од треперлив небесен спокој, заладувало дури пред зората, пред изгревот на сонцето кој секогаш бил поинаков, налик на различно создавање на светот.
      Тогаш авáта навистина била поблагородна, се согласи и Ангел: точно се знаело кога доаѓаат кормораните, а кога се пече риба по колибите како во наколни живеалишта, врз мангал на трска, кога се затвораат мандрите, а кога пак отвораат, и започнува со плетењето на лесите, кога црварите ги ријат баштите барајќи глисти што ќе ги исечат со своите долги нокти и продадат на кило (за пет гроша), а кога момите ќе ги довршат големите копринени мрежи; се знаело кога излегуваат првите качунки и кога расцутуваат првите вишни, кога стасуваат јаболките и како се слави Петровден, кога цветаат калинката и јасножолатата ајдучка трева, кога узрева смоквата, а кога се замрзнува Езерото (околу Крстовден, иако ретко). Тогаш, навистина, жабите и змиите живееле во рамнотежа, иако не во љубов и слога.
      КИРИЛ: Навечер крека како да сме во Моноспитово.
      АНГЕЛ: Глејш оти кусо са змијте. Ама ќе доот туристето, ќе исфáштат жабите: ќе и излáпат.
      Владетелите на другата земја отаде водата – којашто некогаш била иста, како и луѓето што биле едни – итри се, и преданието кажува така: спокојно го пијат Езерото сосе кафеавошарените (полезни) и црните (не толку штетни) пијавици, сосе школките и полжавите и ракчињата и змиите, сосе рибите, го цицаат како стрвни старчиња кои не сакаат да умрат пред внуците. Без страв дека ќе дојдат до дното постелано со коски и неактивирани гранати, го истечуваат Езерото сосе трските и тревите, сосе ветерот и птиците што како бели цветови и џуџести црни кораби јаздат по неговите плеќи.
      Иако, навидум, треви има сè повеќе: додека седи пред празниот хотел налик на КПдом, Кирил е преплавен од нивниот јодногорчлив мирис помешан со омајот на крајбрежната дива детелина што сега расне покрај сувата трска, од некогашното езерско дно. Гласно се прашува од кој свет на водени атови потекнува семето на тоа јонџе што го скрива острото крајбрежно камење.
      И Ангел се чуди. Тој е рибар во пензија – освен, ретко, ноќе – и сега ѝ помага (и прави друштво) на жена си, госпожа Ангелина која е домаќинка во хотелот. Доброволната работа му е во тоа да мрзелува: да седи и гледа, и да биде незадоволен со забележаните недостатоци во хотелот или пред него.
      – Шо да се л’жаме – вели Ангел загледан во зеленилото на брегот – тоо е чаñр. Не знам как вии о виките, нии о вик’ме такá: чаñр.
      Го подвлекува тој збор како да сака да му даде што понегативно значење. Наеднаш неговите светлосини и сосема млади очи се исполнети со презир кон она што го гледа. Свесен е дека ништо на светов не е како што треба, особено околу него; и тој нема побрзо и поделотворно средство за соголување на стварноста освен да ја именува на својот говор. Секој збор од неговиот свет како да е секогаш спремен, и способен, да го урне тој ист свет и, истовремено, да му даде чуден, весел ореол. На зборовите со коишто бегло ги именува нештата не им треба ни објаснение, дури ни значење: тие некако сами од себе, и без своја волја, како невидливи ножеви го сечат пределот, и истовремено го исполнуваат со радост.
      – Чаñр, ама утрóвен: ни којзто не о јаат – вели пулејќи се во зеленилото на брегот, како врз земните гради да гледа зол гноен чир, па веднаш гневно продолжува: – Дек е бе Кире тоо влас’ да о окóсе тоо јонџе, дек е? Дек е – и по третпат се прашува, и најпосле самиот одговара: – А неме: спии!
      Не чини, токму ништо не чини. Достаточно е да е нешто наше, па да биде безвредно, ништожно. Трската е сега на суво, до неа, долж брегот, цвета детелината, а над неа, до патот, лилаво, слезот. Езерото и Планината раснат од длабочината на недогледното време, а од оваа страна – или можеби од иднината – бурјанот и тревиштата во кои зараснале брегот, патот до водата и плажата. Што чека сега власта (невидлива)? Зошто не се сосече трската, зошто не се окоси тревата, зошто не се уреди плажата сега кога нечистотијата не е под водата туку на брегот? Зошто не се организира акција: да се соберат и однесат камењата а донесе и распостеле песок. „Нели повико беше само пу них, нојзто ги сечéле, не знам шо правñле?!“ Порано водата не им давала да ја уредат плажата: сега кој не им дава? „От’ не искýб’т тоо трева, дек ќе легн’т тии турñсти ка ќе доот, у чаñро ли, змијте да и изéет? Праф ли с’м, кажи ак’ не с’м, ми такá де!“ Не, не арна работа, ништо не е како што треба: Езерото исчезнува, а и луѓето (чувеците) тука негде се, на прагот. А тој, Кирил, токму сега нашол куќа да прави, во најлошо време и на најлошото место, во змијарникот. Па тука нема ништо освен ветер. Ништо. Само ветер.
      Кирил се насмевнува со одобрување. Молчи, гледа во англиската трева пред хотелот, во прскалката што го оросува зеленилото, во ѕуницата што се создава сред водната прашина, во мокрите бледорозикави цветови на трендафилот, во џбунот кој през летото ќе стане собиралиште на комарци. Ангел е бос, во сокинати влечки; панталоните му се стари како и гајбата што, од неразбирливи причини, со години ја носи врзана за багажникот од велосипедот: не наликува на човек волен да го промени светот, или макар само да му го измете ѓубрето.
      На тротоарот пред оградата застанува вишновопепелава лимузина, Фијат 132 супер, и во неа познат лик: Лоренцо Величествени, мецена.
      – Кажи му бе Елисéј – му довикува Ангел – кажи му бе Руси на другáро ти има ли нешто уф тај наш пус’ Полин мадак ветар?!
      Ништо друго. Само ветер. Таман си е работата.
      – Кажи му ка кривéцо ќермñјте ти утнесé!?
      Не ќерамидите. Целитот кров. Трипати. Таман си е работата.
      Несебичниот џин – кој е навистина кадраво-рус и троа бенкичав – спокојно и бавно се извлекува од колата, потоа ја турка железната порта со еден прст и приоѓа со насмев криејќи го со јазик скршениот заб.
      – Тамáн се е рабóт’та – повторува Елисеј Руси. – Трип’ти. Цељо кроф.
      Тој е голем, тежок, питом, сталожен, достоинствен; изгледа грубо спрема својата осведочена добрина: навидум мешавина на тепан боксер и незалечен алкохоличар, со сите драсканици на душата втиснати во живата маска на лицето, тој одвај забележливо ја ниша својата голема царска глава кон масата. Не, за разлика од нив – иако животот му минува низ кафеани – не пие ништо, освен кафе, се разбира. И сок, да. Од тоа се гои, да, тоа го знае, разбирливо, од ништо друго – само од шеќерот – да. Таман си е работата. 
      Летово, тоа му е главна поговорка, преку него проширена во половина Македонија. Околу неа како околу стожер на гумно се врши сето животно жито, се вртат сите разговори. Тоа се зборови на одобрување, но значат подбив; обоени се со непоколеблива и цврста рамнодушност спрема силите на сите собитија; искажуваат прифаќање но навестуваат резерва, кон сè видливо и невидливо, дамнешно и ново, туѓо и свое, сфатливо и несфатливо. Ланската година стожерен збор му беше крај – сè, па и секој разговор се завршуваше така што ќе речеше: крај – и тоа звучеше поинаку, но значеше исто што и – таман си е работата. Освен вал-вал-валандовската музика немаше звук кој толку го исполнуваше воздухот со расцутените калинки како таа поговорка.
      – Тамáн се е рабóт’та. Само – и Елисеј Руси седнувајќи ја става својата тешка рака на вратот од рибарот – да те питам, батко Ангеле, ама право да ми кааш, нем да ме излáаш. – И тој долго, и сосема сериозно го гледа рибарот в очи: зелено во сино. – Кажи: шо имаш ти прутñф ветаро?!
      
      
      Драги мој Камедонски,
      Еднаш ти ветив дека ќе ти напишам книга. Сè уште, во мракот меѓу кориците, триесетина празни листови чекаат да ги исполнам со чачканицимачканици, со зборови кои ќе те разгалат и насмеат. „Ќе има ли слики? Ќе биде ли смешна?“ ми рече тогаш, пред многу време. Основната вредност на животот, па и на сè напишано, за тебе отсекогаш беше, и сè уште è, во смеата, зарем не? Кога сакаш особено да истакнеш некого, од улицата или класот, ти не забораваш да ми спомнеш „колку е тој (Јоската) смешен, аа!“ Иако, ни ти повеќе не се смееш како некогаш. Не ме дочекуваш со она огреано лице, налик на вкупната радост на пролетниот цут, понекогаш си замислен, а сè почесто намуртен, како да сакаш токму во сè да бидеш налик на мене, што рекла твојата мајка. Белите неиспишани страници, да те потсетам ако си заборавил, ѝ припаѓаат на една книга-макета; меѓу сликовничките од библиотеката Буба Мара што, една дамнешна (тогаш нова) година ги доби, и тоа од вистинскиот, од единствениот Дедо Мраз – а не од неговите смешни пратеници со бубаќови бради и без црвени чизми – имаше две наполно празни. Дали тоа беше случајно; или токму таква била волјата на Творецот на зимските волшепства? Во едната, колку што си спомнувам, ти самиот го дополни, со две-три реченици, незавршениот роман на својот постар брат Питачите стануваат кралеви, и го украси со шарено полско „свеќе“, а втората остана, со години, негибната.
      Дојде ли време, од оваа далечина, да почнам да ја испишувам со својот нечиток ракопис? Ти знаеш дека јас своите ветувања, макар и со големо задоцнување, главно ги исполнувам. Но каде е сега онаа книга што ти ја „таксав“? Па ни ти самиот повеќе не си истиот. Не си сега бебето кое дедо му го вози во количката по Ридот на Ѕвездара – патем шегувајќи се со брборливите баби – ниту си детето кое седи со татка си под трепетликите над градинката, кое шета по темната кедрова шума или од подножјето на Источната Порта ја гледа болната боцка на Авала. Еднаш те прашав колку си спомнуваш за престојот на Ридот, вклучувајќи го нашиот живот во Куќата, за средбите, за разделбите, за Шумичката, за Олимп, за игрите во градинката којшто ти ја наречуваше „овданиште“. Малку, по сè изгледа. Тоа време е премногу блиско за тебе; треба да поминат години и сите трошки од воздухот да се стаат како тиња па да можеш, сред проѕирноста на воздухот, да ги видиш првите слики, мисли и чувства чисти и неповторливи, јасно како на дланка. Ти повеќе не си ни детето од „гругото овданиште“, сред полето, од другата населба далеку зад Западната Порта, во срцето на Земјата на ирвасите за која другпат ќе ти раскажувам. Сега не се шетаме долж Дунавскиот кеј, од Венеција каде што е сегашното твое училиште до Југославија и назад, таму и ваму, сè додека не ти отрпнат нозете. Надојдените води што ги потопиле сите чамци повеќе не го загрозуваат светот, и ти не ми ги раскажуваш своите мајски приказни за „иридијацијата“. Таа пролет, и зимата што ѝ претходеше – последната во која падна голем снег – одамна поминаа, сигурно и тебе така ти се чини. Најпрвин умре едниот дедо во „гругата далечна земја Камедонија“, а потоа и оној крај кога раснеше, што те чуваше и гледаше; онаа есен, што уследи по пролетната „иридијација“, исчезна без трага и глас, како в земи да пропадна, и таинстевениот старец Дондоне за кого толку силно и неочекувано се врза, кој ти прикажуваше за сè и сешто, меѓу другото и за Езерото на своите предци, еднаш засекогаш изгубено под соспите на времето. Ти ми кажуваше, толкувајќи ги неговите зборови, дека тоа Езеро одамна веќе исчезнало. А што ако не е така? Сите езера не се ни налик едни на други, дури ни по шумот на брановите со кои ги заплиснуваат своите брегови; па сепак, зарем секое од нив не скрива во своите длабочини тајна која го разликува од сите останати, и по кое може да се познае? Зошто езерото на старецот не би можело да биде токму ова Езеро што се лулее пред моите очи, и од каде ти ги праќам овие (нечујни) зборови?!
      Но јас друго сакав да ти кажам: дека ние повеќе не сме исти; па и да е ова Езерото на Дондоне, за него не можам да ти прикажувам онака како што ти прикажувал тој, па ни онака како што би ти прикажувал јас онаа есен кога старецот ненадејно исчезна. Иако ми е тешко да го признаам тоа во себе, или тебе тоа гласно да ти го речам, јас не сум сигурен дека сум способен да го исполнам своето дамнешно ветување во целост, и да ти напишам книга со која само ќе те насмеам и развеселам. Ти повеќе не си дете, барем самиот така велиш; овие денови, без сомнение, многу се трудиш да поправиш една или две оценки, па кога ќе се вратам да ме зарадуваш со одличниот успех со доволно добро поведение. Веќе оваа есен, ќе се запишеш во четврто одделение; ќе наполниш десет години; златестата мов над која бдееш ќе почне да темнее, биди без грижа; и свиролчето ќе ти се издолжи и ќе ја смени песната, а и јајцата ќе ти натежнат, како што вели мајка ти (кога сака да те засрами пред другарите, или пред Алиса); со два збора, ќе станеш вистински маж. Како тогаш да ти пишувам лажиња за дечиња, како во читанките. Добро си спомнувам како јас самиот се чувствував на твојата возраст: сите мислеа дека сè уште не постојам, а јас си бев скоро како сега. Прав си ти кога строго ѝ наредуваш на мајка си да те почитува, зашто и законот тоа го бара. Возрасните навистина се силни само затоа што ја држат сета власт, што од секоја банка или пошта или продавница можат на посран потпис пари и стока да грабнат; да не е така, и тие би молеле за еден сладолед, како и секој обесправен човек.
      Понекогаш, ти сè уште мислиш дека јас можам да урнам ѕид со тупаница; можеби во тоа се крие некоја тажна вистина. Прифаќањето на светот на возрасните има врска со прифаќањето на нивните песни, и прикаски за деца. Тебе ти е јасно дека е тоа налик ка пиење врела и невкусна (а полезна) супа место ладна и вкусна (иако бескорисна) кокола. Од длабочината на својата душа ти, макар магливо, го согледуваш светот каков што тој è; и гледаш дека возрасните ја праќаат кон тебе неговата тажно-искривена и поедноставена слика; сметаш дека таква е нивната волја; ако се доволно занимливи, им простуваш и ги прифаќаш; не знаеш дека се беспомошни барем колку и ти кога треба да го опишеш она што го набљудуваш низ прозорецот: кое не е слика иако се гледа, и не е звук иако се слуша, и не содржи во себе ниту еден збор кој може да го рече. Смешна е литературата за деца, зарем не? Возрасни луѓе изигруваат шутови („керебече се“, како што велиш ти) затоа што мислат дека децата ништо не знаат и сè може да им се продаде, дека повеќе не ни заслужуваат? А којзнае, можеби само толкава им е силата, или го заборавиле својот некогашен живот, или никогаш не го ни почувствувале таков каков што тој навистина е.
      Можеби нема смисла да ти зборувам вакви нешта. Можеби треба само да ти прикажувам за птиците преселнички, за исчезнувањето на безимените пеперутки во Амазонија, за освојувањето на ледените беспаќа, за сотрувањето на Индијанците, за важноста на знаењето, за љубовта, за убавината, за игрите, за чувањето на спомените, или просто да ти раскажам една волшебна прикаска. Еднаш твојот голем пријател чичко Браке, пуштачот на филмови, ме праша сакам ли да им упатам преку телевизијата порака на децата, за она што го сметам особено важно во животот. Се насмевнав и му реков: „Како да им го кажам она што ни самиот не го знам?!“ Тогаш си спомнав на тебе, дека би бил среќен да ме видиш од онаа страна, да го чуеш мојот глас од Кристалната Шума, но тоа не го промени моето решение; напротив, дури тогаш, кога се замислив како ти се обраќам со зборови, за да ти кажам нешто важно, кое треба да го помниш за цел живот, сфатив колку смешно би било тоа. И сега така мислам. За такво обраќање потребно е нешто посилно од зборови.
      Загледан во треперливиот екран како во ново небо сред чија шарена виулица се препелка светот, ти не ни забележуваш дека она што го гледаш, и кога не е ништо, само е сиромашен исечок од нешто. Каде е целината, она што се наоѓа надвор од кутијата? Каде се книгите за она што е собрано во една точка (филмовите и да не ги спомнувам)? Ти знаеш дека во криминалистичките серии се пука и јури по улиците, а во детективските само здодевно се збори – зарем тоа не е чудно, да ни две слични нешта не можат да се соберат на едно место? Како тогаш да се зберат сите? Каде тогаш да се здружи сè?
      Како, и каде, освен, за промена, во книгата која нема да биде составена од зборови туку од она од што тие настанале.
      Но тоа не е единствената причина поради која ти пишувам вака сериозно (како веќе да сме во иднината) а не поинаку (во стил кој повеќе би ти се бендисал: цинцилинци на милинци, таму има три гомнинци), навистина не е: има уште неколку споредни, и барем една важна.
2 – ВОЗОТ ЗА БУТЕЛ 
      Смртта на тетка му, Калиопа Водочка, беше првобитниот повод за Кириловото заминување за Македонија. Појде на два дена, а остана два месеца. Веста (жална) ја чу од мајка си, Бела, преку телефон, додека бесцелно седеше налактен на работната маса во библиотеката. „Бñтребáло да дојд’ш“, рече мајка му со глас кој беше мешавина на желба, молба, недоверба, претчувство, поради што зборовите ѝ беа зарипнато монотони, налик на старозаветна догма нагризена со нововековно сомнение. Надвор врнеше ситен дожд. Тетка му не ги доживеа годините на мајка си, Екатерина Водочка, но беше мошне стара. Бела Водочка, и покрај тоа, звучеше необично потресено. Во последно време – особено откако ѝ умре мажот – со постарата золва живееше како со сестра: Калиопа доаѓаше кај Бела од Скопје во Струмица, од државниот стан во градскиот ѕид во својата родителска куќа исполнувајќи ја со црцорливиот глас на – таа беше убедена во тоа – неминливото минато, кротка, спокојна, тивка, ширејќи околу себе сигурност и мир. Еднаш, кога ја посети сестра ѝ Балагија врз чии плеќи беше паднала сета грубост на животот, без да ѝ го згасне насмевот, ненадејно ја праша: „Мори Балагñи, се боош ли ут умирáчка?“ Сестра ѝ изненадено и зачудено ја погледна, како во векот да не чула поглупаво прашање, и само одмавна: „Ја как’ не!“ што значеше не само дека не се плаши туку и дека таква мисла никогаш не ѝ дошла на ум. „И јас ич!“ рече Калиопа Водочка замислено, како да е, поради нешто, важно да се знае тоа. Кирил присуствуваше на тој разговор и добро го запамети, можеби затоа што беше вметнат и ненадеен, како куса почивка што го пресечува долгиот пат. Тој и инаку знаеше дека жените, особено старичките од неговиот сој, не знаат за страв, а тогаш како да му стана јасно и зошто: тие не беа дел од природата, беа самата природа, со сè што е во неа питомо и диво, култивирано и запустено, добро и лошо. Надвор, врз темните гранитни плочи на Кнез Михаилова улица, и врз здодевната бучава на тролејбусите што чекаа да тргнат на својот вечно ист, кружен, пат паѓаше ситен дожд. Белиот Град беше притиснат од нечистотија, и изгледаше невозможно да се излезе од него. Целото претпладне Кирил чувствуваше главоболка, умор, чудна напнатост. Мајка му Бела Водочка можеби по гласот со кој ѝ рече дека „ќе гледа да дојде“ ја насети неговата слабост, беспомошноста да се помрдне од местото која произлегуваше од самотијата. Тој понекогаш навистина се чувствуваше сам, како да живее во друг свет; или како некогашната земја од која дојде да е друга. Луѓето од провинција, вклучувајќи ги и најблиските, не знаеја ништо за мрежата глупави обврски, како ни за оградата од ‘рѓосан боцкав тел која не дозволува скоро никакво волно движење; и да беше светот ист, просторот во кој живееше Кирил беше инаков, премногу голем за да олесни каква-годе непланирана средба. Кирил имаше воз за југ околу десет, а Марија Ана требаше да се врати од работа околу девет навечер; Борис само случајно може да сврати дома: кому да му го остави Ф. Камедонски – кој веќе не е мал, но сè уште не го пуштаат сам – за да стигне на време на станицата? „Ќе гледам да дојдам“, нервозно повтори додека мајка му, ни најмалку убедена дека утредента ќе го види во Скопје, му одговараше на прашањето за последните дни на тетка му: додека првпат ѝ ја оперирале скршената бутна коска, неопитните или неспособни хирурзи (од ќерката и синовите на пациентката наречени месари) заборавиле да ѝ ги сошијат тетивите на кутрата старичка; втората операција била дело на свој, учен човек, но за жал дошла доцна. Срцето, ионака слабо, одвај треперело уште некое време, но доволно долго Калиопа Водочка да добие декубитус, и покрај сета нега. Згаснала тивко и нечујно како кандило што ја исцедило последната капка масло од догорениот фитил. Кога Бела Водочка ја посетила последен пат скоро не ја ни познала; всушност, била безволна, како никогаш. Ни трага од оној блесок во очите, ни спомен од тивко насмевнатите усни. Не знам, рече Бела Водочка, но како да ми префрлуваше со згаснатиот лик што не дојдов последниот пат кога ме повика. Тогаш таа, Бела, не се чувствувала добро („неáрна бех, некој грип беше ме стегнáл“), а и времето многу студено било, и таа, иако золвата нестојчиво ја викала на гости, да си поседат уште малку самички, да си поприкажуваат, нејзе не ѝ треба помош туку само човек, друштво да ѝ прави, таа рекла дека сега не може, но дека наскоро ќе дојде („Доде, шом се стопле“), на што Калиопа Водочка рекла: „Тогаш арно. Фала ти.“ И тоа неколку пати го повторила: „фала ти“. Бела Водочка плачеше шестотини километри далеку од својот син, и тој во телефонската слушалка го слушаше бестелесниот струен превод на нејзиниот бол. За сето време Кирил си спомнуваше за последната средба со тетка си кога му го повтори она што еднаш му го кажа и пред Марија Ана: Немој да не ми дојдеш на погребението! Ќе ти се налутам, да знаеш! Тие зборови тогаш беа изговорени природно, но сериозно, скоро строго – со тон кој не трпи никакакав приговор – и дури сега Кирил ја почувствува сета нивна тежина: го потсеќаа на неговата должност на таков очигледен начин што нему му стана јасно дека тетка му навистина ќе му се налути ако не ја исполни обврската не кон неа туку кон самиот себе. Во моментот се сети дека Калиопа Водочка еднаш му се довери како не може да си прости што не отишла на погребениото на татка си. Тогаш, четириесет и првата, живееле во Скопје, и не ја пуштиле од претпазливост, зашто била пред пораѓање, а зима („ного голéм снек“). Да бев на овој ум, пеш ќе тргнав за Струмица, му рече тогаш. Нема да ми поверуваш, ама мене до ден данешен – а скоро педесет години поминаа – ми се чини како тате да не е умрен. Просто како да не му давам да си отиде по патот! Тоа го рече небаре признавајќи страшен грев, и Кирила го трогна начинот на кој старичката го ослови татка си, со тате, како тој навистина да стои пред неа, а таа го довикува со глас на мало момиче. „Чујá ли? Нем’ да не доош да ме испрáт’ш! Ќе ти се налýт’м, да знааш!“
      
      Во возот, во празното купе за спиење, сè уште беше под впечакотот на тие зборови кои го потсеќаа на неговата должност а кои Кирил на некој чуден и само нему разбирлив начин ги доживуваше како благослов.
      Патувањето одамна веќе не го исполнуваше со автоматска, скоро рефлексна радост како некогаш; напротив: и самата помисла за него му предизвикуваше немир; а од неподвижноста и седењето пред куќниот праг (било свој, било туѓ) чувствуваше незадоволство. Насетуваше дека неговата истовремена одбојност и кон движење и кон мирување крие чуден, противречен страв: како да бегаше од она што најмногу го привлекува. Тоа беше налик на премин преку голема река, море или езеро зад кои се наоѓа некоја друга земја каде престанува споменот за дотогашниот живот: и која токму затоа го мами и го одбива, како крај. Од таквото чувство се раѓаше необичен впечаток дека предметите што го окружуваат час се премногу бледи и оддалечени час премногу блиски и болно познати, како издраскана душа. Тој знаеше дека светот постои, дека е насекаде околу него; ако по ништо друго, тоа го осеќаше по бруталната сила со која се натрупуваше во него, како туѓинска војска; па сепак, Кирил како да не можеше да му појде в средба и да го насели. Или, напротив, кога веќе ќе го освоеше, како да му беше невозможмо да го прекине движењето и да се врати во првобитната, болна и комотна, состојба на мирување.
      Зад темницата на прозорецот струеше светот како звучно бранување; врз неговите сенки се пластеа други сенки: сликите на предметите од бледоосветленото огледало над мијалникот, меките набори на ќебињата, ладната белина на чаршафите и перниците, празните ѕвекотливи закачалки пловеа низ ноќта во имагинарно купе сред кое стоеше силуетата на човек која, штом ќе се приближеше до стаклото, стануваше лик кој лебди над рамницата, дрвјата и далечните ритчиња, стопен со ѕвезденото небо. Изгледаше нестварно што од неговите очи – исти, иако заменети, левото за десно, десното за лево – извира, и во нив се влева, сета таа игра на облици и движење налик на средба на далечни спомени, од различни предели и времиња. Сеопштата разбранетост обвиена со мек, седефен ѕвекот беше во чуден, контрастен несклад со Кириловото субјективно чувство дека светот, собран во една точка, всушност е неподвижен. Бдееше извесно време над тој впечаток, како готвач над својот зовриен лонец, а потоа одненадеж движењето без негова волја го повлече, и тој се најде на еден стар пат кој водеше кон оваа иста пруга, но свртен во спротивна насока и со сосема поинакво чувство во градите.
      
      Набргу откако го мина мостот преку Вардар, поштанското автобувче налик на полска буба брчејќи низ патот и оставајќи зад себе правливи клобуцицветови застана пред станицата („гарата“). Свежината на раното утро, на невидливата брза река, на ридовите што го обрабуваат чистото небо како клепките окото, се мешаше со согорениот јаглен на сината далечина и катраносаните пружни прагови, со светкањето на белутраците долж релсите без ниедна тревка, со сликата на загадочниот клунк, пумпа или „чешмурка„ за вода (или тоа беше потаму?), со изгледот на не’рѓосаните бурми со кои шините беа прицврстени за тврдите трупци.
      Сегашниве патувања не беа ни налик на тогашното крстосување на земјата со воз што го влечат три локомотиви обвиени во маглена пареа, искри и чад, кога единствената или барем најсилната желба беше патот да нема доод, тракањето на тркалката никогаш да не престане, „возењето“ да се продолжи додека не се изоди и последната земја, за потоа да се тргне назад.
      Додека го чекаа возот не беше дозволено да се пријде до пругата. Најстрого беше забрането да се наслушнува далечното чукање на бревтавото железно чудовиште скриено во наизглед тивките, прво ладни а потоа врели, релси, а исто така и да се оди долж нив. И прашањата исто така не беа дозволени. По вознемиреноста на луѓето и нивниот мрмор детето сфати дека во главите на патниците се всадува опасно сомнение: ќе има ли време да се качат на возот, или тој ќе си замине пред да успеат, онака претоварени со багаж, да дотрчаат до првиот вагон. Тоа беше главното прашање, споено со дополнителното: каде ли ќе застане возот? Тука дека што се тие, или ќе ги измине; или ќе закочи порано, штом возачот ги здогледа првите групи луѓе, како купчиња бостан наредени долж пругата? Каква ќе биде нивната судбина многу зависи и од должината на возот: ако има многу вагони баеги ќе мораат да трчаат, зашто некои врати мутлак ќе бидат расипани, а можеби и заклучени; најважно е да не се распрснат на сите страни како пилци, па некој да остане на станицата: во тој случај не му бега враќање со поштата. Грижата околу качувањето во возот беше толкава што моментално ги потисна сите останати, какви што беа ќе се фати ли место за седење и (што е малку веројатно) за спиење. Проблемот со храна беше благовремено решен дома, во текот на долгите подготовки, но останувааше важната загатка како да се заграби вода на следните станици, доколку онде воопшто има чешми, и ако не се пресушени.
      – Море колáј работа за вода – вели Калиопа Водочка – нема да ‘цн’ме, ми така де, само прво да се истопораме на возо!
      Мажот ѝ, Пано Димитров, ја гледа одозгора, како облаците сувата земја, и едно време премислува дали воопшто да ѝ каже нешто, зашто женската глупост не може да се надговори, а не постои ни можност тој природен недостиг да се поправи, или замени со друг, помалку опасен. Тој е предвоен и воен господин Бомбé, со меснато лице и коса накострешена како кактус, со „испрчен курéм“, и мора да зборува малку, а да гледа строго: но неговите светли очи насолзени од кивавицата што го мачи изгледаат повеќе жално одошто заканувачки.
      – Ја саа – сепак фучи наврекнато – чујá ли ти бе Костáќе – му се обраќа на бебето во пелени, замотано како кокона, што Бела го држи в раце – шо лаф кажá лела ти: на возо ќе се истопорñла, она мисле ус магáре работа си има, чин’ш на Триводи на свадба сме тргнáле, или на Дрвош по дрва или по просенñк у Просениково!
      И кога се лути, и зборува сериозно, Кирил не може да не се насмее кога ќе го види подуеното лице на тетинот (лелинчото). Сиот израз на Пано Димитров е собран на средината меѓу мазната, а сепак ежовска коса, големите уши и маркантната мазноизбричена брада со дупче: токму во црвениот бабурест нос кон кого непрестајно лета шамивчето на тетинот пропратено со неговите клетви и воздишки.
      – Абе бате – нежно вели Бела Водочка откривајќи го и покривајќи мижуркавото лице на бебето – дек го најдé саа тај просенñк?!
      – На тај бол шо нè снајдé! – не може да се воздржи а да не додаде Никола Водочки.
      Притоа тој не мисли на болка туку на изобилство; Кирил тоа не го знае, но сепак радосно се смее со останатите. Тој нема причина да не биде весел: оваа пролет татко му се врати од затвор, набргу по ненадејната и опасна болест на мајка му; добија и бебе; а сега го чекаат возот кој ќе ги одведе – „Погоди дека?“ прашува Никола Водочки, и самиот одговара: „На Јадрáно!“
      Кирил не излегува првпат од дома. Убаво го помни патот до Скопје, успивниот тупот на коњите по градската калдрма, сферната мекост на пајтонот – неговиот идеален облик кој нежно го притиска светот, без да го повреди – Железната Порта на Идризово. Но тие слики се сега далеку зад него: ова е прва средба со возот кој ќе го одведе до крајот каде што завршува земјата и започнува вечното море. Сега е и татко му со нив, и намуртениот тетин кој од некоја наразбирлива причина ѝ се лути на кивавицата која толку му прилега, од која се пресвиткува како да го погодила „кртешница“, што го прави толку интересен и смешен, тука е братучедот во морнарска облека и со ученичка капа со „козñрка“, на која Кирил мошне му завидува, иако му е сеедно што есенва нема и тој со него да тргне на училиште.
      – Полјанчо! – спискува наеднаш Калиопа Димитрова Водочка кон сина си кој седнал на куферот. – Бомбéто!
      Полјанчо превраќа со очите, како да го премерува небото, можеби чекајќи да здогледа авион кој фрла бомби; но не се помрднува ниту станува од коферот сè додека татко му, со ококорени очи, не го крева влечејќи го за увото. Детето ништо не разбира, прашува што сторило, а татко му тивко му објаснува со шлаканица:
      – Бомбéто ќе го згмеч’ш!
      Бебето почнува да плаче; Бела Водочка оди скраја да го подои; разговорот пак навраќа на возот. 
      – Алла – вели Калиопа Димитрова како да е од Едрене – шо се чинá бе тај воз? Ного доцне!
      Мажот ѝ пак ја гледа од височина, како небото земјата; тоа што тече како река и од очи и од нос не може да му го смали достоинството.
      – Симплоно ли доцне? – вели најпосле со зината уста чекајќи да кивне. И миг пред да го стори тоа рикнува во марамчето: – Ја саа де! – Рафално кива, па се исекнува, стенка, си ги брише очите. – Чујáхте ли, симплоно се забавáл! Абе знајш ли ти, Калиопе, шо е товá симплон?!
      – Шо е? – мирно, и скоро заинтересирано прашува Калиопа Водочка.
      Ох боже – стенка Пано Димитров обраќајќи ѝ се најпрвин на судбината (Од каде дојде таа поразија, налет да стане?!) а потоа на жената: Тој воз го поврзува Стамбол со Лондон, а не Горбасово со Ѓорбашол: он не задоцнува ни кога поминува низ Симплонскиот тунел сред Алпите, а не да го сопре Солунското или Гевгелиското Поле!
      А што ако не дојде симплонот туку ориентекспресот, тогаш што? вели Калиопа смело гледајќи го мажот си во насолзените очи.
      Тој повеќе не може да одговара, толку го мачи настинката; но во помош му пристига Никола Водочки кој строго ѝ вели на дотка си:
      – Е шо, да не е урјéнто подолен?!
      Кирил е просто замаен од тие чудни зборови (ориент експрес, симплон експрес): дотогаш не си сонувал дека постојат толку различни возови, а во текот на патувањето ќе научи дека ги има уште повеќе: патнички, брзи, па дури и забрзани („убрзани“), но никој не ќе може да му објасни зошто патничкиот воз (возот со патници) кога ќе даде сила не станува прво забрзан, а потоа и брз, за најпосле, кога ќе ја достигне најголемата можна брзина, сам од себе да се претвори во експрес, во железен змев кадарен да ја просврдла Земјината топка (од тетинот наречена Земно к’лбо) како црвецот јаболката и од еден, познат свет, да стигне во друг, сосема поинаков, како од една во друга земја.
      
      Како ненадеен пукот, нешто влезе во ритамот на движењето на композицијата и се изедначи со него, повеќекратно зголемувајќи го татнежот. Кирил сфати дека, во полна брзина, ги разминува воз кој по паралелниот колосек се движи во спротивна насока. Некои прозорци беа слепи и неосветлени, а некои блескави како вештерски колиби, и окитени со гроздови глави. Како пред малку низ темните пространства, и сега пред очите на Кирил пловеа слики како од туѓ живот, но секавично осветлени, мигновени, налик на одраз во огледало кое наизменично се пали и гаси. Не беше кадарен да се сосредочи ниту на едно лице, да опфати до крај ниту еден предмет, да стане свесен за цврстината на кој било облик, па сепак не можеше да се ослободи од чувството дека набљудува нешто дамнешно и познато. Дали само така му се пристори или небото наеднаш навистина се исипа со искри кои остануваа зад зазбивтаната композиција како опаш на огнен, ѕвезден коњ. Во купето како порој се прелеа свежината на девственото утро од одамна заборавената станица Удово, и со остриот свиреж и успивното тракање на локомотивата и со сеопштиот метеж (кога прашањето ќе се влезе ли во возот или еднаш засекогаш ќе се остане на „гарата“ се претвора во сеопшта смисла на постоењето) воздухот се исполни со мирис на изгорен барут и јаглен, тие предвесници на новите дни и нивниот брз свршеток. На прозорецот што протатни пред него – како низ него – Кирил за миг ја виде, млада, вита и убава, мајка си Бела Водочка со новороденче в раце, и наведнат над нив – исто млад, исто убав, насмевнат и поради нешто неискажливо среќен – татка си Никола; и покрај нив се виде себеси како спие во аголот од купето до братучедот Полјанчо; и го виде тетинот Пано со кренати раце, во една од оние незаборавни смешни пози кои го овековечија неговиот лик, како строго и поучно ѝ вели на Калиопа Димитрова Водочка – мило и подбивно насмевната, сега и старица и зрела жена и сосема мало дете – нешто кое не може да се доведе во прашање нигде и никогаш, ни во вечноста: симплонот не доцни!
      Симплонот не задоцнува, симплонот не се забавува, симплонот не заостанува; симплонот никогаш не доцни – симплонот секогаш доаѓа на време. Токму на време, во точно одреден миг: грмнува од синилото на небесните висови и исчезнува во длабочината на мрачниот тунел!
      Наеднаш, Кирил стана болно свесен дека сè уште се движи по истата пруга како некогаш, само во спротивна насока. Талкајќи низ различни времиња, двата воза се разминаа просто судирајќи се со ѕидовите. Огледувајќи се еден во друг како вода во вода, просто довикувајќи се со кренати раце од бледоосветлените прозорци на различните времиња, двата воза – едниот обвиен во пареа и искри, со зачаден возачоџачар на прозорецот од отворената локомотива, другиот електричен и пуст – се вкрстија, смешаа и пак разделија, јурејќи секој на своја страна. Првиот пафташе на север: средишна станица му беше големиот Бел Град, а крајната цел средбата со Морето и пустите висови на Истра; вториот јуреше на југ, но не кон самотната станица Удово, каде вакви возови веќе или не доаѓаат или не застануваат, туку кон друга, многу посамотна „гара“.
      Кирил за момент посака да се префрли во старинскиот воз на јаглен, и уште малку да се повози со него – во купето каде што живееја и оние што веќе ги немаше – барем додека не стигнат до средишната точка на патувањето, каде што сега беше неговото постојано живеалиште. Не беше сигурен дали е тоа можно, но гласно се насмевна спомнувајќи си за ликот на тетинот Пано штом ќе го поминат Устието налик на бесрамно расчепена жена; во моментот кога ќе ја здогледа самотната градба сред песокта каде треба да се подигне Новиот Бел Град, тој ќе рече: „Воо тоне, само брлñф (некуј ус извитрéен ак’л), може да ѕиде врс жиф писок, уф батáк“, со глас рамнодушно кисел, но со сигурност на која не може да ѝ се спротистави ни небото. Потоа ќе се поткрене на прсти, ќе го симне големиот куфер од плетениот багажник, ќе го отклучи со златното клуче врзано за синџирот од саатот, сместено во џебот од елекот, полека ќе го отвори, и од него – уште пополека – ќе ја извади својата шапка или паларија, своето славно бомбé; откога ќе го разгледа, за да види дали и колку е оштетено, ќе го тутне во рацете на Калиопа Водочка да „о исчéтке ус некоо фрча“, а потоа своерачно ќе го дочетка, израмни и измазни, па ќе си го стави на главата, ќе се погледне во огледалото сместено меѓу Бледското и Плитвичките Езера, и мирно, тивко и сериозно ќе рече: Сега сме во Европа и можам да си го турам бомбéто; зашто кај нас, заради бомбéто лесно може да ти летне и главáта!
      Кирил го пушти некогашниот воз да го продолжи својот пат – исполнет со заразна смеа – го отвори пивото што го купи кај домаќинот на вагонот и ја фрли затката во кантата за отпадоци скриена под мијалникот; од устата на шишето се кревеше скоро невидлива пареа, како одвај чуен лет на ослободена душа. Сега беше време за друго патување, на друга страна, и за поинакви средби. Се наоѓаше сред оној миг кога познати и непознати луѓе – од сите времиња, од сите катчиња на семејното постоење – тргнуваа кон заедничката цел, кон местото на сеопштата средба на сите живи и сите мртви, таму каде што еден член од заедничкиот организам се простува од првите за да им се придружи на другите.
      
      Навидум, меѓу Кирил и тетка му зјапеше временска бездна; таа почина на длабока старост од осумдесет и шест години, а тој сè уште се броеше меѓу млади луѓе; во стварноста, нив ги одвојуваа само четири децении; иако со години разделени, нив ги поврзуваа невидливи нишки. Неговиот дедо, чие име го носеше, за кого таа често и со нежност зборуваше, беше нејзин татко; не еднаш му спомна колку ја потсеќа на него, по ликата и тивкот мрморлив глас. Мајка ѝ беше негова баба, Екатерина Водочка, со која тој помина многу подолго и веројатно посреќно време од неа. Татко му Никола нејзе ѝ беше прв (задржан) брат. Тие обични сличности, за кои Кирил дотогаш не размислуваше, наеднаш му се прикажаа во нивната вистинска, биолошка стварност: потекнуваа од иста куќа, имаа слични спомени. Старичката беше една од гранките на неговото животно стебло која смртта не можеше туку така да ја скрши, изгори или стопи со непостоењето. Си спомна колкупати му прикажуваше за нивната заедничка родителска куќа, секогаш исти, скоро неважни нешта. Прво што напишала во животот е годината на нејзината изградба: 1908. „Да, ка пукнá бумбата, Урието ка бидé!“ Што грозни биле комитите кога слегле од гората, ја, толкави бради, една педа ќир (босилок да садиш). Чернопеев го оставил оружјето во нивната визба (од која како балончиња испливуваат, прекутрупа, во неговата свест, безбројни слики: каци, грозје, боси нозе во комината, дрвена затка низ која подлижува вино, црничково лисје, дебели зелени гасеници, свилени кокони, дрва, трупец, балтија, деланки, прасиња, скопани свињи, зајаци, потпорни диреци, пајажина, прозорски железа, капаци, санови, котлиња, арании, сандаци, ортомари и ортоми, коњ). Тогаш била мала, три-четири годинки, но како низ магла си спомнува (или е тоа само сеќавање на она што ѝ го прикажувале подоцна?) како Христо Чарнопеев ја бакнал камата, и фатил рака со Турците, како ги фрлил редениците со патроните и се заколнал дека повеќе со пушка нема да пука ниту со сабја да сече, како ја слекол војводската руба и кажал дека отсега на ѕиври по светот ќе оди, за секој да знае оти времето на јунаштвата дотекло, оти сега само со братство и мир ќе се расправа. Му кажуваше (старичката) дека прво што напишала врз белиот ѕид на големата нова куќа била годината на раѓањето на татко му: 1917. Како и сите од семејството, куќата за која му прикажуваше ја нарекуваше старата к’шта, што значеше вистински дом, за разлика од новата куќа, изградена 1925, во која никогаш не живееле; во маазáта само правеле масло (зејтин, шарлáан), тоа било сè; во собите подоцна чувале жито. Кога – на стари години – станала свесна за дебелината на ѕидовите на тоа здание, си рекла: Еве каде отишле парите на татко ми. Чудно, обете куќи биле направени пред големите јанг’ни: првиот, 1913, го опожарил скоро сиот град; вториот се случил истата година кога новата куќа била соѕидана; едниот бил дело на гркомани, другиот на србомани; првите го палеле со газие, вторите го гаселе со газие: но во обата случаи куќите останале. Да пламнале, во огинот би исчезнал долгогодишниот труд на татко ѝ (дедо му). Но со времето тоа и така и така се случило. Каде се сега трагите од големото кралство на стариот Кирил Водочки? Навистина, Бела со едниот син сè уште живее во новата куќа (која сега е стара), но каде е она првата, за која се врзани спомените за процутот и крајот? Одамна е продадена, и одамна разурната: на нејзиното место се крева шумна селска палата под којашто таа почива како во туѓ гроб, невидлива и заборавена. Не, таа, Калиопа Водочка, не е родена таму, но за неа е врзана со ѕвекотливи златни синџири од кои нема ослободување. Му прикажуваше дека од петте девојчиња што мајка ѝ ги родила во првата куќа, во Чифликот, која подоцна татко ѝ ја оставил на брата си, три умреле, останале само таа и Балагија Несреќната. Но во новата куќа децата повеќе не умирале, освен првото машко (кое татко им, по десетте ќерки, го таксал на Бога: Дај ми, Боже, машко чедо, само да го видам, па после пак земи си го!), таа куќа била светла, секоја соба имала по четири прозорци (вртици) само и само да влезе што повеќе сонце и никогаш никаква болест тука да не свие гнездо. Калиопа Водочка непрестајно, и со гордост, му истакнуваше дека имала спокојно, радосно, среќно детство. Му прикажуваше за блескавите соби со дрвени тавани за кои и самиот знаеше сè, за чистата калдрма, за критиките од дворот, за расцутените вишни и кајсии. Во старата-нова к’шта прва се родила тетка Соња, а потоа тетка Василка, како десетта ќерка од обете жени на татко ѝ , како седма родена од Екатерина Водочка. Дури тогаш се родило првото машко дете во семејството, Ѓорѓе, кое не се задржало иако небото (празникот, а не кумот) му го донело името; за жал, Господ не ги заборавил непромислените зборови (кога било таксано). Потоа на свет дошол Никола Водочки, крстен по дедо си, а најпосле и „тринаестото прасе“, бунтовниот Тимофеј. Старата к’шта е направена на местото на една купена турска, чии остатоци – како што знае – ги викаа зад к’шти. Горниот кат, сите четири соби, татко ѝ веднаш ги издал, за мали пари (така што кираџиите во Стара Југославија самите си ја покачувале станарината). Колку што си спомнува, тие живееле долу, главно во старата кујна со јатакл’ко (од каде него и денденешен го гледа прабабата Анета, стар’мајка, молејќи го да ѝ донесе вода со бардачето). Тука спиеле татко ѝ и мајка ѝ, на кревет, а тука спиеле и тие, децата, на земја. „Мама не си беше баш домаќñнка, ни саалáм јоргáн имáхме ни душéк, така де.“ Кога отишла, подоцна, во Димитрови, се чудила на сите оние јоргани и ќебиња и перници по ковчезите. Но портата, вратите, прозорците (кои биле од нафарбано дрво) светеле од чистоќа и убавина, зашто тие (момите) вездан ги четкале. Јаделе од синија (тогаш насекаде било така, и кај Димитрови заварила синија, дури после купиле маса), сите од една тепсија. Татко им ќе им извадил по парче месо на сите, децата си го ставале на лепче, а јаделе од заедничката тепсија. Таа месото секогаш си го оставала за крај (за капáк). Се чудела, кога се омажила, како кај Димитрови, кои биле многу месари, ги лапаат „мрфките“ без разбор и ред (кај нив гостите го изедувале половината јадење пред да се стави на синијата, често уште на улицата). Татко им на прочка им давал паричка, на сите деца по една (само еднаш не, зашто некое, мутлак Василка, прво пуштило рака и се фатило за лебот, пред него). Татко ѝ се преженил (со две ќерки) на четириесетте дена (додека духот на првата му жена Кумјанија сè уште лебдел низ куќата), но бил необично загрижен (затрéсен) за децата, кога бледувале са ноќ не спал, не жалел пари и „по триста доктори“ донесувал. Па сепак, од вкупниот пород скоро половината му умрел. Тогаш за дете гроб не се правело (било, некако, грев). Дечињата мутлак биле погребани (како и првата жена Кумјанија Унџиева) на старите гробишта, од каде коските, колку останале, се префрлени во сегашниот семеен гроб.
      Тоа беа стари, многупати чуени приказни кои сега само се разбрануваа, како за миг разбуден вулкан, негде во длабочината на постоењето, и пак стивнаа. Немаше смисла да се прави драма од смртта на старицата, ни од животот кој дамна минал. Кирил се обиде да се сосредоточи на утрешната средба со живите. Но заедно со нивните лица пред него пак се појави сликата на старата к’шта во којашто и самиот живееше додека не појде на студии. Ја виде, така, долната кујна со јатакл’кот во која се стиснало многубројното семејство – покрај толкуте одаи – и за миг сфати, спомнувајќи си за освојувањето на тие простори кое потраја со години, дека историјата на таа куќа е историјата на нивните души заробени во дрвен (но позлатен) кафез од каде нема бегање, туку само скокање од катче во катче, од соба во соба. Долната кујна со јатакл’кот беше седмата соба од старата к’шта во која не само што живееле и умирале туку и се создавале и раѓале неговите предци; за себе знаеше дека е роден на горниот кат, токму над таа просторија, во првата спална на своите родители која ја запомна над сè по удирањето на зелените плодови на кајсијата од прозорското стакло. Таа случајност сега му заличи на чудно совпаѓање; како да е сè уште во своето прво креветче, лесно можеше да се нурне низ душемето и дрвениот таван и да ѕирне што се случува долу; оние од старата кујна главно не беа веќе меѓу живите, и можеби токму затоа тој ги виде собрани („крстомáто наседнати“) околу истата софра, околу заедничката синија: Кумјанија Унџиева Водочка од десната, а Екатерина Брашнарова Водочка од левата страна на својот домаќин Кирил Водочки, а околу нив нивните деца, на различна возраст, од бебиња и девојчиња до стројни мажи и старички: Андроника и Нетка и Верка и Поликсена и Калиопа и Павлина и Параскева и Соња и Ѓорѓе и Никола и Тимофеј Непослушниот; сите чекаа татко им да ја каже молитвата, да се прекрсти, да ја пушти раката и секому да му ја даде неговата „мрфка“ месо, неговиот комат леб, па да почнат да ручаат; Балагија и Василка стоеја во вратата, како корава темјанушка и бледа синоличка, и ги гледаа, првата со лошо скриена радост, втората со насолзени очи, готови да им се придружат.
      
      Кирил го испи пивото и го отвори прозорецот. Насекаде околу него беше ноќ, трескавична и бескрајна. Сенките на дрвјата како крилја лепетеа преку ѕвезденото небо. Не беше можно никој да го чуе, не беше можно никој да го види, немаше ни потреба: животот тонеше кон своето анонимно средиште, и Кирил знаеше дека утрешната средба со живите и мошне самоуверени роднини (кои ја знаат важноста на ползата, и цената со којашто таа се добива) ништо нема да промени во течењето на вселенската магма. Знаеше уште нешто: дека мора, макар привремено, да се врати од земјата од онаа страна на реката што го преградува светот, и затоа само се насмевна кога во далечината, зад хоризонтот, ја здогледа слабичката силуета на Калиопа Водочка и кога виде дека таа, иако добродушно насмевната, подбивно врти со главата. „Ај не се прај дишерл’к“, прочита тој на нејзините усни и виде дека шепотејќи го зборот „дишерл’к“ радосно се смее. Минатата година тој збор го слушна токму од Кирил. Боже, му рече тогаш, „от когá не ја бех чујáла таа дума, уз десетñци годñни, а на времето ут уста не ѝ слеваше на стар’мајка. И у јабанџил’ко ти по си сñ го запазñл изñко ут нас тука.“ Чудно, рече тогаш, колку се промени времето за четириесет години, да не поверуваш. Оди сега па кажи му на некое момче оти не е Македонец, па да видиш што ќе те снајде. Кој знаел тогаш оти и без држава можело да си бидеш тоа што си сñ. А ние, на разни чешñти се правевме, како вашите од каде мајка ти грчки што си беа настроени, така и ние од дома како Бугари се сметавме, што е é, малку ли од тој ал татко ти затвор биде, а тетин ти и на смрт го осудија. Заборавија српски офицер оти беше и дека сите плачевме Александар кога го убија. Тогаш ништо не знаевме, ама дали ќе ми поверуваш, по сè што сум претрпела од денешнава власт, јас сум сега голема Македонка. А тате си умре како Бугарин. Нетка во Перник исто, бугарски и си зборуваше, а колку ги има од каде мамине, и од каде дедо ти, и од Димитрови и од кој сè не и во Бугарија и во Грција. Соња не си го знаеше добро јазикот, „бркаше“, а Василка наполно го заборавила, жално; можеби не се смета за Македонка, срамота. Тие Хрватки, а ти, како велиш дека ти рекол синот, Сврбин? „Сврбин“, ама види, знаеш постари думи и од мене: дишерл’к. И токму надоврзувајќи се на тој збор – со кој стар’мајка ги корела – таа тогаш почна да му прикажува за животот во старата к’шта. Но чудно, сега, од онаа страна на хоризонтот, како да сакаше со истиот тој збор да го пресече токму тоа сеќавање. Како да ѝ беше неугодно што некој придава важност на нејзиното исчезнување. Чудо големо, сонцето да не згаснало, на небото дупка да не се отворила: умрела баба на два заба, и затоа ли ќе „препеваме“?!
      Го затвори прозорецот, се соблече, си ги изми забите, си ги исплакна очите, повеќе пати стисна тупаници; легна, внимателно се покри: сите луѓе само и туку така „дишерл’ци се праат“, како да му зборуваше старичката, цел век од страв премираат и другите ги оѕверуваат, од смрт шубе имаат, а зошто – само затоа што друг ќе го заземе нивното место, што ќе си ја мушне раката во нивниот појас и ќемерот што ќе им го прибере! Кирил живо си спомна како Калиопа Водочка тешко го поднесуваше „ного лошио табéет“ на мажот си Пано Димитров през целиот живот, а особено пред неговата смрт („дамлáта ка го удрñ“) за кое понекогаш тивко, но со наострени забички и налутено новче, ѝ се доверуваше на Бела: „Боже, мила, некојпáт, си мисл’м, душа да не згреш’м, оти мо е мака шо јас ќе а јадам нéговата пензија!“
      
      Калиопа Водочка немаше причина да биде строга и критична спрема себе. Со момчето си проживеа убави денови во неколку градови (во Скопје, Битола, Кавадарци, па и во Струмица), през војната со него се качи „на врвот на славата“ но со него и тресна на земјата. Тој двапати лежеше во затвор (при што вториот пат осуден на смрт, па на доживотна, па на временска казна), а таа дома спремаше (правеше) пакети (колети), одвојувајќи од устата на децата. Очите ѝ истекоа над иглата и машината. „Крагујевачки ђак“, „београдски студент права“, приправник во адвокатската канцеларија на госп. Татиќ Строгиот во Мала Струма, потоа висок службеник во српската администрација, па угледно војно лице познато под име мајор Пануфије Димитријевиќ, што мајка барал од Втора или Горна Македонија некогаш наречена M. Und Alt Serbien да се глави за околиски началник па обласен директор во Вардарија окупирана од Х. Адолф и Борис Кобуршки?! „Ним се л’жи, жено, кој знајше тугáјска на шо ќе се обрне авáта. Шом си толко ак’ллñи, оти не ми шопнá на време от сме Македонци, па војвóда да станам а не у апсо да мриим?!“ – Така понекогаш ќе ѝ се врекнеше, на кое таа помирливо ќе го утешеше: „Важно, флезé у истóријата!“
      Разменија тие, во текот на животот, зборови меѓу себе, како што се случува меѓу маж и жена. Сметаа дека се познаваат како стари пари. Пано Димитров беше сигурен дека домаќинката му е ту лабава и попустлива ту строга и дрчна спрема децата. Таа се подбиваше со неговата слабост спрема синовите, особено кон најстариот Константин („ак ме испáде, плачејќи ќе си доом, ама утре па като куче ќе му оом да му тропам на вратата!“). Тој неа ја сметаше за „ного ак’ллии“, таа него за „скнѕа“ кому му се тресат рацете на сабајле, кога ѝ брои пари за млеко и леб. Еднаш, пред Кирил, таа му рече дека не ѝ се бендисува ни неговото име, Пано. Тој не можеше да си поверува на ушите, дека и на име „кабáат“ може да се најде, а особено на неговото: „Е оти бе Лопе?“ „Оти беше еен гомнáрПано у нашта мала!“ одговори таа. Тој не можеше да си дојде на себеси од чудење, дотогаш не веревуаше дека во главата на неговата домаќинка се кријат вакви неверства. „А твоото те арéсе ли?“ рече најпосле. „Ич“, одговори таа. „Е оти такá?“ „Не ме арéсе: не знам ни што значе!“
      Но Кирил ги запомна и поинакви: тетка си свиена над машината, во „пансионот на мадам Вокер“, над Вардар, во најмрачното катче на земното постоење, збиена со децата во една единствена соба и окружена со илјадници запршки што се шират од скалите, како го окуражува да ја заврши својата прва, и скришна, белешка за железничките станици, за возовите, за бескрајните патувања – коишто тогаш толку го опседаа – а него не само како смешен господин од едно дамнешно време, со кивавица и бомбé, туку и како човек кој во разурнатото Скопје, на 26 јули 1963 година, во мразното утро на плоштадот, му ги кажува зборовите: Многу пати бев рушен, и пак се кревав; сум почнувал од ништо, и пак ќе почнам од ништо („Госпо само ак’ло да нè ни о земе“)!
      
      Кирил ја погреба тетка си Калиопа Димитрова Водочка уште во возот; она што остана беше само церемонија врзана за нејзиниот студен, но не далечен и изменет лик. Ќерка ѝ, Вања, ги мразеше адетите, и токму затоа се потруди да се исполнат сите кажани, или претпоставени желби на мајка ѝ. Тие беа заможни – она помалку од браќата, сепак, во границите на пристојното, со сè – и не постоеше надворешна причина да не се потроши повеќе одошто треба. Прво се изнервира што во огласот кој излезе во весникот на мажот ѝ (сега во пензија) го згрешиле презимето на мајка ѝ (место Водочка – Вадочка) но се утеши кога некои, пред сите Кирил, потврдија дека тој облик е веројатно поточен. Кога се сретнаа и прегранаа, Полјанчо прво му рече на Кирил „Кај си бе“, а дури потоа го кажа вообичаеното „Што можеме“. Што можеме, што да се прави – што да се чини, важно не се изнамачи многу, малку да но многу не, ние да сме живи, вие младите да сте здрави, стар човек, и срцето одмана ѝ беше попуштено, а и самичка, иако со сите, и со деца и со внуци и внуки, а и век, години се тоа, не е шега, ми така де (што рекла таа самата), што се може, лажовна (мердевен) дуња, живот (навистина) мил, но што неподвижна да останаше, кој мерметот ќе ѝ го правеше, кој глава ќе цепаше со неа, сега си се прибра кај своите, се смири, се раатиса, ми сите сме за натаму, од тоа бегање нема, само на век нека е, и да оди по ред – истите зборови се тркалаа од уста во уста, и назад, како шарени стакленца блескотеа под брзата, бистра вода што низ гнилата бука струеше кон напуштената воденица. Константин рече дека „оние месарине“ сепак прилично ја намачиле, со што се сложија Полјанчо и Вања, која дополнитолно ги опцу: „Мајката да им ебам“, зборови кои не ѝ прилегаат на професорка, но во случајат беа на место. Од првите средби Кирил сфати дека Бела разгласила оти не го „фанáла“ сина си по телефон („Кој ти јави?“). Мајка му, бездруго, ни најмалку не верувала дека ќе се појави, и сакала, колкутолку, да му го спаси образот. Кирил претпоставуваше дека такво нешто ќе го дочека, уште рано изутрина додека – дишејќи ја јадроста на зората која дотече како надоместок за исчезнатиот живот – одеше покрај реката долж кејот, од железничката станица кон Ѕидот: празна соба; маси, столови, како во кафеана. Зарем инаку ќе ги собере малиот, и сега веќе испразнет стан на тетка му? Прво лице кое Кирил го виде беше Вања. Набргу од спалната се појави и ситната, нечујна, скоро бестелесна фигура на стрина му, Меропа Водочка. Потоа почнаа да пристигаат и останатите; до пладнето целото семејството се собра: освен оние што недостасуваа. Од северните краишта кон кои, низ двојното време, иташе возот на јаглен беше дошла – не сметајќи го Кирил – само една добра душа: Софија Радован, ќерка на Соња Водочка.
3 – КАЈ ТОПЧЕТО
      Времето во Астраион Тивериополски (познат и како Долјанска Мала Струма), го помина во божемни припреми, кои се сведоа на крстосување на Доберска Пеонија во потрага по „чувéци шо ќе свршат рабóта“, на гозби, умни разговори, средби со полузаборавени но и сосема нови лица, на чекање и нервирање. Најпосле, кога работата некако тргна, со мајка си, Бела, се пресели на Езерото, во празниот хотел Беласица спроти истоимената паланина, меѓу водата и небото налик на заспано претпотопско чудовиште. За тоа време Елисеј Руси повеќепати му кажуваше за ветерот што носи кровови.
      Елисеј му беше другар од детството (школски, како што сите сокласници ги викаше мајстор Кољо Чапаратката) и тој низ старите времиња се движеше како низ познати соби во кои годините не разместиле ни најмало шајче. Колкупати Кирил талкаше по пепелот и правта на заборавот, со мака обидувајќи се да го воскресне одамна исчезнатиот свет; Елисеј – слично како Марија Ана – сета стварност ја носеше во себе и со себе, како подвижна продавница на играчки. Неговиот минат живот беше неначнат и цел; дури ни исчезнувањето на луѓето не го дробеше и оништожуваше туку го правеше и поцврст и посмислен. Не постоеше случка која била, па од неговата свест се избришала: тој помнеше, практично, сè. Немаше во градот дете, а да не знае чие е или тој да не го почестил; освен по некој од дојдениците („селаците“), го познаваше секој човек „во глава“. За важна цел би можел си осигура мнозинство во чаршијата; но првенците на партиите што преку ноќ се создаваа (по ненадејниот пресврт што се случи во земјата, неспремна и за лошо и за добро), не знаеја дека вистинската животна сила се крие во анонимноста, и дека само оние за кои никогаш нема да се слушне можат да го преобразат светот.
      Изврвеа можеби две недели од Кириловото пристигање кога првпат го побара. Последните години нивните односи беа необично срдечни; Елисеј од времето уживаше да поставува прашања – некогаш незлобиво подбивни, некогаш сериозни – а потоа дремливо и со големо трпение да го сослуша одговорот, вметнувајќи патем само по некое потпрашање, куса забелешка или личен коментар; Кирил за него беше некој вид жива енциклопедија од која може да дознае мошне интересни и важни нешта, вклучувајќи го животот „пред да се родиме“, неопфатен со сеќавањето; исто така, единствено тој можеше да му ги протолкува сликите од неговата приватна збирка, како и приближно да им ја одреди вредноста (не цената); од своја пак страна, белграѓанецот му се радуваше на народниот мецена како на доказ дека животот не може да се сотре. Но и покрај толкавата блискост, последните години тие се разминаа. Кирил доаѓаше ретко, и тоа беше главната, но не и единствената причина; просто, меѓу нив завладеа молк како да се најдоа во различни времиња. Неколкупати Марија Ана – не можејќи да ги заборави лекомислените но не и безгрижни солунски дни што заедно ги поминаа, светли и меки како крзно од нерц – се обиде да го состави скинатиот конец, но залудо; не сфакајќи што се случува, уморна од многуте претпоставки, опцу, и крена раце „уште од едно пријателство“. За Марија Ана и Кирил не можеше да се каже дека се особено внимателни кон оние што ги љубеа, или само им беа блиски; лесно се откажуваа од средбите со пријателите кои самите не доаѓаа да ги посетат, иако во себе не ги забораваа; имаа една заедничка црта што личеше на гордост и рамнодушност, а која – од случај до случај – се сведуваше на замисленост, кусогледост, опседнатост со сопствениот свет, неподвижност, но понекогаш и на неблагодарност, нетактичност, на наивна лекомисленост. Кирил претпоставуваше дека, однадвор и површно гледано, може да се создаде слика за некаква негова бесчувствителност спрема луѓето; кога ќе станеше болно свесен за тоа, умееше да се разбуди и да им тргне во пресрет, за промена уверен дека средбата и разговорот со нив му значи многу повеќе од талкањето низ пустите предели населени со нивните духови; вистина, Кирил ги бараше свиоте блиски и мили сè почесто само во час на слабост, или кога му требаше нешто од нив.
      Го најде Елисеј на неговото вообичаено зборно место, кај (у) Топчето. Дуќанот му беше во близината и тој денот го преседуваше главно тука, пиејќи преку мерка кафиња и сокови (струмки пресечени со сода-вода, никогаш кока или пепси кола) и „черпејќи“ го светот околу себе, некогашните, сегашни и идни пијаници спрема кои истовремено беше нежен и строг, како старински крал. Топчето беше едно од последните места во градот кое потсеќаше на некогашниот чаршиски живот кој почнуваше со кафе и „бучка“, со мала мастика или дупла мека, кој продолжуваше со билијарски стап во раката, со учителска зафатеност со кредата и таблата (за решки пишување), со незгаслива или напротив вечно изгасена цигара (чик-чигар) во аголот од усните, и продолжуваше со тури, со мезиња, со ѓурултија и караници, пцости и смеа, а за најиздржливите завршуваше со сокршени глави под масите, на катраносаното душеме меѓу ѓубрето, кога мижуркавата светлина на сијалиците-крушки ќе избледнеше под соспите тутунска магла. Кирил добро ги запомна тие собиралишта на „фирáта на свето“, како што кажуваше татко му, уште од детството, од времето на лудувањето на Тимофеј Непрокопсаниот кој – синоок, цврст, свеж, избричен, дотеран-дуздисан, во костум, секогаш во чиста кошула, со вишнова „врска“ – самоуверено чекори кон некоја таква дупка за да исчезне во непроѕирниот џад и во мирисот на анасонот и жолтеникавата и мека дудова (црничкова) душа. Со стариот свет, беа исчезнале и таквите места: луѓето наутро одамна веќе не се трезнеа со расол туку со пиво, пијалак кој на времето живееше само во буриња, не и во шишиња. Некогаш беше доволно гимназијалец да помине покрај такво место какво што беше Топчето, па да биде исклучен од школото, без право на запишување во друго, не само во градот, туку во цела Македонија. Сега на иста маса можеа да се видат и бившите професори со бившите ученици, и идните ученици со идните професори. „Човеците“ одамна беа научиле дека меката ракија е метилава (полна метил), и како таква чист отров; но беше поминало и времето на коњаците и вињаците; свои на свое, пак си пиеја само мастика и гроздовичка, но сега јака, во непросветените времиња наречена „утровáчка“; дудова ракија одамна немаше, како што немаше ни црничково лисје, ни црници (дрво и плод), ни буба, ни кокони, ни коприна. „Кавенéто“ кај Топчето и сега беше зачадено како некогаш (кога не се знаеше какви страшни болести се кријат во тутуновит лист), но во него повеќе не се собираше „фирáта на светот“, иако Димитар Водочки Чесниот сè уште ја заобилакуваше (вртеше) ѓаволската раскрсница, не само заради масрафот што може да му се направи туку и сеќавајќи се на времињата кога го барал чичко си по ендеците; еднаш таму успеал да го „фнесе“ Кољо Чапаратката Школскиот, зграпчувајќи го со железните прсти сред поројот, додека мирно си се враќал од работа, и повторно брат му Кирил кога почна ежедневно да се видува со Руси, заради „колибата“ а можеби и заради „тñповето“ што тука се собираа. Но сега Топчето навистина беше нешто сосема друго од она што било некогаш; или други беа животните околности, па оние што пред памтивек живееле надвор од него сега беа внатре; тука се собираа локалните уметници, раководителите на Ликовната колонија позната во цел свет, па дури и луѓе од власта; преовладуваа, сепак, оние што самите себе се сметаа за тиња стлеана на дното од бурето. Подоцна Елисеј му кажуваше на Кирил – со мирен, скоро рамнодушен глас – дека душата го боли кога гледа, од ден на ден, како на негови очи, чашка по чашка, пропаѓаат многу млади, убави, здрави, прекрасни деца, како постепено и неусетно тонат а и да не знаат што се случува со нив, без тој или кој било друг да може да им помогне. Но околу неговата маса се собираа сè повеќе и оние што беа кренале рака од пијалакот, и кои со години апстинираа; пред време остарени, со нарушено здравје, но сè уште цврсти, нескршливи, горди а неутешни, тивко и сериозно, со збор-два, ја опишуваа својата некогашна состојба како безумна, неприродна, жалејќи заради просвирканото време, отруените дробови, промочканите пари; но тоа беа скоро по правило способни и работливи луѓе, мајстори, занаетчии, кадарни за една година да надоместат три изгубени, макар се занимавле со огледување на диви дебелокожни пит-булски кучиња со чии крволочни заби ќе ѝ се спротивстават на судбината.
      Кога Кирил влезе во кафеаната Елисеј седеше токму во едно такво друштво, окружен со изгубенонајдени луѓе, со кафиња и сокови пред себе, но и со пресни филии леб на масата, „некоо кило дробена френка“, чинија сирење и тава со дваесетина пржени јајца мирисливи од црниот пипер, и од сите страни окитени со росен млад кромид. Штом го виде, Елисеј веднаш стана, го прегрна и го повлече кон другата маса; обично седеше крај прозорецот и сега се најдоа во мрачното ќоше.
      – Е другар – проговори радосно смеејќи се, како вчера да биле заедно – жив-здрав?
      Кирил му рече нека си го заврши јадењето, но Елисеј само покажа на стомакот. Не, зарем не гледа колкав е, не, веќе јал и многу му дошло, да е среќа порано да свратил, да, таман си е работата. Што ќе се напие („шо пииш“)? Виде дека е напнат и нервозен, и самиот му нарача ракија („грóздовичка, не?“) и кафе, а за себе струмка и сода и кафе („само благо, чујá ли, нем шеќéро да го жал’ш!“ му се врекна на келнерот).
      – С’с шо ќе се пофал’ш?
      Додека му раскажа сè, Кирил испи уште две ракии. Елисеј внимателно го сослуша. Беше еден од најдобрите организатори на светот, специјалист за градење куќи и замоци; освен тоа, а за разлика од Водочки, Руси го сметаа не само за способен туку и за богат човек. Кирил му рече што презел досега, какви луѓе и за какви работи фатил. На први мај му истекол рокот кога требало да почне со градбата, а тој дотогаш одвај успеал и плацот да си го види. За празниците и болен бил, температура качил, блувка го фатила од виски, маки и нервирање. Што направил? Со најмалиот брат, Александар, и уште со некои директори (Орце Фурнаџиев, Јане Киров) бил и во Гевгелија, но таму само им го потврдиле она што го насетувале: плацот бил сменет, на сртот над Езерото каде што бил погоден веќе се кревала куќичка, а тој бил зад неа, во дупка, „у некóо кавенé“ гледал, во празни шишиња и срча. Кирил присакувал да направи колиба на самата вода – како што го посоветувал братучедот Константин – налик на рибарските наколни живеалишта коишто, според Херодот, не успеал да ги заземе ни страшниот Мегабаз, но тоа не било можно; власта во Гевгелија била сменета („не глејш ли оти цела земна горе!) и не можела да стори ништо освен да му даде едно „геометарче“ да им го исколчи плацот. Некој човек од Млаз-Богданци – каде што подоцна отишле на софра, а и Орце да наплати некоја сметка – му го нудел и својот плац, но тоа било ќорава работа, зашто за него ни комуналии биле платени, ни решение имало, но затоа сред карпите и прнарите се прчеле две вкрстени бандери кои барале изместување, па дури после да се почне со расчистувањето. Попусто Орце ги покажувал куршумите со кои ќе ги испотепа оние што нема да си го платат борџот, како и оние што го изместиле плацот. Роднината на Јане, Данчо, претседател на извршниот совет, се смеел, тврдел дека сегашниот плац е на најубавото можно место, веднааш над плажата, блиско до патот (и кафеаната) и, што е најважно, на завет. Милолик, ветил дека – нели комшии – градежната вода ќе биде од него. Виделе – не виделе, си легнале на брашното, го грабнале геометарчето и ги удриле колчињата. Но се појавил нов проблем: како да се исчисти и подрамни плацот? Орце со прст покажувал кон сртот на ридот каде, лево од тумбата и замокот на Руси, како играчка под небото стоел багер („Арно ама, кој ќе го каре, саа возáч треба да нааме!). Една недела изгубиле околу багерот: газдата бил во Скопје, а доаѓал ретко. „Да му ѕвонаме ама дали ќе доо? А ако доо – да не нè закóле с’с цеента?!“ И којзнае уште колку ќе се маткале, да не се нашол умниот човек Градски кој ги посоветувал – него и Димитар – да си „дојдат на ак’ло“. Она багерче е џангрлачка, ич работа не врши – им рекол. Тоа нема душа угорнината да ја качи, а камоли карпи да сече и корења да вади. Зарем не чуле дека Елисеј, кога го сечел патот со големиот багер, на тоа исто место ја скршил гасеницата? Само една му била мајката, така им рекол: огин. А кога го прашале кој ќе ги запали прнарите, тој рекол, Вие фатете Ѓупчиња да ги исечат, или сокастрете ги сами, а јас ќе ги запалам, еба ги еба, не е јули па коријата да пламне, мај е, а тој и така и така им бил каздисан на месните жители што плачеле над секоја исечена грмушка, божем баирот им огрубел, не гледајќи дека место да биде собиралиште на змии ридот треба да се култивира со племенити дрвја, па на градина да заличи а не дивина да остане. Димитар и Кирил после самите ја свршиле таа работа, но доста Градскиот кураж што им дал. Ѓупчињата гледале од страна, добро внимавајќи самите да не се „испрл’т“, како браќата се борат со огнот; „ниа бога молеме жиците електрñчни да не фифн’т, они се секñр’т ќе стигн’т ли на свадба у Секñрник!“ Ветер, за среќа, немало, но пак огнените јазици се смешале со струјните искри; таков огин Кирил немал видено од времето на ората-копа. Сè што ќе почнел, наопаку тргнувало, но пак некако се завршувало. Меѓутоа, времето си тече (среќа што ни минатогодишниот одмор не му е исползуван) а тој сè уште ни темели не почнал да копа.
      Значи, до темелите сме? рече Елисеј Руси. Ако, не е лошо. Штета што веднаш не му се јавил, зашто нема работа која во Дојран друг пред него ќе ја сврши. Умниот човек Градски му дал многу полезен совет, и добро што прнарите веќе се изгорени. Тоа е особено важно, нагласи, зашто, како што знае секое дете, Езерото е многу ветровито (тогаш првпат го спомна ветерот), „а тавá е ного загулена рабóта“. „Кире“, рече Елисеј, „јас мојо чардáк ка у правñх, трипти нусñх чувéци прнаарто да ги гор’ме, и трипти у кавенéто завршñиме: толко ветар. Ама не ветар кути ветар, туку: ветар, дрва шо корне, ќермñди шо носе“ – тогаш за првпат го спомна и кровот – „а Езерто јатакá, дерéнперéн го праа. Море чеки да престáне, море магñј прај: он само ууууу, јатакá само като здивéен се нафрлува врс таа тумбарката. На крајо шо да чинам, ветар не ветар, самјо путпалñх прнаарто, прво милñциата пу баñро ја распрснáх, некоо бељá да не биде, градо чат’рпат’р да не изгóре, и удрñх фитñљо. Не е за кажувáне, другар, чувеците ут Солун шо се враќáле после ми речéе оти ду Кукуш искри летáле. Ама арно направñх, оти после шо да дузнáам: нешто у шо и до ден денеска се уверувам: дека на мојта тумбáрка, чардáко дек шо го дигнáх, ветаро никојпат не сопрéл ни па ќе престáне!“ Според Елисеј, штом плацот бил расчистен, половината работа веќе за свршена ја сметал. Уште нешто: Градскиот умен човек ептен полезно го советувал кога му кажал да си го мавне од глава багерченоиграчка од сртот: тоа навистина работа не свршувало, „ич на тај каменñч, ут жељка грмéш ут мрафка прдéш“, сета полза од него ќе била што ќе се истркалало во долот. Вистина жива била дека тој лично со еден друг, десетпати поголем багер, го правел патот, брат му Благој кога ќе почнувал со градба, и дека му се скинала гасеницата. И среќа голема што така се случило, зашто токму низ неговото место (не знаејќи чие е) патот сакал да го спушти, право пред кафеаната. Да, покрај бандерата, таман си е работата. Додека Кирил му ги кажувал своите неволји, веднаш сфатил за кој плац станува збор, и просто се стаписал при помислата дека можел да го смени: умна глава бил Данчо и многу убаво го советувал, со еден лаф му ја опишал красотата на плацот, не му кажал дека од него се гледа целото Езеро, од Топлец до Мрдаја, туку дека е на завет, заветен: таму има воздушно „течéние“, но нема ни југо ни муго, ни вардарец ни мардарец, ни калишник ни малишник, ни кривец ни правец, ни добровен ни лошовен, ни бура ни мура – како на тумбата (тумбарката), каде што се воздига неговиот „тресјашчи“ чардак. Го праша си спомнува ли за онаа лето кога Марија Ана и тој со Борис и Ф. Камедонски летувале на Ачикот, во скапиот бунгалов спроти ефтините приколки, и кога ветерот дувал седум дни и седум ноќи (а што е тоа спрема вечноста?), ги кршел гранките и од корен ги корнел канадските тополи посеани таму каде што треба да расне брест, или барем јавор, кога камперите со брзина на молња ги исфрлиле колите од ладовината и ги препаркирале на чистинката пред нивниот прозорец каде дотогаш мангупчиња од цела Македонија везден играле фудбал – а сите наликувале на мали разбојници на коишто понекогаш им се придружувале и тој, Кирил, и Павле и Зафир и Димитар – кога жена му „ја префанáла една страшна нервóза“, таа била создадена за поинакви и пославни места, а ја окружувале (по нејзино, мутлак) глупави и прости струмјани, во „апартманот“ славината капала, никој не се грижел за хигиената, а биле сместени во една единствена заедничка соба како во првобитната заедница, таму чаршафите и особено портокаловите ќебиња биле сомнително нечисти, налик на скромните корави луѓе од приколките збиени во тесни кабини како сред море залулеано од тајфун, загрозени од струјата и тешките фрижидери, и од вечниот недостиг на вода, таа морала да ги мие садовите во купатилото зашто не сакала да оди на заедничкото поиломијалник, она не била како камперките што изутрина, без да им студи на газиштата, итале кон клозетите на старите Пеонци, таа била деликатна, срамежива, цивилизирана, картите ѝ здодеале, а ветерот просто ја излудувал, што дури ни тој, Елисеј, не можел да ја смилостиви со својот насмев, ни со линежите, ни со излетот до кафеаната Езеро, каде каснала нешто дотогаш непробано, многу вкусно, а тој, Кирил, првпат слушнал за смртта на едно мило момче, Душан, брат на Ване, ни со гоштевањата кај Фуктак, ни со престојот на чардакот кој бучел и се тресел од бурата како вештерска воденица. Си спомнува, бездруго, само не помислува што би рекла Марија Ана кога би ја качил на некоја тумба каде ветерот ни насон не престанува, и кога би рекол: „Ете јас тоа за тебе го изградив“, а кога таа би му тратила една дикса. Таман си е работата, и не сакајќи го добил најзаветното место, а штом успеал да ги исчисти и прнарите, со огин да ги согори, нема повеќе за што да се зборува туку од утре да се почне.
      
      – Бат-Сандо – го свика Елисеј човечето кое во тој миг се појави на вратата од Топчето – ел тука! Ел бе да те запознáам со другáро.
      Човечето имаше кротко, питомо лице, скоро збунето и уплашено, столчено и опустошено од животот, налик на разлеан акварел: петна земјаносива и лимонжолта кои се претопуваат, потцртани од крвавоцрвената со која беа попрскани белките и модрината на отечените очи.
      – Абе чујá ли ти?
      – Чујáх. 
      Колку што е Елисеј построг, човечето во плетен волнен (домашен) пуловер е побавно, иако навудум потскокнува кон него смешно мрморејќи „ја, ја бе“. Таман Елисеј почна да го претставува гостинот, „бат-Сандо“ го пресече:
       – О знам јас бе писатело, ми такá де, ебáти чувéко.
      – Браво – без полет го пофали Елисеј и, по долга пауза, го запраша: – Шо ќе се напñиш?
      – Ништо бе, не пиим – наврекнато рече човечето. Непрестајно трепкаше додека лицето полека му се оросуваше од некоја таинствена, скриена мака, како некој однатре да го подложува. – А ме знаате ли вии мене? – му се обрати на Кирил.
      – Как не – излажа тој.
      – Вии – подвлече Елисеј – ја ут горната мала се знаате ја ут Маршал Тито.
      „Бат-Сандо“ радосно се исклешти, толку што си го огруби и така грубото лице.
      – Пóмалéчок е он бе, нели с’с тебе беше. Ус него беше, нели? – се сврте кон Кирил, а потоа кон Елисеј: – Видé ли мори Рајно оти у л’жа те фанáх?!
      – Ка пунавлáаме у седмо за осмо уделéние седумнáјсе души не беше ли и ти с’с нас?
      – Ми бех ли? – се опули „батСандо“ кој изгледаше неискажливо стар, иако ни тие не беа повеќе млади. – Јас тук ли на училиште удñх?
      – Киирто не знаа оти и ти си Ачко, ут Полñн. Ја па струмички делк’ш!
      – Ми колко гудñни са чинá ка с’м тука? 
      – Сак’ш ли да те уднéс’м за Дојран?
      – Е кугá?
      – Сегá.
      – Право саа, ебáти чувéко, оше не с’м се прасвестñл.
      – По пато ќе се пресвест’ш. Нејќ’ш ли мајка ти да ја обñд’ш, браќата да си вид’ш, у ѓољо да се избáјн’ш?
      – Ар’н избáјн’н с’м, само оше бајнéенто кусо ме е – рече „батСандо“, а потоа додаде: – Кој мајка не сака да си виде?
      – Ај саа, шо ќе се напñиш?
      – Ништо, нели ти кажáх оти о мајнáх пñенто? Само едно пиво.
      – Никојпат нема ти да го мајн’ш. Ут кугá не пииш?
      – Ут денéска бе. Ја ут саа.
      – А шо ќе те е тавá пиво?
      – Само за рцто, еднó ду вечер.
      – Пивото не е ли пиéне?
      – Ми пиéне ле е? Ебáти лекјо маш! Ду вечер и него ќе о мајн’м. Ќе удр’м и јас като тебе на соота и сајдеро.
      – Е шо „за раците“, сабáјле па чигáро ли не можé да го запáл’ш?
      – А шала е: ус еднáта р’ка морам да а држам другата, и па ми се изгас’ва чтрачката: толко снагата ми игрáа.
      – Не ја остав’ш ти ракñита, ти вик’м јас.
      – Ќе а устáам, ќе а устáам.
      – Не. Сериозно ти гувор’м: немаш шанса. 
      – Ќе се клад’ш ли? Шо да тур’ме?
      – Шо да тур’ш таа те е. На сабáале чигар не моош да запáл’ш. Или моош?
      – Не, тамáн се е рабóт’та.
      – Тамáн е – рече Руси строго меркајќи го – ама не е саалáм. За пеза станáаме.
      – Е шо сак’ш саа. Нели признајáх? Не мож’м да запал’м чигáр, ама рикñита ќе а устáв’м.
      – Когá?
      – Вечер у дванáјсе саато, нели ти кажáх!
      – Е оти не саа?
      – Ми ај и саа.
      Елисеј му го зеде пред носот пивото кое келнерот само што го стави на масата, и го тргна настрана.
      – Абе пиво – „батСандо“ беспомошно и зачудено замавта со рацете, како да вели „вода“ – от такóф чувéк са прааш?!
      – Полéнка – го смири Елисеј – после ќе си го испииш. Иим за тебе една рабóта. Мераклñи ли си за копáне?
      „Бат-Сандо“ бесшумно се насмеа; сиот се претвори во неизбричена уста со ‘ргосани заби, неспособна да каса; размислуваше некое време, а потоа одговори:
      – Ут таа страна ич не ме чепки. Можам да глеем други ка коп’т.
      – Тава де, инак ли кажáх? Тушо видел ли си го?
      – О нема вии денуве.
      – Ќе о нааш, утре сабаале тук’ у Топчето да ме чека. 
      – Е нели кажá за Дојран ќе сме одñле, јас мислáах на бербéр прво.
      – От сам не се избричá – рече Елисеј, но кога го виде прекорното лице на „батСандо“, само крена раце. Сепак рече: – А, забравñх: се плаш’ш да не се закол’ш. Поарно.
      – Шо поарно?
      – На бербéр. А Тушо ќе го потер’ш вечер, ка ќе се врнаме. Него ако не го нааш, ќе го потер’ш у ѓупската мала тавá ут Моноспитово, ка са викаше...
      – Трајко.
      Тој си ја пушти раката, но Елисеј пак го тргна пивото.
      – Нели кажáх оти прво една работичка сакам да ми сврш’ш.
      – Јас за копáне не с’м, не глееш ли оти дуушта ме е у носо?
      – Ќе оош до дуќáно – рече Елисеј.
      – Ду кој дуќáн?
      – Ти мене ме заебáваш: колко дуќáна има? Зат врат’та ќе нааш еен копáч.
      – У твојо ли дуќáн, саалам кажи – се врекна човечето од страв да не сфати погрешно. – Кој ќе ми о даа копáчо?
      – Ја па он!
      – Ми шо, сам ли да о зеем, бес питане?...
      – Абе не ме ‘рвесави, тавá твоо рабóта ле е да ме пит’ш кој ќе ти го даа. Оше да каж’ш: зат коо врата?
      – Ја, кажýвам: зат коо врата, ми шо, ебáти чувéко, такá а лага он.
      – Ќе го зем’ш копáчо зат врат’та шо е, бес питане, и ќе го однес’ш на острáч, на клепáч, на...
      – Ковáч, разберáаме се. Да каж’м: за тебе, напкун ќе плат’ш.
      – Ут там, ка ќе го исчука, ќе го уднес’ш...
      – На некуј колáр држáле да му туре, разберáаме се.
      – Ама да повáрк’ш, нем пивото да ти истñне, а и за Дојран треба да бегаме.
      – Абе ти на с’ј, јас мислáах мајтáп ус мене си игрáаш!
– У мене нема мајтáп – рече Елисеј – само с’ј!


      Штом човечето отиде Елисеј го продолжи разговорот со Кирил таму каде што го прекинаа, како во меѓувреме ништо да не се случило. Да видиме, прво, кои ни се помошниците? рече Елисеј. Нив ќе ги собереме на крајот, но не е лошо веднаш да ги имаме на око, „ради урјентација“. Зашто, без помошници – или барем без најмалку еден добар помошник – работа не се свршува. Никој да не те лаже („брлáва“) дека нешто направил сам. Не, во случајов јас не зборувам за надворешни луѓе – иако и нив малку ги има – туку токму за помошници, не за обични помагачи („помошчñј“) кои исто требаат, туку за оние без кои работата ниту може да се почне ниту да се сврши. Александар? Добро, иако најмал од вас браќата, голема работа може да сврши. Димитар? Што е до него, се разбира, важно да е тука. Докторот? И тој е зафатен со мајстори, главата му е запалена од семејни грижи за кои не сака да зборува, но нема да те одбие, ти си му најблизок, се разбира. Некого да не испуштивме? Добро, тука сум и јас, а тука си и ти – на самиот себеси помошник прв. Иако, строго земено, сега тебе ти помагаат токму сите што те окружуваат: Марија Ана што во Белград си го гледа семејството (а не тука да ти пречи), малиот син што без авто оди на училиште, големиот што си ги полага испитите, мајка ти што ти прави друштво, снаите што ќе им сварат по едно кафе на мајсторите, или што ќе зготват за помошчиите, плочата кога ќе се стави; ич да не го спомнувам Агропромет или некој друг од каде ќе го земеме материјалот, и кој малку ќе нè почека со плаќањето, и сите други за кои во моментов ништо не знаеме (или барем јас не знам). Но, шега на страна, од што да почнеме? рече Елисеј, и самиот одговори:
      Од начáло.
      Искони бе слово, се насмевна Кирил, кое допрва треба да оживее.
      Тоа е тлото, почвата, земјата – местото, рече Елисеј Руси, не обраќајќи внимание на Кириловите зборови. За тоа се договоривме. Кој е најзаслужен за плацот – Коста, Орце, Александар, Данчо, Градскиот, ти лично, сеедно – тој ти е првиот сојузник. Во воздух не се ѕида (а и на ветер тешко) иако ти можеби имаш и поинакво искуство: но тоа си е твое, а ова е мое. Местото е тука, сега (уште малку) ќе отидеме да го видиме, но јас однапред го знам, и ти велам дека поубаво не може да биде; впрочем, веќе е исколчено. Значи, плацот е тука, на земјата, а неа, сегазасега, нема кој да ни ја земе.
      Исколчено е местото, но грубо: само плацот е обележен, но не и каде ќе биде куќата. Да не ја турите под електричните телови, па после мака да си имам да ги изместувам. За среќа, прнарите се исчистени, согорени. Уште утре треба да се стават конците, да заличат темелите. Таа работа треба некој да ја сврши. Кој, Џоц? Убаво дете, наш човек.
      Планот в ред ли е? Што, исфрли две соби? Ќе ги качиш горе на кровот („еден ден“)? Но да не слезат самите долу, под плочата? Си размислувал ли за тоа? Таму теренот е кос, и нема сила која ќе го подрамни. Плочата и од земја да ја почнеш, под предниот дел најмалку два и пол метри височина ќе остане. Ти мислиш долу подрум да биде, но онде сами од себе се создаваат соби. Средината на градбата ќе ни биде мерка; таму достаточна височина ќе дадеме, а другото како ќе излезе: напред сигурно соби, а назад допрва ќе видиме; во секој случај, нема да останеш ни без подрум, освен мајсторите ако заборават да остават врата. Не се плаши: за такво нешто не треба голем масраф, на она што è, само уште метар височина; кокошката, за јајце да снесе, повисоко се качува. Горе на плочата, се разбира, ќе си го имаш она што го планираш: голема тераса напред, а назад мали соби; но сонцето кога ќе те умори, сега ќе можеш, непланирано, долу да се одмориш и разладиш. Сето тоа, се разбира, мора некој да го нацрта. Си имал веќе неколку понуди но или си ги одбивал или те одбивале? За градба исто? Сè, значи, врз нашата кожа. Не знам дали си свесен, но она што го правиш е она во кое еднаш ќе влезеш, каде што ти со семејството ќе живееш. Ние, на извесен начин, не зборуваме за куќа туку за живот. Тоа е како да влегуваш во сопствениот стомак. Од секого чуј по нешто, и планот готов почитувај го, но последното нека биде твое. Џоц корисно ќе те посоветува и сè убаво ќе нацрта (од бивш комшија и братов другар, тоа е многу, да знаеш!) но главниот („газдата“) си ти. Со своја глава уреди го сопствениот дом! Прости ако ти го кажувам она кое и самиот го знаеш. Околу основата ако сме согласни, темелите се наши: вечерва ќе ги решиме кај Алкександар, а инженерот нека си ја гледа работата (колчиња и конци има во мојата визба).
      Од алат нешто да немаш? Браво, така куќа се прави: со нешто секој знае, мајсторлакот е од ништо нешто да биде. За темелите, јас сум тука, а после и од други страни ќе се спомогнеме: копачи, лопати, да, како да не, сè треба, понатаму и колички и мешалки, и буриња и црева и уште што не. Дотаму не дојдовме, сега сме кај темелите: имам јак човек, за една недела сам ќе ги ископа. Само ако го снемало, или ако се шине откако почне, во предвид доаѓа друг; тој е брат на поет, работи исклучително ноќе, и сам. Дојденик од Островот Гол, зол, не трпи надѕор. Ќе спие во гаражата горе на тумбата: онде има сè, полски кревет, ќебе, конзерви; шнур да се закачи за струјата од бандерата, и сијалица; не поднесува празни разговори, мрак; Тушо се вика, брат на Дончо, да. Ако не од утре, од задутре („другиден“) мора да се почне. Не, една недела за таа работа не е многу, па и чета цела да копа: спила е тоа, карпа и камен. Темелите можат да бидат и сосема плитки. Нема да ми поверуваш: под мене, но не кон твојата страна туку зад тумбата, еден итроман подигна куќа без темели: местото такво, ни динамит помага ни ништо; најпосле, виде не виде, ја смете карпата, ја изми со црево („ус мркýч“), го истури „чиментото“, се залепи за каменот: самата Земја му е темел. Сепак, мислам, среќа негова што е малку на завет: да е на мојата тумба, верувам дека би се разбудил сред Езеро, како мојот кров.
      Ништо не е една недела, кога ти велам: за тоа време нас други работи нè чекаат. Струја имаш ли обезбедено? Вода? Ми, со што ќе градиш? Сама ли ќе се врти мешалката, или вода од Езерото ќе носиме по онаа угорнина што ни магаре без мака не ја качува? За тоа не си размислувал, па да, друго не ни очекував. Вода можеме да земеме и од кафеаната, од Браќата, тоа се мои луѓе, роднини на мајка ми, прекрасни деца, набргу ќе ги запознаеш, доктор Динчо и газда Михаил, но две тетки околу нив гнезда вијат, а и самите момчиња нешто ќе надоградуваат („наддáват“), плус во дол се (а слаб е дојранскиот притисок), така што добро би било водата одозгора да дојде, од првиот комшија (ако не е болен) или од Данчо, како што ти ветил. Ете, водата нека биде од тебе, преку Данчо. За тоа над сто метри црево треба. Ако не купиме, ќе врзуваме, што да се прави: Коста нека земе од Партизан, тој со Шкориќ многу арен е, батко Ангел, саканејќе, хотелското црево ќе ни го даде (а тој со прскалката тревата нека ја вади), и кај брат ми Благој убаво црево се наоѓа, а за недај боже и јас сум тука, ако ги одвртам гурните од чардакот може да потече вистински порој; на крајот од краиштата, ќе купиме некој метар на Отпад во Валандово, така де, не сме го мавале господа со камења. Водата ја решивме, останува струјата: таа е моја. Гогата од Електричната, тој е брат на Танчето, ќе го фатиме, свој човек, мајстор во векот прв, јас имам еден стар струјомер, ако не чини нов ќе го направиме, осигурачимосигурачи, број ги како да се тука, кутијата за бандерата што ќе ја закачиме сметај ја за нарачана, и направена (со вратичка и рајбер). Бандерата ти е во плацот, утре можеби ќе ти пречи, но сега со пет метри жица работа свршуваш, кај тоа го има? Можеби некој шест месеци, или три години, струја не може да добие, јас ќе те врзам за три дена: електричар имам свој, не Елтакá („Јел Тако“, парамонот со себе од север што си го донел) од Рибарската туку друг, момче младо и танко, од мотор што не слегува, првак на светот во спидвеј, мајстор на својот занает.
      Трета голема работа: до недела сиот материјал да се префрли, за в понеделник темелите да се турат. Вторник е баксузен ден, никој не ти почнува во вторник, освен оние од Криву Паланку, но и тие ако ја завршиле претходната работа во недела не ќе го прежалат понеделникот. Јагнето пазарено ли е? Александар има свој човек, а тој знае какво треба да биде: бело и машко. Кај Ване црно заклавме и, сè мислам, несреќата од тоа почна. Кој ќе ги пресметне количините? Џоц? Си гледал ли во небото, каква е месечината, да не нè фати гинежот? Во тој случај, ќе смешаме предварително кофа цемент и ќе земеме еден чист камен: пред темели да удриме адетот ќе го направиме: докторот таа работа ќе ја сврши. Нека фрли сто милиони во предното лево ќоше, нека се прекрсти кон исток: со Господ напред да врвиме! Сиот материјал ли ќе го земе на себе Александар, така ли рече, многу голема обврска е тоа, за тули и сами можеме да се снајдеме, преку Љамчо и Дељо, но ако се нафаќа, од тоа поарно нема. Здрав план треба да направиме како што ќе пристига, патот да не го заградиме, па со комшии кавги да отвараме; на почетокот не ни ни треба сè. Железото, на патот, на „солунското шосе“, долу пред кафеаната: камионот со песок кога ќе дојде, прво да го истегли („опне“), а дури потоа да го вртоли ридот приоѓајќи му на плацот од горната страна. Една тура камен засега ќе биде доволно, а песок колку за темелите; за плочата пак истата песна, пак железо (шестица, осмица, десетка, ако нема и дванаестка), пак песок. А цементот, него го заборавивме, над триста вреќи ќе ни требаат, каде да го сместиме толкавиот цемент, и тој ќе мора на двапати. На земја да лежи не смее, десетина палети треба да најдеме, Перкијата и голема церада ќе мора да створи, да се покрие „тавá чимéнто“, со колчиња како шатор да се прицврсти; зашто и на завет ветерот беља прави. Талпи да немаш? Сè е однесено од визбата? Неколку ќе купиме, немаме каде, но пет-шест и од Коста ќе земеме. Штици, зависно од мајсторите: два-три кубика, да не испадне само шест-седум. Еркери ќе пуштиме, балкон имаме, без граѓа не нè бидува. Орце ти ветил овие денови тополи да бичите? Е кога тие штици ќе се исушат, тебе не ти требаат само за шалување, туку после и за кровот, што да правиш со тој материјал кога ќе се искриви? Своја пилана да имаш, таа не бидува. Магазинот му е мајката, Димитар да ги натовари, и да ги прегледа талпите, да не бидат куси и тесни туку широки и долги. Штици ќе требаат уште за темелите – со што инаку ќе шалуваш – а и малку потпирачи. Пред гаражата на брат ми Благој има и потпирачи и граѓа, и сечени парчиња и деланчиња, но и некоја талпа: прибери ги да се најдат. Само, и потаму потпирачи ќе недостасуваат, за плочата, знаеш ли каква висина таму ќе биде, негде и над четири метри, тоа е голем, најголем проблем, толкава тежина со раце не се потпира, моите ќе свршат работа за задниот дел, но со што да го потпреме предниот? Кога јас ги секов потпирачите за мојот чардак, длабоко влегов во шумата, со луѓе опитни, со коњи и коли. До едно место трупците ги влечеа коњи, а потоа ги префрлувавме со колите. Но пред да излеземе од шумата нè заврна снег. Крај. Толку. Ни напред ни назад. Не потпирачи, не знаев како ние ќе се извлечеме, глава жива како ќе спасиме. Уште и еден шумар се здаде од негде, дозволи бара, не знам што ташак сака, море ајде јок стани, сиктерс’н, му велам, да не те обесам на некоја бука, ти гледај спас барај („чајрé тери“) а не дозвола, будалиште („акмáк и на акмáко“). Ајде мене пушти ме, и коњите и колите и масрафот и трупците, и работата што нема да ја свршам – но што да правам на некој човек нешто ако му се случи, човек е тоа, еј, не е мравка. За среќа, живи и здрави излеговме, дури и трупците ги извлековме, пред да нè завее снегот. Што, сто железни потпирачи ќе ти обезбеди Александар? И ти молчиш, ништо за тоа не кажуваш. Знаеш ли ти што е железен потпирач? Лоши ли да не се железните потпирачи, ебати лошите, висината им ја одредуваш со дупче и шајка, а можат да го држат и небото. Готово, сега гледам дека работата е свршена!
      Што, клинците да не те спречат? Десет килограми шајки расфрли по плацот, да се знае оти куќа се гради. Или без жици за железо врзување ќе останеме? Усијамал ако немаш, тука е цементот. Варија ако немаш „ут деуто Таќе ќе земиш“. Што, колички зарем ќе ни зафалат, или уште две мешалки нема да најдеме ако притребаат? Или моторот на некоја ако ѝ се расипа нема да купиме нов; или Елтакá нема да го монтира? Молам, без „помошчñј“ да не останеме, до плоча кога ќе стигнеме? Знаеш ли што е градбата? Земјата врз која лежи темелот, небото кон кое таа се крева, водата која ќе го стегне материјалот што ќе го даде обликот, огинот кој ќе ги завари сите пукнатини, потпирачите што ќе ја издржат тежината додека не ја прифатат столбовите, и рацете и умот кои ќе ги поврзат сите нејзини делчиња создавајќи ја целината.
      Да, не смееме да ги заборавиме мајсторите, па какви биле да биле, пијаници или трезни, зашто без нив работа не се свршува. Штом не си се нафатил со некоја фирма, ако ја исклучиме причината што ја оставаме за крај, претполагам дека тебе не те интересира да добиеш готова куќа: сакаш самиот да ја направиш, или барем да гледаш како таа настанува, дел по дел. Колку што те знам, ти од физичка работа не бегаш, но во случајов не ти ја препорачувам: помошник нека ти биде умот, а мајсторите раце: ти ѕидај со очи. Така ќе ти остане време и за друго, да си поседиме и да ми прикажуваш каде исчезнал градот кого некогаш го викале Мал Солун. Но, да се вратиме на мајсторите: секој од нив што си го знае занаетот, добар е за којагоде градба. Останатото е спогодба: рокови, цена. Разговараше ли ти со некого?
      
      Кирил му рече дека тој, се разбира, откако дошол во Мала Струма, не боледувал само на теферич на мај, под Абрашовата воденица (каде ридовите го претвораат небото во кристална купола скоро на ист начин како над Водоча), гледајќи го Димитар како пече јагнешко месо и свински крменадли и леб со неуморните шуреви, чија сила допрва ќе се испроба, на плочата, ниту само шетал, в зори, на Ѓурѓовден, кон Свети Петнаесет за да гледа како Еѓупците налик на подвижна шума (и без да знаат за Вил Духот) течат од каде лозињата, од баирот, на коњи и коли, натоварени со целата покуќнина, окружени со сета челад, окитени со дрвја и гранки и „лепки“ и „поправки“, и како христијаните што таксале нешто за здравје, заради заветот чекаат во долги редови пред храмот, пред олтарот на Тивериополските Маченици, осветлени со илјадници свеќи, в рака секој држејќи јагне кое прво ќе ја целива иконата – како својата слика во огледало – за потоа, по законот на постарата вера, да отиде курбан под остриот нож, сред зеленилото на младата трева, пред урнатините на црквата во која, одамна еднаш – според сознанијата на учениот Терзо – свети Павле држел беседа во часот на погребението на Богородица Мајка и кога, незабележливо за никого, Духот Свет го пренел во Оној Живот Горе, каде присуствувал на вистинскиот обред и потоа пак неусетно се вратил да си ја заврши речта, тој ден Кирил успеал да ја качи Бела, онака тешка, на врвот од баирот, а по нив, како црна козичка, трчкала Меропа Водочка, патем скршиле гранки од даб и брест – да, брестовите умираат, Елисеј непрестајно го повторува тоа, но овде, ете, сè уште ги има, навистина само џбунести, но црвенолисни и цврсти, налик на дренови – градот спиел а луѓето сите на нога биле, не само пред црквата, не само во конакот (каде имало „наши човéци“ од Грција, од Бугарија, од Светá Горá), и по патот, и по баирот, насекаде вриело од луѓе, и сите го познавале, детето на Арахна, што некогаш суредувала – не слугувала – кај баба му Анастасија Маркова, свикало како пред лицето на познат предел, и му го покажал сребрениот заб и своето многубројно, шарено семејство, се одмориле кај бунарот што сè уште го викале „наш“, иако сега бил туѓ, како и лозјето што како дете го зарежувал со баба си Екатерина Водочка, нема камења по стариот пат за Удово колку што има спомени, понекогаш не сака да поверува дека животот може да дотече, кога се качиле на ритчето им се зашеметило во главата, зад нив зрееле раните цреши, лозињата биле чисти, секоја пенушка обработена како цвет, црвенилото на земјата се стопувало со зеленилото на лозанките кое, малку осенчено, преоѓало на боровите, тие го обрабувале небото зад нив, а напред се протегало, од Беласица до Огражден, Полето налик на пластично езеро, најлоните што го покривале младиот зеленчук безмилосно блескале, и од тоа замалку му се смачило, ги немало веќе памуците, не се црвенееле афионите, не се гледале плажите на Малиот Стримон каде како деца се капеле, го немало тесното а не постоело ни широкото, и самата река одамна исчезнала претворена во Канал, над Моноспитското Блато не летале јата штркови ни пајки ни пеликани, мајка му Бела извадила леб и сирење и варени јајца, тоа добро му дошло, уште ракија да не заборавила, седнале во дупката на едно митралеско гнездо, од времето на Ладната Војна, сите војски некогаш оттука минувале, токму сите колку ги имало од почетокот на првите сраженија, до неоддамна границата била десет километри зад нив, онде каде што Сојузниците ги претрпеле првите порази пред формирањато на Македонскиот фронт, а сега е онде каде што почива погледот, нема хоризонт а истовремено да не е граница, ја гледал убаво правта на историјата што се стаила како вештачки дожд, не од времето на Самуила туку од Постанокот сред тињата на Средоземното Езеро, многу нешта во меѓувреме се промениле, дечињата се облепувале со лепки не знаејќи дека така момите се придобиваат, а ергените правеле венци од поправки не ни сонувајќи дека таа тревка слабодушни здебелува, но таа пролет во Ѕвездана Тивериополска Кирил не се занимавал само со расотки,
      знаејќи зошто е дојден,
      не сметајќи ја самотната прошетка низ паркот, крај окупираното игралиште, до празниот базен за пливање; и посетата на гробиштата каде залудо го барал духот на дедото Трендо престорен врапче што го колве театарското стакло; и поминувањето покрај Свети Леонтиј во Водоча испратен од подбивниот поглед на Трена, негде од височините низ кои јаздела заедно со својата мајкасоперничка Катерина Tumpeccet; и бесмисленото навраќање во Кристалната Долина, под воденицата на Предците, низ која во зората на човештвото првиот Водочки шетал со Солунските Браќа и со Климент пред да го добие тоа име, а камоли да биде наречен Охридски, која еднаш Кирил божем случајно му ја открил на Б. Леви, како последно катче, сега претворено во војно стрелиште, каде свраќа Господ преоблечен во белобрад овчар; и присуството на промоцијата на новите политички сили; и посетата на Театарот на чија сцена сè уште се препелкал привидот на неговата душа; и слушањето на монолозите на Бела во h-moll; и не сметајќи ги семејните семејните разговори за тоа кој е прав а кој крив, кој треба да умре а кој да остане жив, не сметајќи ги сите тие нешта, а
      знаејќи зошто е дојден,
      тој, се разбира, „сторил посети“, „свршил разговори“, се „смешал со луѓе“, кај Фурнаџиев, во бараката-фирма, како што му кажа, бил безброј пати, пиеле мастики, кафиња, цртале планови, приготвувале патувања, и на крајот застанале кај тополите, Орце имал мака со окото, возел како гусар до Софија и Цариград со накривена глава гледајќи го патот попреко, Кирил решил повеќе да не го вознемирува, впрочем, во неговиот двор, пред распалената фурна на дедото Ѓорѓе, на Езерото – од каде освен вода и трска ништо друго не се гледало, не сметајќи ги медитеранските растенија – таа пролет видел како се пече лебот и како линежот строго го гледа од жарта. Бре, рекол еднаш татко му, Никола Водочки, вујко ми Ѓорѓе бил, на ѓоа, лош, што ги терал децата да седат на фурната, а вујко Тимо, со кого толку дупки сум ископал, гробар кога беше, добар бил: пиел многу ама не тепал, заборавија на шлипката што ја држеше мушната под гредата на таванот, на Кирил не му паѓало на ум да му префрлува на Орце што, сакајќи да му помогне, гледал и некоја своја работичка да сврши, главно преку Александар, тој знаел од каде потекнува баба му Екатерина Водочка, а го чувал и споменот за обете фурни, она што била близу старата к’шта (спроти казанот на Фиданчевци, таман си е работата) и онаа над школото, Кирил бил задоволен од стогодишната ракија на Орце и од начинот на кој овој прикажувал за својот кукушки роднина, Јазикот, рече Орце, скоро наполно си го запустил, а и името си го променил, таму Фурнаџис се кажувал бежанецот, наш што не бегал ваму туку онаму, Орце прво почнал да го советува, ак’л да му дава како ние нив економски треба да ги зајакнеме, и трговија со нив да вршиме, но кога видел дека не може да го промени, ниту да го скршне од сопствениот интерес („оти Грците се инатлñви като кози“) сфатил дека на изгубеното врапче дом не му треба, а ни кафез, па му свикал на кукушанецот оти за роднина не го признава, за Македонец пак ич, но овој не обрнал внимание на зборовите му. Орце, на времето, Езерото сакал во дворот да го качи, врз карпата базен да длаби како корито, во коритото вода со пумпи да крева, не сакал да се мачи да слегува долу, толку силен бил тогаш, но, ете, ни тој повеќе не бил семоќен: во Кириловиот случај останале кај неизбичените тополи; и кај Јане Киров бил неколку пати: нему лицето му се смеело низ светлосините очи, му зборувал за Брзицов, за Караманов, за хегемонијата на „браќата горе“, но скората пропаст на словенството не го плашела, иако го вознемирувала, со нас почнало, според него, со нас и ќе се докапа, ако Словените не се свестат што Македонија значи за нив, ќе ги снема, бездруго, пред таа да исчезне – зашто писмото последно останува – биле заедно за Гевгелија и на Езерото, геометарчето плацот кога го колчел, непрестајно се смеел, на софри одел и софри приредувал, и не му се фаќала вера дека тој, Кирил, и со вакви работи може да се занимава, „нем са лути, ама сè на мајтáп ми изглéде“, често му кажувал, и тој по потекло од Дојран бил – како сиот свет на времето преселба да доживеал, без да може, и без да сака, да се врати – говорот делумно си го запазил („са гледе, нели?“), но не му паѓало на ум во змијарникон куќи да гради, и тоа сам, го советувал Кирила да си најде некое „препријатие“ да му ја сврши работата, а он на готово да си дојде, или отстрана да си гледа, да седне, како што доликува на „такóф чувéк“, на ладна сенка под некој јавор, а не тука „ус аџамñјски рабóти да се з’нимáве“; тој не знаел, или заборавил, дека Александар и Кирил веќе биле кај Одисеј Ников, наизглед толку налик на татка си, иако не доволно сув, да, на незаборавниот Дух на Чаршијата кир Штерјо, тој Дон Кихот на чекмеџето, но и на снежните зимски приквечери под светилките, кому Аристид Добри му бил чичко а не брат, како што сите мислеле. Одисеј го донел мирисот на вреќите со брашно, на газијата, на карбидот, на таблите и кундилата, на Солун, на дедовата куќа во која заедно пораснале, над нив веел мирисот на заборавените години по кои ниту еднаш не се сретнале, биле возбудени, испиле по неколку ракии да се смират, во директорската канцеларија на Одисеј, но работа никаква не свршиле, зашто Кирил бил премногу сиромав, а државните инженери брзи и немилосрдни во пресметките; чудно, и долгиот Џ. ‘Ртев – кого и Александар го викал „директоре“ зашто спрема него се чувствувал како мравка – по потекло бил од Доберски Полин, како и тој, Елисеј, како и Јане, како и Сандо, како и Пано Димитров Бомбéто, како и толкумина други, не било лажовно Кириловото претчувство дека сиот свет е населен со раселеници, ветувајќи му дека материјалот за градбата ќе му биде обезбеден под вообичаени, поволни услови (на почек). Џ. ‘Ртев му рекол на Кирил дека само од едно се плаши, Едн’ч бегааме, рекол, оше едн’ч да не бегаме, она што го градиме пусто да го оставиме, а нас пак по други земји кучиња да нè лаат, неговата прогноза за иднината била реалистична, мошне мрачна...
      Другар, го прекина Елисеј, добро, се сложувам, мрачна. Но значи ли тоа дека нам материјалот за градба ни е веќе обезбеден: само да се натовари на камионот и однесе?
      Така е. Освен...
      Толку. Ни збор повеќе. Не ме интересираат шајки, казми и лопати. Некоја мешалка ако треба да се префрли, ене го моето комбе. – Елисеј со олеснение рашири раце. – Пак ли дојдовме до мајсторите?
      Кај Александар, рече Кирил, работат некои од Крива Паланка. Тој е волен да ми ги отстапи, темелите да ги удриме и да ја ставиме плочата.
      Тоа значи, полека рече Елисеј, дека наполно сме спремни за изградба?
      Молчеше. Дојде време Елисеј да го постави последното прашање:
      Колку бараат мајсторите? рече тој.
      Тие барале – сè што Кирил имал.
      Колку е тоа?
      Кирил рече: она што го добил од Бела, место наследство, дел од парите земени за продадената куќа на Аристид Добри.
      Доволно, рече Елисеј. Тие пари се благословени.
      Кирил здивна. Првпат од почеткот на разговорот тој почуствува срам и, истовремено, олеснение. Па сепак, дури и кога изусти дека е скоро без пари, сфати во каква смешна положба се наоѓа. Иако не мислеше од никого ништо од бара, се почувствува како дојденик од Америка кого на враќање од печалба, на „еродромот“, го оплачкале „генгстери“. Затоа, да се оправда некако, рече дека тој, се разбира, има и „нешто“ (остаток од платата) за ситните секојдневни трошоци; а материјалот, како што знаеме, веќе е обезбеден! Тогаш, лебдејќи како питач над сопствениот праг, не заборави да ги спомни и хонорарите. Тој, како да не, имал – кое потпишано кое само договорено – речикажи во џебот „некој стотñна милијарди“ (во тоа време секој голтар беше „милијардер“) ама го изиграле („генгстерите“). Во темното ќоше кај Топчето тоа звучеше толку неуверливо што Кирил почувствува како телото му се згрчи од ненадејниот прилив на скоро неподнослив срам, како пред неиздржливо банална глетка. Замолчи.
      Другар, рече Елисеј – во неговата уста тој збор звучеше како нов, не беше ни налик на оној што токму таа година го фрлија на ѓубрето – сето тоа е смешно. Си спомнуваш ли кога ние се разделивме? Во седмо за осмо одделние ти помина, а седумнаесетмина, меѓу кои бев и јас – не прв, но не ни последен – „понављáаме“. Дали воопшто знаеш дека ти ѝ припаѓаш на првата генерација на осмолетката која откако ја укинаа реалната про-гимназија Јане Сандански помина горе во Маршал Тито, качувајќи се од коњ на магаре. Вие што таа година завршивте сте првата генерација, но немате таблó, затоа ние како втора го имаме, и на него насликани сме сите седумнаесет повторувачи, жртви на увредени и обесправени професори што станале учители, но и на случајни минувачи низ школото. Си спомнуваш ли? Третата слаба мене ми беше, никогаш нема да ти текне, од музичко: ми ја додели комшијата мој, Трајко, кој таа година биде учител, и никогаш повеќе. Другите две: Ѓор. Манчев: математика и хигиена. Патем, си спомнуваш ли убаво за класот? Ти седеше со Крсте, да, неколку месеци, а потоа тој се пресели за Штип. Ти таа година беше сам негде „на горе“, кај тетка ти, а потоа и при вујко ти Пие, во Загреб. Крсте ти го чуваше местото во клупата, зашто ти задоцни на почетокот од учебната година, а кога тој отиде, до тебе седна Узунот. Таман си е работата, помнам јас и за тебе. Се сеќаваш во која стаја учевме? Во горната предна, над обата двора, точно, најубавата во целата зграда. Мирисаше на чисто, на катран. Ѕвончето беше напукнато, таман си е работата. Хемија ни предаваше онаа убава женичка, Љубица Меловска. Самјето географија, ми се чини; или историја? Не, по историја ни беше она грбавичкото, не Колето Асимилацијата, туку она другото, уште е живичко. Ширич го пушташе моливот за да може да се пули одоздола, како црн мајмун со опаш закачен за гранка, гаќичките на професорките да им ги гледа. Не беше единствениот од класот што се бричеше, и кој од осмолетка можеше војник да отиде. Тогаш две-три години за една беше нормално нешто. Кондурите и чорапите, зимско време, Ширич ги сушеше на печката; а Бурев, штом влезе, едната рака на носот, а со другата, со стапче, џитни ги обувките и калчуните на снегот. А ти види пенкало – низ џамот. Тоа беше време: мастило во шишенце, перо и перодршка: чивит-сини прсти. И денес помнам, Шта се бијели: славјанска антитеза. За еден збор – крст на главата. Да не должам: ти не знаеш кој тогаш повторуваше, јас сите ќе ти ги кажам: Самарако, Лазаро, Ширич, Маџиро, Партино, Калапоцо, Фончето, Узуно, Столето Патруната, Гељо, Борето Велков, Фрф што му викавме, Ненчето, Ацо Урошевич, Ставре, исто Србинче, брат на командирот на милицијата, Васето Продано, Стојката ако не се лажам Митето и – мои, што рекла Чилиманката која тогаш, ми се чини, сè уште не беше мажена. Таква репрезентација не се составува секој ден. Мислам дека таа случка ја реши мојата судбина: Павле и ти отидовте во гимназија, јас во економско, иако беше поарно да се запишав во апашкото, и така и така бев лош ученик, а потоа станав лош студент. Не завршив, но дуќан отворив. Сега сум трговец, снаата седи во дуќанот, јас раководам од Топчето. Направив голема куќа, сега ја доградувам: еден дуќан имам, ќе отворам уште еден. Направив чардак на најветровитата тумба во Македонија. Ќе ти пуштам филм од свадбата на големиот син: четири саати трае филмот, замисли си колку траела свадбата. Над петстотини души собрав, и со сите се ракував, и секому убав збор му кажав. Во Мрдаја, таман си е работата. Сообраќајната милиција на Ист. Мак дежураше долж друмовите на некого од моите гости лошо да не му стане. Ќе видиш, и ќе ти прикажувам. Децата ми се златни; не учат: ако – секому од нив палата ќе му направам. Помни ми го зборот, и фабрика ќе отворам, боже здравје. Имам сè, па и пари. Но тоа е многу глупаво, и смешно, јас тоа тебе да ти го кажувам. Место со зборови градови да ѕидаш, ти спомнуваш пари, и истории за пари слушаш. Сфати го тоа како неправда на животот – како доказ дека тој е лошо уреден – и да ја симнеме таа точка од дневниот ред. – Елисеј воздивна. – Ако е местото тука, материјалот ако е земен, мајсторите ако се наши, помошници ако имаш, ти ако си овде – во понеделник, со Господ напред, почнуваме! Ене го и батСандо, копачот мутлак е направен. Сметај, слободно, дека и темелите се ископани, дека каменот е ставен, дека јагнето е заколено (од мајстор-запечóк Здравко од Криву Паланку), дека материјалот е однесен, дека струјата е врзана, дека низ цревото вода тече, дека мешалката брчи, дека е исшалувано сè (за мерак), дека се полнат темелите, дека столбовите се и навадени и исушени, дека монтите се направени и дека в недела – која како да е по а не пред идниот понеделник – и плочата ќе ја ставиме, основата врз која ќе се воздигне сè што ќе дојде понатаму. Сега не ни останува ништо друго освен да се прошетаме („да направиме една волта“) до Езерото.
      
      – Бат-Сандо – му рече Елисеј на човечето-разлеан акварел кога ова дојде до масата – си се избричáл, браво. Седни, испñј си пивото. Дек е копáчо?
      – Утре ќе биде гутóф – рече „бат-Сандо“, го зеде шишето и, со голема сосредоточеност, некарактеристична за алкохоличар, полека испи мала голтка. – Тргнáаме ли?
      – Ја, само да платам. Елисеј го викна келнерот, и се фати за џебот од тексас-кошулата. – Да – рече – пишанто, и сичко ут таа маса. И ут таатáм, тамáн се е работ’та.
      – Еј, келнер – се јави од соседната маса мајстор Кољо Чапаратката со злослутно зарипнат глас, налик на Клинт Иствуд во незгодно издание – ги исечé ли бе ти сите три леба?
      – А сиктер бе Кољо, јас ду твојо леп ли дујдéх?!
      – Момче, нем ти на мене сиктер, миштурñи с’м ти, а и пóмалечко си ут мене, нем да ти сеч’м изñко, или сак’ш некоо завртнñца, јас само пит’м, такá ми изглéда, а как ми изглéда такá и è: го шлаптосá едéњо леп, дунцé само два, нè устáви тука јајца и крумñт да гнетаме. Еј Елисеј, ај бе, ќе ооме ли за Пулñн?
      Кирил го погледна Руси.
      – И он ќе доо с’с нас – рече Елисеј ставајќи на знаење дека присуството на Кирил нема да влијае врз вообичаеното течење на животот. – Треба да се погóде ус Браќата шо сакат да наддáдат кавенéто. Ама там пóупáсна рабóта ќе е: веќе има еднá терасá сос тенки ступчñна шо ка од’ш са тресе. Нее прво треба да ја пристéгне. Ќе моош ли бе Кољо?
      – Ќе вииме, Руси, ќе вииме – рече Чапаратката со глас на човек кој може да излие најлични столбови, а и монти, на светот, од црн грчки цемент налик на мрамор, и да направи неоднеслив кров.
      Елисеј плати. „Бат-Сандо“ го испи пивото. Токму стануваа кога на вратата се појави млада девојка; со неа влезе и сонцето и застана во нејзините златни коси: никогаш во животот Кирил не беше видел ништо поубаво. 
		4 – НА БАЛКОНОТ
      Кирил го чекаше сонцето на балконот од хотелот загледан во хоризонтот, добро внимавајќи да не го превари првата искра кога ќе блесне над гулабовиот бескрај.
      Уште од првиот престој на Езерото, а особено од она скоро нестварно лето кога тука ја сретна Катерина Tumpeccet, разнообразноста на раѓањето на денот Кирил ја запамети, пред сè, како секавична искра којашто одненадеж скоро болно ќе затрепери сред утробата на небото, и потоа спокојно ќе се разлее преку водата како пат.
      Постоеја румени, класично-симетрични изгреви кога првиот сончев зрак, пронижувајќи ја веќе проѕирната лушпа на сртот од планината, ќе ги запалеше сите облачиња преплавувајќи го јасносиното небо со разнобојни ленти кои ќе го исполнеа бескрајот со светлосно бранување: тогаш пред очите се појавуваше и шарената слика на сложени молекули-лампиони, на малецки виолетови, црвени, сини, светлозелени, тамнозелени и жолти сонца-глуварчиња, треперливо-подвижни долж модриот пат како божилак.
      Понекогаш пожарот од исток амфитеатрално ќе се раширеше преку целото небо: белината ќе станеше посветла, а синевината појасна. Како вруток од румен кратер, како толчник од цвет, полека ќе се креваше усвитеноста, во почетокот не преминувајќи ни врз челичносивите бранови ни врз маглата од врвот на планината. Ветерот ќе стануваше сè посилен; во темното утро воздржан, меко легнат врз орановите, слеан со нивниот шум, со зголемувањето на виделината ќе заличеше на бура. Најпосле, како проѕирка кон вечниот огин, над тешката Планина ќе се појавеше златен диск, од миг во миг сè поголем додека набргу не ќе станеше треперлива утринска ѕвезда и не ќе потечеше низ водата по пат посеан со рибји лушпи, од себе и кон себе, наизменично.
      Само сосема ретко, сонцето се раѓаше како над рамница, налик на портокалов балон, или на туѓ свет, кој слободно лебди во просторот.
      
      Најмил мој,
      Езерото в самрак толку тивко ја чека зората, како момчето својата мила која талка по патиштата и дома не се враќа. Небото натежнува врз твојата душа со сета своја водена тиња; подбивно гледаш кон сликата на здодевно истата небесна закана, а срцето сепак ти чука уплашенозабрзано, како вртешка терана со камшик: дали ќе осамне? Бездруго, сакан мој, биди спокоен, пред тебе е уште еден разлеан ден, и во твоите очи никој нема да го види она што тие го гледаат. Зарем тоа не е смешно: крекањето на жабите е единствениот звук на минатото. И скоро бесшумниот ѕун на комарците; планктонски проѕирните и безживотните тела на езерските мушички. Расцутени калинки, зрели црници – зарем само толку остана од она што изгледаше неминливо? Подводна трева. Трска. Зарем тоа не е истата онаа трска од која го правеше крстот за главата на змејот? Во детството, и самата сè уште дете, ти помагаше Бела, акóлите ги лепевте, така ли, со што ќе стигнете, со брашно, со чирñш, со крушнñци. Па да, јас сè знам, иако тогаш не бев ни родена. Змејови, фортуни. Крст, средишната точка на крстот. Прозорец со решетки во старата куќа на улицата Свети Климент, во чие стакло лесно се пресечуваат замислените правци СеверЈуг и ИстокЗапад. Зарем и тоа не се совпаѓа, зарем не се совпаѓа сè? Долж брегот сега раснат нови дрвја, од туѓи земји, чемпреси од шаторската република населена со зелени змии и кедар од шумата на Хумбаба. Секвои и еукалиптуси стари четири или пет илјади години, од земјата на Птоломеј. Иако, брестовите и тука умираат, што рекол Е. Руси, како и во цел свет. (Освен џуџестите.) Но Езерото сè уште е тука, како наполовина испиена супа во чинија (лакомо исркана од страшниот змев, па да). Или него го пијат сопствените извори (место да го полнат, сепак), или токму жедната Земја која оваа лето ќе ги остави без капка вода оние што ѝ ги онечистиле врутоците. Ах, се разбира – за малку да заборавам – тука е и јаворот на кој, дете уште, беше потпрен кога виде како од далечината ти приоѓа зрела жена, насмеана, развиорена („како војска со знамиња“, да), исто како на станицата на оној северен град со ѕвездести окопи или пред осветлениот излог во Астраион Тивериополски, и како те прегрнува како да те усвојува наоѓајќи те одвај на крајот од светот; те бакна, тогаш, за првпат, пред очите на мрсулавите минувачи, со оној свој бескраен бакнеж, пиејќи те како вода и дишејќи те како воздух и јадејќи те како забранета амброзија. Ти тогаш бегло ја познаваше, или токму воопшто не; се збуни, се вцрви, а таа бесрамно гледајќи те право в очи, те праша „Што ќе студираш?, на кое ти, наивен каков што си беше, срамежливо пропелтечи „Свет...“ додека таа само те пресече па иронично кажа: „Чудно. А јас мислев: пупки, толчник и цвет“. И прсна во незадржлива смеа, сè така опсипувајќи те со бакнежи. Што мислиш, можно ли е јас да сум родена од плазмата на вашиот прв бакнеж? Смешен настан, па да: таа отиде, а јас останав да ти бидам робинка во мигновените средби опустошени од сè подолгите и понеиздржливи разделби. Гледаш ли стапки во ситната песок просеана од Еоните? Чии се тие, на Катерина Непрежалена, или на онаа што е само спомен за неа?
      Каде сум сега јас? Можеби седам покрај тебе, на глупаво тесниот балкон од камениот хотел и те држам за рака? Чудна глетка, признавам, но јас навистина јаздам над Езерото како млада (и убава) вештерка, се довикувам со птиците, се разбира, не со невидливите сојки-песнопојки од грмушките, со славејот и чучулигата, туку токму со „јазичните чавки“; а кога веќе остануваш без надеж, не од меѓата на планините, туку токму над Круша небото почнува да руменее, а облаците во височината добиваат сребрен сјај; гледаш ли како меѓу двете каделкиоблачиња струи брз пат: авион, љубен мој, авион со кој твојата мила се враќа во родниот крај, од магливите далечини во огреаното утро (горе навистина веќе огреано, те уверувам), од незнајните бездни во окото на Езерото кое ги крие сите спомени.
      Сјајот на небото сосема бавно, одвај забележливо преминува од сиво во сино, од пепелаво во румено: водата го прифаќа како кожата допирот на својот мил, сосема нежен, спокоен и тих. Меѓу Езерото и тебе, шарени цистерни грмат по патот каде што деновиве Занаетчиите (палави) сакаа да го сопрат течењето на животот, со грст зборови, со црвени знамиња, во присуство на ретки гости, со зурли и тапани, со транспаренти, со попови и играорци во народна носија. Да не помисли и ти, макар за миг, дека е можно да се минира мост и прегради пат: по сите врвици на светот животот ќе тече додека не дотече, макар само во една насока, најмил мој, макар само во една. Толкупати си го гледал тој предел, сртот на Беласица, наеднаш сосема јасен, што врз небото самиот ја црта кривата на своето (навидум) заспано срце; маглите во подножјето, кои меко пулсираат; белите и треперливи ленти врз Езерото. Одамна веќе ти е јасно дека Изворите не се под водата туку на врвот од Планината; сè повеќе те вознемирува нејзиното тешко, стројно тело на предисториска пијавица, на троглав змев-чувар и голтач на Езерото. Она што го гледаш пред себе одамна е само странство, зарем не, дамнешно минато. Никогаш не би рекол дека од Мала Ѕвездана се гледа само почетокот на Беласица, а не сета друга страна; можеби затоа планината не можела да го одбрани, или дури свесно, рамнодушно го испила езерото што пред памтивек го покривало Тивериополското Поле и кое со ова испишувало врз земјата легната елипсоидна осмица, знак со којшто вообичаено се одбележува бесконечноста. Езерово е последната солза на Планината, така барем изгледа; но од оваа страна таа е голема и моќна, сосема наднесена над своето последно чедо, решена да не се раздели од него пред конечното уништување на светот.
      Најмил мој, ти наполно заборави на зората, а од височината ненадејно те пронижува блесок кој доболува до срце: биди без грижа, тоа е само сонцето, неизлитено од катадневната употреба. Ти го чекаш над сртот на Планината, а тоа се раѓа сред темниот облак. Ги пушта своите зраци кон самракот на сите страни наеднаш, и небото горе е веќе сино, и чисто, измиено и проѕирно и јасно. Сите бои се вткаени во белината на едната единствена сончева точка која набргу ќе ги прелие и рабовите на темниот облак за да го постела мојот пат до тебе со треперливи искри. Зошто тогаш не ти потрчувам в пресрет по тој пат? Зошто макар за миг не останам над Езерото како утринска ѕвезда, туку веќе поминувајќи ја Земјата на киклопите и заспаните сни – сега завеани со пепел, но живи во твоето срце – се нуркам во маглите на Планината и испливувам над Афионовото Поле; а потоа сум сè подалеку на север. Зад устието на реките налик на бесрамно расчепена жена постои самотна населба и во неа мал стан и во него уште помала Тераса заплиснувана од поинакви бранови. На стол од плетена трска таму седи Марија Ана и со сите сили се обидува да не мисли на тебе, да те заборави, толку ѝ е неподносливо невидливото присуство без допир и збор. Зарем е можно дека таа ништо не знае за нас; или, напротив, веќе со години знае сè? Место да слезам од небото и да ти се фрлам во прегратка, да те љубам безгрижно без чувство на вина, како некогаш Катерина Ерато (и која уште не), или само со денови да те држам за рака, јас бесшумно јаздам кон Онаа со која те делам, и невидлива бдеам над нејзиниот сон. Зошто, затоа што е мајка на твоите деца, или затоа што ќе ѝ направиш куќичка на колца сред Езерото на нашата душа; или сепак, само затоа што со времето и таа стана дел од мене, како што сум и јас – зарем не? – дел од неа.
      Сонувај безгрижно, јас ќе ги чувам твоите мили од зли очи, а ти, љубов моја, чувај го небото додека прелетувам над тебе, да не се сокине и да не го нагрди пределот (со куќичката за одмор).
      Прости за зависта, и духовите се од месо.
      Твоја (во вечноста) Трена.
      
      
      Станат си.
      Кирил се стресе; гласот на мајка му ги нави земните часовници, и времето еднолично потече, на момент сопрено од случајно паднато дрво.
      Работиш, рече Бела.
      Кирил пребледе; во рацете држеше стандард-роковник и хемиски молив.
      Не. 
      Го чекаше изгревот?
      Кирил не рече ништо, само на лицето му се појави израз на незадоволство. Бела нежно го погледна: очите му беа сјајни како некогаш, но косата и брадата веќе осланети; нешто ја штрекна во срцето: животот помина како миг: колку вчера го држеше на гради, а сега ѝ се пристори скоро стар. Тој го улови нејзиниот поглед; збунета, таа бргу ја спушти шолјата за чај. Кантарион, резен лимон, троа шеќер, тоа освежува, да, зејтинливата трева е мошне здрава, таа успокојува скоро како мајчината душа, а и не треба да се пие кафе на гладно срце. Откако дојдоа во разурнатиот и одамна затревен Доберски Полин, тоа беше вообичаен ритуал: раѓање на денот, чај; кафе, клозет; појадок, разговор на балконот; куса средба со Ангел и Ангелина; доаѓање на Елисеј; заминување кон градбата.
      Да го приставам веднаш и кафето?, рече Бела со глас на виновик кој не знае како да угоди.
      Може, се согласи Кирил, во знак на солидарност пивнувајќи од чајот.
      
      Ноќеска ја сони Марија Ана првпат откако дојде на Езерото. Божем обајцата умреле, заедно, во ист час, на ист кревет, во иста соба, во истата стара к’шта каде што тој се роди. Смртта е, значи, раѓање, помисли во сонот со некаков радосен трепет во градите, без какво годе друго присеќање. (А сега: Тоа е литература, си рече малку разочарано, освен и соновите ако не се совпаѓаат и повторуваат.) Се разбудија во смртта живи, прегрнати, неизменети: исти само бесмртни, од сите страни окружени со времето како со омајот на вселенската матка. Срцата им чукаа, беа возбудени; чувствуваа, можеа да мислат и зборуваат, имаа спомени; не знаеја за страв, беа заедно; имаа минато и имаа иднина. Единствено што беа сами, наполно сами. Отсуството на луѓе во почетокот го надоместуваше присуството на куќата во која секој детаљ на Кирил му беше познат и близок; секоја махагоништичка од таванот, секое дупче или процеп кон небото, лепетот на чавките и сковраните под ќерамидите, секоја бледожолта штица во душемето, сите шајки, асиметрични, концентрично осенчени чатали и расцепорки (арл’ци). Скриени во младото лисје, во прозорските стакла удираа зелените кајсии. Сега неомеѓени ни со збор, флуидни, некогаш секое катче и секое шајче од куќата си имаа јасно одредени и често груби имиња: горниот потóн со чардакот каде што првобитно стоеше бурото со големото огледало водеше кон првата спална во која се роди, кон горната кујна со водникот (таму со чичко си Тимофеј научи да прави шеќерни петлиња, онде татко му си ја изгоре ногата со топена маст, таму се запали Димитар, онде спиеше баба му Екатерина, на железен кревет во којшто, млада, намачена, бремена со Коста, боледуваше и замалку не умре Бела Водочка), кон втората спална со креветчето со плетена ограда, кон третата спална која подоцна стана детска соба што ја делеше со помалиот брат, од чии прозорци со решетки се гледаше Полето од крај до крај, каде што, барем под небото на Мала Ѕвездана, беше средишната точка на крстот. По скалата со тропозáни, меко свиена како рака, се слегуваше на долниот потон кој го разведуваше животот кон долните соби, кон старата кујна со јатакл’ко, кон долапот под тропозани, кон кабиџико, кон зад к’шти, кон горниот двор, кон малиот отворен чардак наречен над скали од каде како девојче падна Петра Христова, кон долниот (предниот) двор, кон големата Порта којашто светот го дели на пред порти и зад порти, на вонка и натре, на пат и двор, на мала и к’шта, на ја-тука и дома. Некогаш излегувањето од дома беше налик на ослободување од наследно ропство, како отфрлање на прангите и првнување во шаренилото на слободниот свет, со радост што го обновува, или дури пресоздава животот. Насон ја почувстува истата радост при средбата со куќата, со секое нејзино катче: сега во неа беше се собрал целиот свет; барем не постоеше свест за поинакво суштествување. Владееше тишина низ која како копринена магла се пробиваше трепетот на постоењето; Кирил беше го изумил светот на живите, но насетуваше дека и тука, во куќата, се зачнува некакво призрачно бивствување, дека под аранијата во горниот двор гори огин, дека во неа вријат руби, или дека Екатерина Водочка го врти наутот, и ‘ржата, и кафето на оџáко, дека тетките, треперливи во снагата, со подвиени ракави, ги бришат „вртиците“, дека нежните колена на Бела и Меропа Водочка поцрвенеле од допирот на тврдото душемé, дека витите тела на кириџиките рамномерно се нишат над жолтите штици, или дури дека старички од комшилакот стојат „во вратите“ и како успивни родани ги предат своите бескрајни прикаски. Кирил јасно го чувствуваше тој живот, и му се радуваше, но исто така со страв си приспомнуваше дека е он за Марија Ана наполно туѓ и далечен, неразбирлив, кон кого таа, бездруго, чувствува нетрпеливост, презир, бескрајна здодевност. Одејќи по различни патишта кон истата цел, заедно стигнаа до ова место кое нему му беше блиско и познато, а нејзе не ѝ значеше ништо; и на Кирил му се стегна душата поради тоа; пред нив се протегаше вечноста пак исполнета со незадоволство и сомнение. Лицето на Марија Ана беше самрачно: не се радуваше на она што им се случи. Знаеше дека повеќе не постојат; животот во непостоењето не ја интересираше. Наеднаш, на Кирил му стана јасно дека ни овде ништо не е дадено однапред: ако не сакаат вечно да останат скаменети во недовршеното движење, мораат нешто да преземат, да им се обратат и на живите и на покојните, да им дадат знак за своето присуство. Притоа, мислеше на нешто сосема обично: да го „заврте копчето“ и да ја „пуште струјата“: светлината – тој беше наполно сигурен во тоа – бездруго ќе ги спомни луѓето на нив. И наеднаш – дури тогаш со сета сила – му проструи низ свеста дека во куќата, наслојка врз наслојка, живеат безбројни генерации, одамна умрени но и живи (дека во вистинскиот свет таа куќа повеќе не постои беше несериозно и да се помисли), меѓу кои бездруго има тивко дошепнување, некакво разбирање, или барем можност за тоа; повеќето не се ни познаваат, но зошто да не се запознаат, зарем сите заедно не се свои, „домашни“, вистински господари (или слуги) во куќата. И веднаш му стана јасно кои се тие луѓе: од првиот Кирил Водочки од времето на изградбата на Црквата до него, токму сите: и Никола и Параскева, и Дончо и Киро и Ѓорге и Елена со сета своја рожба: и Тодор и Куза, и Панде и Кузина Ана, и Ташка и Екатерина и Тимо и Ѓорѓе со своите деца, внуци и правнуци; и Димитар и Николина, и Ѓошо и Миљо и Афродита и Елисавета и Аристид Добри, со сè што донеле на свет; и стариот прота Васко и Протиница, и Евантија и Вашиљ, и Љопа и Гона и (друга) Ана и Вангел и Љамчо, и Ана (истата друга) и Димитруш и Глигор, и Ѓоше и Ноне и Анастасија и Харлаке и Фердинанд со сета челад; и (истиот) Киро и Кумјанија и (истата) Екатерина, и Андроника и Нетка и Верџа и Поликсена и Калиопа и Балагија и Павлина и (пак) Параскева и Соња и Василка и Ѓорге и (нов) Никола и Тимофеј; и (истиот) Аристид Добри и (истата) Анастасија Маркова, и Пие и (жив) Ноне и Бела; и (речениот нов) Никола и (истата) Бела, и Кирил (стоти) и Коста и Димитар (поинаков) и Александар; и (спомнатиот сегашен) Кирил и (оваа иста) Марија Ана – тој знаеше дека сите се тука, и живите, и дечињата кои сè уште „си играт на пато“ (ашñци, џиџáнки, чекрдéци, топчñна, чилñк-мачка, или се јурат и тепаат со тупаници како комñти-џандáри, или се гаѓаат со ластики, со прашти, со стрели, или се лизгаат на шејни, или „валат“ огнови, пукотливи прнáри за ората-копа), дека никој не недостасува ни од покојните на кои ни бројот не им се знае, од кои повеќето сега првпат ќе ги сретне. Раснеа сред куќата како дивовско стебло кое разгранувајќи се и шумејќи со лисјето ја опфаќа и оживува целата градба; а околу него нови стебла пуштаа млади фиданки формирајќи непрегледна шума, поврзана меѓусебно со подземни жили, со топлината на хумусот, со струењето на животворните сокови. Кирил повеќе не беше сигурен дека тука некој или нешто недостасува, вклучувајќи ги вештерката и вештерската колиба.
      Низ маглата на првата спална и горниот потон виде дека двокрилната ореова врата на втората спална е отворена: собата беше осветлена со некаква блескаво-мижуркава светлина сред која седеа три бабички: Екатерина Водочка, Кузина Ана (стармајка) и уште една која можеше да биде самата Куза, но и Калиопа Димитрова. Приоѓајќи им, Кирил сфаќаше дека Марија Ана нема да биде задоволна: што ќе ѝ се нејзе неговите баби, од сè на светот таа најмногу мразеше баби. Кога пријде, Кирил виде дека сред собата е поставена трпеза: покрај бабите седеа татко му, Никола Водочки, и вујко му Пие Добри. Татко му на лика беше како во болеста, последните години пред смртта, а вујко му во најдобро издание, огромен, свиен над масата, со чашка во едната и „бонéла“ во другата рака. Кирил ги поздрави, ги избакна сите и гласно ја искажа својата радост што се исти, што не се променети. Со времето доаѓа до промени, рече Никола Водочки одговарајќи на радосната забелешка на својот син. Дури (даже) кај некои уште на почетокот. Но кај нив, ете, не: тие се навистина исти. „Как нè најдéете бе такá скоро?“ весело рече Пие Добри кавалерски станувајќи од столот во чест на Марија Ана, смрачена како и дотогаш. Се обидуваше да ја расположи, да спречи каква било расправија, или дури караница која може да проистекне од нејзиното незадоволство. Им дообјасни дека патот до нив, „од таа тука страна“, не е ни лесен ни кус: понекогаш се потребни стотици години да си ги најдеш своите, а често ништо не помага. Ништо, подвлече Пие Добри, ни целата вечност. Марија Ана не беше заинтересирана за она што го зборуваше „вујкото“ кого во животот нежно го почитуваше, иако го сметаше за ограничен и глуп. Не ѝ се радуваше на земјата на духовите, не беше задоволна од својата бесмртност како што не беше ни од својата смртност. Нејзината љубов и насон го допре Кирила како меко крило на припитомена птица, но таа не беше спремна за новиот живот кој, по сè изгледа, требаше да потече назад, кон вителот на сопственото средиште. И нејзе дури сега ѝ стана јасно што значело да живееш „во друг свет, меѓу туѓи спомени“, како што имаше обичај да каже Кирил во времето кога таа страсно ги презираше таквите чувства.
      
      Што мислиш, ќе сака ли Марија Ана (Марето) да дојде тука? го запраша Бела сина си ставајќи го кафето пред него.
      Каде? отсутно и уморно праша Кирил.
      Тука.
      Зошто ме прашуваш?
      Само така. („Нешто ми дојдé на ак’л.“)
      Озборувањето, притаената омраза, дволичната љубов, беа вистинската состојба на животот, и овде, на Езерото, и онде, на Реките. Кирил сè потешко го поднесуваше атакот на тие заканувачки љубезности.
      Зборуваш без врска, рече Кирил.
      Така ми дојде, рече Бела, нешто си мислам, толку се мачиш, а што ако таа, каква што ја скроил господ, едноставно каже – не!?
      Сега ќе го започне еден од оние монолози од чија уништувачка агресивност толку се плаши Марија Ана. Кирил просто го впи погледот во Планината, обидувајќи се да се исклучи. Планината сè почесто му изгледаше помоќна, па и поубава од Езерото; ползеше полека со погледот по нејзиниот срт кој, некако апстрактно гол, се стопуваше со небото. Но Кирил знаеше дека она што го гледа е привид; доволно е да го земе двогледот на Руси, па пред него да никне, како свет на дланка, скриениот живот на карпите, на мовта нафатена врз нив; и без помошта на оптичките справи Кирил знаеше каде се протегаат големите шуми а каде голите ридови, каде се полјанките со висока трева и ретки растенија, и кој врв е највисокиот, единствената вистинска Тумба од толкуте.
      Да, таа само се запрашала – продолжи Бела – ништо лошо не помислила, што ако Марија Ана воопшто не сака да дојде во куќата што ѝ ја прави, не само за секогаш туку ни за миг, како што се заканила дека нејзината нога никогаш повеќе нема да стапне во Мала Тивериополска Струма. Мојата нога никогаш нема да стапне во оваа луда куќа, ѝ рекла тогаш палејќи ги зад себе сите детски спомени наследени од Кирил, на кое Бела само одговорила: Ми знаев јас оти така ќе биде. Да, мајка му стара, таа е свесна дека Марија Ана еднаш останала навредена, и од неа, Бела, и којзнае од кого уште не, но зарем таа никого не навредила со своето остро јазиче, луѓе сме, мајка му стара, знаеме да прегрешиме но знаеме и да простиме, таа многу мрази злопамтила, што цел век лош збор помнат и секогаш си го носат под јазикот, така де, и таа со луѓе живеела, и она со народ се збркала, и самата се карала, со чичко му Тимофеј и со Меропа Водочка, Кирил тоа сигурно го помни, но кога помалиот брат дошол на прочка, „ду там бидé бре брате и гутóво“, а тука, „шо о тавá тука“, „на сите страни надууни носове“, таа тоа не го разбира, „на едéњо збор сто, а за шо, за шо“, ниту некој од некого зависи, никој никому ништо не му бара, една почит и еден добар збор, „едно лице“, ајде за неа, нејзиното се видело, било и поминало, но зошто меѓу нив браќата да има такви лошотилаци, неслога и себичност, рамнодушност и омраза, едни со други да не се гледаат, да не си зборуваат, кога ќе се браштисаат, ајде, тој е најстар, умен е, велат, нека ѝ каже, кога, на оној свет ли, времето откако ќе истече?
      Кирил молчеше. Мајка му можеби не ни сонуваше дека Марија Ана сè би дала пак да се воспостави залудо обесчестениот живот; но нејзе ништо не ѝ требаше насилно, по која било цена, а особено не од секого, и сведено на осакатени, обезличени зборови. Бела исто насетуваше дека при воспоставувањето на новите животни облици старото останува без сјај. Минливоста обете ги печеше, не поради протечувањето на времето туку поради оништожувањето на животниот трепет, но помеѓу нив немаше сооднос. Марија Ана беше „дрска“: Бела беше бесчувствено груба. Марија Ана беше невина и чиста: Бела беше несреќна, сама. Зборуваа на два јазика, немаа време пак да се зближат, откако еднаш веќе се отуѓија. Синовите можеа да ја сметаат Бела за веќе „отидена“, за суштество чија животна важност избледела; неа ја мачеше што во незавршеноста на нејзината судбина, „децата“ не можат да ја наѕрат својата иднина: вечното незадоволство и, да не даде Господ, неостварноста. Зад студената беспомошност на староста Кирил одамна го наѕираше бистрото, стивнато а будно око кое гледа сè, и знае сè. Но меѓу луѓето, дури и кога се сакаат, зјапаат бездни. На стотици генерации им се случуваат страшни драми затоа што не е роден зборот кој ќе го премости недоразбирањето; сè што постоеше, а уметноста најпрва, го уверуваше Кирила дека дури и Творецот бивствува само сред штамата на анонимноста. Поверлив во природата, тој сè почесто сфаќаше колкава нежна страшливост скрива потребата сопствениот живот да се расејува низ „телата“ што го окружуваат, кои најчесто немаат никаква желба, ни интерес, да го чуваат она што им се доверува. Сè потешко ги истрпуваше долгите, бескрајно монотони Белини монолози. Сметаше дека се зачудувачки спротивни на нејзината вистинска природа. Или тој таа природа само инаква ја замислуваше? „Основниот тон“ на нејзините говори беше тврдоглаво еднообразен, мисионерски дволичен. Кирил добро ја знаеше важноста на „основниот тон“, кој повеќе од сè друго го воспостасува или оништожува квалитетот на стварноста, преобразувајќи ја вистината во убавина или претворајќи ја во здодевно и ситничаво пресметнување на загуби и добивки, интереси, човекољубие, интриги, вини. Едножичната музика ја распорува утробата и на најверниот збор: не можејќи повеќе да ја гледа мајка си вака изменета, поинаква одашто ја познава во себе си, Кирил реши да ја прекине што е можно потактично.
      Мајчиниот лик од младоста повеќе не беше сосема жив пред неговите очи, но Кирил сепак добро ја помнеше Бела, танка, кршлива, мирисна, како во долната кујна над патот (онаа без јатаклак, но со „клунк спровен нис џамо“) липа во неговата коса, неутешно, неутешно, како го залива со последните момински солзи на својата душа, како му се внесува в лице и го љуби и го прашува ќе појде ли со неа далеку од оваа пуста „к’шта“, од оваа лудница, од оваа „вечна ц’рканñца“ во некој друг, сосема поинаков, слободен свет олицетворен или во нежна строгост, во радио со џуџиња, во приквечерен разговор пред дуќанот, или во самотен правлив пат за питачи. Понекогаш, пак, на истото место, во истата соба, се „претвораше“ пред него, го плашеше, или само му се закануваше дека, заради лошотијата негова, еден ден ќе отиде, ќе исчезне, а тој тогаш ќе ги бара нејзините „стапки“, по чергите, по потонот, по дворот, по патот, насекаде ќе ја бара и ќе го бацува местото по кое одела, но залудо, зашто таа нема да се врати; или, уште подобро, нема ни да отиде туку само ќе се промени, ќе стане крава: еден ден, кога ќе се разбуди, ќе ја бара насекаде, но нема да ја најде, тогаш ќе слезе во визбата, и таму, врзана за дирекот ќе здогледа шарена крава; штом ќе ја види веднаш ќе познае дека е таа мајка му; тогаш „ќе се свести“, но доцна, ќе ѝ се фрли пред нозете и ќе ја моли да му прости, ќе ја преколнува, ќе плаче на глас, но залудо, таа само ќе го погледне со своите очи налик на огледала и ќе му рече: „Мууууу“ – и од тоа га полазаа морници. Мајка му сега имаше скоро седумдесет, а тој скоро педесет години, а нејзиното „мууууу“ сè уште доаѓаше од длабочината на времето како темен звук на сирена од параброд кој исчезнуваа кон маглата. Го помни ли и таа тој звук, веројатно не: зад нив е заедничкиот живот, но спомените им се главно различни. Косата на мајка му беше бујна скоро како во младоста, но без оние локни и сјај, сега скоро синкаво-бела; во снагата беше цврста, едра: но кога ќе се качеше по скалите тешко дишеше, збиваше, како некогаш Аристид Добри; имаше вредни раце и остар, непомирлив поглед: сè уште беше кадарна да скрши многу синови и снаи, но повеќе немаше волја да победува, уморна и измачена од животот во старата к’шта каде што отиде како слабачко девојче, испратена со слуги од татковиот дом, за онде самата да слугува, истрошена од собитијата во новата куќа каде се префрлија набргу по Кириловото заминување на студии, во која сè уште живее со Димитар: истрошена од вечната борба со свекор, со свекрва, со стармајка, со јатрви, со золва, со девер, со кираџии, со маж, со деца, со снаи, со внуци, од глупавите страженија кои оставија зад себе пустош, болести и умирачки, многу страсни изблици и малку радост. Сега Белините очи сè повеќе потсеќаа на благосата на Анастасија Маркова, а орелскиот ѝ нос на Аристид Добри: како повеќе да не беше ни ќерка ни сопруга ни мајка ни баба туку само праисконска жена откорната од срцето на постоењето, од онаа страна на спомените, цврста спила која ветровите и далгите попусто сакаат да ја столчат. Тоа беше, можеби, само впечаток: зад отврднатото срце Кирил лесно ја наѕираше ранливата слабост на мајка си за која Коста понекогаш ќе речеше: Не знам што ѝ е на нашата мајка, не можам да си замислам дека повеќе не нè сака. Уште од неговото заминување за Белиот Град Сингидунум, тие не беа останале вака во четири очи; и сега ја виде пак како некогаш, осамена и несреќна, и истовремено нескршлива.
      Слушајќи го монологот на мајка си, Кирил по којзнае кој пат се потсеќаше дека духовниот развиток на Бела грубо бил пресечен; околу нејзиниот замислен лик сè поцврсто се фаќаа скрупките на онаа стварност којашто Кирил над сè ја презираше. Бела беше христијанка, се разбира: без да каже молитва не заспала во својот век; и без да чуе од стариот прота, прадедото Вашил, таа знаеше за искушението на Ѓаволот. Но Ѓаволовата очигледна, иако можеби моментална, победа во безмилосно поделениот свет во којшто живееше – каде духовноста одвреме навреме блескотеше како подбив кон едно минато, и одамна мртво време, без да ги разниша пластичните идоли – не можеше а да не остави трага во традиционално трговскиот дух на Бела. Таа беше „македонска Гркинка“, му припаѓаше на светот на семожната практика во целост: она што се случуваше околу неа беше вкупната вистина; и она што го гледаше ѝ се прикажуваше како единствена стварност; начинот на кој таа го доживуваше светот ѝ изгледаше најприфатлив; надвор од сетилната и сакана сеопфатност не можеше да замисли друга, туѓа целина. Кириловите мисли за неа беа премногу апстрактни; ги доживуваше како украс или дополнение на постоењето, но не и како вистинска стварност. Ни една идеја, па каква била да била, ја немаше силината и магнетната привлечност на животните факти. А тие беа такви какви беа: какви што се создаваа во нејзината глава.
      
      Зарем е можно дека сред мирот и мекото бранување на Езерото, на Планината, на Небото, Кирил може да се сосредоточи на старозаветните прикаски на мајка си, според кои кусиот, скоро мигновен изблик на вечност непогрешливо го сменува вековното обожување на Златното Теле? Не беа ли тоа истите разговори „зажени-запари-заспорт“ коишто тој ги запомна на тивериополското корзо, пред триесетина години, додека бесрамно и среќно живееше со Катерина?
      Бела, на пример, правилно претпоставуваше дека Марија Ана е задоволна што во моментов не е тука, со својот маж. Од тоа, сепак, непогрешливо создаваше своја приказна која имаше само релативна врска со стварноста, па сепак беше конечна и неизменлива.
      – Мер еднá белá е: нии тука пуст’ме-штур’ме, малéчук зор ли беше, такá де, шо мака се дадé, шо пот истурñ и оште шо те чека, ар’н воденичáрски камен на грбо си качñ, шо вик’ше татко ти, бог да го просте, а болен си бил а болен си гледáл а к’шта си правñл исто ти се фајќа, малко ли материјал се субрá, малко ли нарóт се најдé, малечýк масрáф ли бидé, и замñсли си саа: се здаде ут негде Маарто и ти даде една дикса, Да ти се попишам на виилта, ни местото го арéсам ни нее ја арéсам, морáло ли такá у прнаарто да а бутнате, на јан у езерто да гледа, а и оно само на име езеро, една плунка устанáло. А, на шала ти стоо. Вик’ш нема да писка ка ќе чуу колкуф борч си направñл, бес питане? И такá да кааш и така: не е игрáчка.
      Да можеше да слушне со каков страв свекрва ѝ и го спомнува името, Марија Ана бездруго ќе беше среќна. Кирил се смееше на зборовите на мајка си: со грубиот говор налик на камена лавина лесно и безболно го поништуваше неговиот висикоумен свет не оставајќи место ни за одбрана ни за оправдение. Бела не можеше да спие од грижи (иако, право речено, времето што го минуваше со сина си на Езерото ѝ беше најмирното за долги години): „Боже, ка ќе биде таа рабóта, шо ќе биде, ка ќе се врнат тии борџове ка ќе се пустат“! И покрај тоа што Кирил водеше рововска борба со мајсторите, не без вика и пцости, готов да ги фрли од градбата во долот, Бела виде дека сите пари од наследството отидоа по нив. Трипати осимна синот ѝ на маса со мајстор Петле Запечокот без никаков резултат: ништо не можеше да го скрши инаетот на куслото-предводник; во малото тело, не исцедено туку згуснато како корен, тој криеше несфатлива сила; до полноќ ќе испиеја по шише мастика, а за тоа време кривопаланчанецот ќе молчеше како јазикот да му е сечен; и дури в зори на Кириловото „ного е“ само ќе шепнеше „не ќе је“. И толку. „Ебáти м’к’мото куче“, пцуеше во себе Бела, жалејќи ги во моментот и ракијата и салатите и непроспаната ноќ, „мисл’ш го ништо не разбñра, ама ја-па есáпо си го знаа: глеј го само ñнтерезо ка си гледе!“ Бела не можеше да се изначуди ниту на табиетот на сина си: откако бланко потпиша десетина чекови и му ги даде на Александар сметките да му ги води, како да ги реши сите проблеми, и удри да ја троши платата на пива и сокови, ракијата ич да не се брои, за потреба на мајсторите, гостите, но и за лично задоволство. Бела ката вечер им носеше изладено пиво на „дуљгерите“, кои исто беа сместени во КП-домот (на Шало, за мерак што шалуваше, сокче, зошто беше го мавнал пиењето). Првин тоа го правеше со негодување, а потоа со радост; понекогаш дури самата ќе му речеше на сина си: „На тии ќе им сфар’м и пу едно кааве, викни ги тука прет хутéло, на авá да си го испñит; тури им и пу еднá ракñи, јас ќе им здробам салатичка; после пивото ќе им го уднéс’м у собата, ка ќе си апн’т ут тии кунзервите, ут гутовите манџи, да се разлад’т“; другпат, в недела, ќе кажеше: „Да им зготв’м на тии нештичко, греотáа е, и они се душички“. Иако не ги именуваше мајсторите, сепак ги почитуваше. Водеше сметка и за економијата: го хранеше сина си од пензиичката („не пу белгратски, едñн бут за ручóк, туко на три дена една заледена кукóшка“), го переше, му го местеше (стенкајќи) креветот, го служеше како гостин (зарем не беа во хотел?): беше среќна што е со него, што има со кого мисла да размени, што може да му се најде при рака, да му помогне, да го потпре; тој често губеше кураж, таа никогаш: беше радосна гледајќи дека и нејзиниот првенец (најпосле) почна да прави „нешто видливо“, кое, еднаш започнато, самото расте, зашто и Господ им помага на градителите. Долго по неговото заминување за Белиот Град таа се надеваше дека еднаш ќе се врати, макар до Скопје; и ете, кога веќе се помири со судбината, тој ја избра најјужната точка на земјата за свој нестален дом. Дали еден ден навистина ќе се врати? Дали наполно ќе си дојде? Бела повеќе не си поставуваше такви прашања. Сметаше дека тие сега не се важни. Ојден или дојден, живеел ваму или таму, за неа нејзиниот син беше веќе вратен, таа тоа го чувствуваше со сета силина негде во длабочината на душата, наполно извесно: дури и никогаш да не ја заврши оваа градба, тој е веќе тука, мислеше Бела, и тоа никој повеќе не може да го промени. Не ѝ беше повеќе жал што во големиот свет не стекна особена слава ниту спечали пари; не ја печеше ни помислата дека „ни тука нема поарно да си помñне“. Таа пролет, додека траеше изградбата, додека таа, можеби последен пат, се вклучи во една само наоко обична работа (кога беше во прашање нејзиниот син, ништо никогаш не можеше да биде обично), Бела како подобро од секогаш да го сфати копнежот на својата душа: за да биде среќна, скришните соништа требаше да се олицетворат, да ги раскинат обрачите на вечната самотија, на бесмисленото анонимно страдање, и да го населат светот, а не да останат да чмаат во тињата на недогледните бездни; да станат обична, цврста, допирлива и стварна градба на брегот од Езерото, а не призрачна процесија што молкома врви по неговото дно, макар поминувала низ затревениот двор на татковата куќа.
      
      Кога Бела рече: „Ќе доо ли Марето“, всушност, се прашаше: „Ќе биде ли Марија Ана тука среќна?“ Зашто знаеше дека без нејзината среќа, без нејзиното прифаќање на неговиот свет како свој, животот на Езеро набргу ќе им заличи на прогонство. Кога ќе речеше: Ништо не ѝ е на Костанда, тоа не беше знак на бесчувственост туку страв од можната вистина, одложување на страшното сознание (но зарем исто не постапуваше и нејзината снаа?). Понекогаш ги критикуваше синовите дека се „себичњáци“; сметаше дека треба повеќе, или само побрзо, да му помогнат на својот најстар брат како што порано и нему му префрлуваше што не се грижи доволно за нив; но зарем и тоа не беше само желба незапочнатото да се почне, а почнатото да се заврши? Често премногу зборуваше, кажуваше нешта за кои беше подобро да ги премолчи; но зарем не важеше тоа и за нив кои беа помлади и се броеја во поумни?
      Александар понекогаш ќе му речеше на својот најстар брат: Што толку је слушаш – стар човек!, и Кирил ќе се насмевнеше; во душата знаеше дека прифаќањето на некого (сосе сите незнаења и заблуди) најмалку зависи од возраста, токму напротив. Мајчината критичност Кирил не сакаше да ја поврзе со еден вид збудаленост, карактеристична за староста, туку со рефлексниот проблесок на нејзината вродена строгост.
      Таа отсекогаш кон нив („децата“) била построга одошто кон надворешниот свет; зарем тоа требаше да се толкува како недостиг на љубов? Немаше меѓу нив ниту еден, освен донекаде Александар, кој не се однесувал нецивилизирано кон неа, вклучувајќи ги тешките навреди и просташтвото; прифаќањето на нивните мани како „характер“ би значело помирување со светот таков каков што тој е, согласност со животната ерозија. А тоа беше преногу болно; животот што еднаш се зачна во нејзината утроба се расенуваше и се скриваше во магла, а таа немаше право да го викне својот последен очај. Ерозијата на животното средиште од која ја фаќаше паника бездруго не ја одминала и нејзе – со сите некогаш неизвалкани чувства – и таа подобро од нив го знаеше тоа: како од палуба на брод кој заминува кон недогледната морска шир го гледаше родното копно живо и јасно како свет на дланка, со сите потресни подробности, и не можеше да се помири со исчезнувањето на сè она што отсекогаш ѝ се причинуваше вечно и неуништливо. А беше болно јасно дека и едното единствено неизречено чувство, кое може да се нурне низ лушпата на јајцето, кадарно е да го сочува светот во целост; но каде да је бара Градината низ која пак ќе потечат замрзнатите реки? Животот создаден од Господ, во чие создавање и самата учествувала, полека исчезнуваше, и таа поради тоа не чувствуваше никаков страв; само беше изненадена и зачудена што нема последна мисла и неподмитливо чувство кои животниот трепет ќе го остават како допирлив спомен, а не како опустошени урнатини каде ни записите во каменот не значат ништо.
      Можеше ли Кирил да ја контролира својата оптовареност, или ја создаваше мајка си од себе (впрочем, како и самиот што настанал од неа)? Постоеше груба животна слика олицетворена во јазик што ја здробил сопствената форма, во обичаи каде се смешале отпадоците на сите културни наслојки од создавањето на Средоземното Езеро, во груби лица, несмасни разговори, игра на интереси и страсти, празнословие и озборување; а суштествуваше и духовната проекција на таа иста слика составена од таинствени светлосни колонии кои, освен сите спомени, ја чуваат тајната на постоењето, од чисти, неначнати облици сред кои, покрај сè друго, се потегаат недогледни патишта долж кои одекнува првобитната Реч.
      Права си кога е во прашање Марија Ана, рече најпосле Кирил, добродушно решен (сепак) да ја прекине мајка си. Таа сака јас сам да го создадам она што таа само (на готово) ќе го насели. Но зарем сите жени не се такви? Марија Ана е вистински среќна што заедно со мене не мора да гради наколни живеалишта на Езерово (знаејќи колку може да ми одмогне), па е необично задоволна и поради оваа ретка случка, што ние двајцата вака насамо можеме да си поприкажуваме.
      Тоа беше точно: Марија Ана над сè ги мразеше „тивериополските собиралници“; ѝ беше одвратна потребата на тој свет од работ на постоањето да биде секогаш на куп, сосе бабите, сосе децата што заспиваат несоблечени сред џадот на разговорот, сосе ненаранетите бебиња, како глутница или јато или рој каде што единката тоне во безлична еднообразност, и самата ја создаде Кириловата „навика“ да се издвои и осами. Беше родена принцеза, која трпеливо и верно го чека својот сакан да се врати од славниот бој (или, сеедно, од печалба), самотијата одамна стана вообичаено место на нивната дружба. Таа не мораше нигде да тргне со него зашто одамна беше на неговиот пат; седеше во прашината, се играше со каменчиња, и срамежливо чекаше да види што ќе се случи.
      Бела не се разбираше од такви жени; свикната на оние „шо се држат за учкуурто на мажето“, и на мажи кои „ни по мочáне не можат да мрдн’т бес жеинте“, Кириловите зборови ги земаше со голема резерва, и како можна стапица. Беше свидетел – со измешано чувство на восхит и неодобрување – дека синот ѝ со недели не се јавува дома, ниту, пак, некој оттаму абер му праќа; не знаеше што токму да мисли за таквите појави: ѝ изгледаа неверојатни.
      
      Зборуваа за семејството: за сопствените мани: за отуѓеноста, рамнодушноста, егоизмот, за вината, за недоразбирањата, за можните разделби. Смртта за Бела не претставуваше ништо: но не можеше да се помири со тоа дека семејството се растура како да е во прашање држава, туѓа творба, и дека браќата – без видлива причина, заради ситен интерес или обичен инат – можат да се скарат, раздвојат и никогаш повеќе ниту да се видат ниту да си прозборат, векот да го поминат заслепени од лаги, омрази, себичност, грабежливост, неосознаеност, без можност кога било да прогледнат и животот да им донесе исполнетост, мир. Дали е можно, се прашуваше Бела, нејзините деца, родени со бистри очи, да се претворат во слепи кутриња? Очигледно, беше незадоволна со својот живот, со она што виде во него и доби од него; беше незадоволна и со своите деца: со она што доби од нив и виде од нив. Но тоа незадоволство како да беше ништожно спрема чувството дека едниот единствен живот што им е даден од бога не само што не е исползуван за виши цели туку еднаш засекогаш и неповратно е упропастен дури и за најобикновените нешта кои им се достапни и на оние што векот го преседуваат пред ќепенокот. Зборуваше главно Бела; нејзиниот син, кого го револтираше и навредуваше мајчиното незадоволство, не сметаше дека зборовите можат да ја одредат тежината и смислата на животот; затоа молчеше. Но кога му здодеа да слуша најпосле проговори и тој.
      Вие, рече Кирил – навиката еднината да ја заменува за множина, определеното да го прави неопределено и ограниченото безгранично беше ја усвоил токму од неа, Бела – животот премногу често го претворате во суд и на луѓето пред сè им судите, дали се прави или криви, што во вашата верзија се сведува на тоа дали се „пречеклñви“ или не се, дали се „овардá“ или не се, дали се „ширóки“ или „тесни“ души, дали си прават визити, дали заемно си помагаат, дали си ги гледаат родителите или – „икс случáе как шо има“ – место кучиња ги имаат, и слично. Или, да се задржиме само на нашиот пример, дали сме, „ние децата“, или „снајте“, според тебе, добри или лоши. Се разбира, за луѓето и животот може да се размислува и на таков начин, и врз таа основа тие да се прифаќаат или отфрлаат. Но не треба да заборавиме дека поттикот да им судиме на другите не е само жедта за правда туку и осветољубивоста, скришното чувство на вина, послушноста, зависта, подмолноста, незнаењето, егоцентричноста и воопшто нашата смешна ограниченост. Дали си размислувала за смислата на Целината: ако постои, таа во себе го содржи и она што ја нагризува, доброто го подразбира злото, а животот смртта. Нема вистински Бог кој во себе не ја обединува Сатаната: во спротивно, ако не е така, Злото е наполно слободно и независно, и на крајот од краиштата може да победи. Во христјанството таквите гледишта, како што знаеш, се сметаат за ерес. Месопотамија, Персија, Левант, Мисир, скоро сиот Медитеран – а тоа е воздухот што го дишеме – е дуалистичко гнездо. И стариот јудаизам, и гностицизмот, и манихејството, и богумилството грубо нè прашуваат: чии сме всушност ние, на Светлоста или на Темницата, на Вечноста или на Минливоста? Не сакајќи да те заморувам со ова, морам да ти спомнам дека дуализмот е во срцето на скоро сите стари религии, вклучувајќи ги, изгледа, верувањата на Старите Словени, кои кај нас со времето се стопиле во обичаи, а обичаите во животна практика. Тоа е, меѓу другото, начелна дилема на европската култура на која и ти, се разбира, целосно ѝ припаѓаш. Христијанството само навидум, или барем само принципиелно, ја надраснува подвоеноста на тело и дух; во практика, како што ми се чини, уште повеќе ја подвлекува. Во тоа и è црковната догма: вечна борба меѓу духовното и материјалното, како да се во прашање непомирливи нешта, иако е очигледно дека само нивната сплотеност не ја оспорува смислата на Целината. Од сите трошки на постоењето, макар биле наполно безначајни, но и од сиот цивилизациски амалгам, па и од уметноста – која е, главно, дел од култот на мртвите, значи и од стремежот кон единството – создаден е заедничкиот ПриродаБог, кој го следи нашиот земен од, кој од небото кон земјата фрла скали и од земјата кон небото гради пат по кој Синот на крајот од сите краишта ќе го најде својот Татко. Додека трае тоа единствено патување, ни за момент не треба да биде заборавен „стекот на сите околности“ кој го овозможи. Притоа, не мислам само на жртвите, на зборовите од мајчиниот јазик кои сè уште треперат, молбено, во воздухот над Костурницата, туку токму на секојдневната вера во смислата на Целината која обединува во себе сè, која останува и тогаш кога светот исчезнува пред нашите очи. Се разбира, јас не ја одречувам потребата во секој миг да бидеме определени спрема видливите нешта, христијанството меѓу другото створи цврст материјален свет и затоа што акцијата ја потпре со волја, со желба, со страст, но и со интерес. Но зарем од онаа страна на сите интереси, страсти, желби и волји не останува нашиот копнеж да бидеме во секој час тука и сегде, присутни, да го опфатиме во себе сиот свет, сето постоење; ако веќе не можеме, ниту смееме, да ја засакаме злоста, зарем има некоја сила освен љубовта која ќе ни овозможи да ја разбераме? Тоа е клучот на сè: интересот го движи светот напред, но истовремено и го раслојува; само убавината и љубовта се кадарни да го воспостават единствето, макар однатре, како заедничко чувство, ако не и како сеопшта физичка стварност. Зарем она што се случува околу нас не ти изгледа злокобно? Грците се омразени. Бугарите се омразени. Албанците се омразени. Србите се омразени. И Македонците се омразени. И браќата меѓусебно се мразат, родителите и децата исто така. Омраза омразата ја окружува и од омраза омразата е окружена, и сите се чудат зошто. Па како е можно да се сака цел народ – освен апстрактно, како што се сака сопствената суета за „луѓето воопшто“ – кога не ни е прифатлив и најблискиот човек? Блискиот човек е единка, а единката е опасна: таа е несовршена, таа јаде, таа излегува по нужда, таа лаже, таа краде, таа е егоцентрична, таа е неблагородна, таа е неблагодарна, таа е сè друго само не предмет за сакање: таа и не може да се сака од неа, туку од себе; заради неа, но од себе: дури и тогаш кога има најмила лика. И народите се налик на единката: и тие се „некој друг“, а не ние самите, варваринот што нè уништил или ќе нè уништи, неразбирливиот јазик, туѓата вера, различниот интерес, нечовечноста. И синовите и браќата се како народите: ги сакаме додека се послушни и ни се покоруваат, а ги замразуваме штом ќе го речат своето прво јас со кое нè негираат – нас. Што сакав да кажам? Критичноста, за жал, ја убива љубовта. Таа е можеби првиот знак дека љубовта исчезнала. Таканаречената вистинољубивост само го разорува здравото ткиво, и го донесува конечниот раздор. Јас не верувам во добри намери, само во добар исход. Не верувам многу ни во добри и лоши луѓе, туку во добри и лоши дела. На светот нема прави и криви, само среќни и несреќни. Оној што отишол од својот град или од својата земја со тоа си ја одредил судбината, но не ја запечатил; исто оној што останал дома со родителите, или се издвоил во посебна куќа. Што освен изборот ја одредува слободата? И што освен љубовта ја одредува суштината на слободата? Слободно може да се избере и ропство – или не? – како природно мрзелување, но здрав пород може да се зачне само во туѓа крв. Жената, тоа е омразениот туѓ народ, зарем не, врелата варварска крв. Таа не е исто што и „брат“ или „сестра“, туку токму она што е: припитомен непријател. Зарем тоа не значи дека, во светот поделен на парампарчиња, само љубовта кон „непријателот“ може да ја воспостави Целината, дека сè друго е само биологија, или староевропски неолитски мрак. Како тогаш можеме да им судиме на „другите“, на оние што не мислат како нас?
      Зборуваш глупости, рече Бела.
      Молам?
      Изнаприкажа глупости, повтори Бела.
      Не ме разбра.
      Многу добро те разбрав („море ного арно“). На крајот пак ќе излезе сите вие да испаднате прави, а само јас виновна.
      Како мислиш?
      Така убаво. Јас животот го претворам во суд и на луѓето пред сè им судам, рече Бела која добро беше ги запомнила зборовите на сина си, а вие сте „светñј“.
      Ја искривуваш смислата, рече Кирил. Тебе лично не ти реков ништо. Воопштено кажав дека кај нас постои обичај да се „осудуваат“ луѓето, во смисла на одмерување какви се, што се, дали ги „признаваме“ или ги „бришеме од картата“, дали ги „фермаме“ или „ич не ги брснаме ут дека се“, дали се за бесење или само за ќотек и слично. Таква лоша навика своето мнение да го претвораме во конечен суд постои кај нас, и тоа навистина го реков. Мајстори сме за отфрлање! Мајстори сме некого да не го признаеме! Мајстори сме некого да го навредиме! Мајстори сме над некого да се поставиме! Мајстори сме за осудување!
      Јас никого не осудувам, ти мене не осудуваш, неочекувано гневно рече Бела.
      Врз основа на што го велиш тоа?
      Така испаѓа.
      Кој те излажа?
      Ме обвинувате – сега Бела ја вметна својата омилена множина – значи, виновна сум! Никој не ме излажа, така испаѓа.
      Јас зборував сосема воопштено.
      Но мислеше конкретно, зарем не?, рече Бела.
      Кога? Кога зборував за „деловите“ и „целината“?
      Да, кога зборуваше за слогата и неслогата и за мојата омраза кон сè што се разликува од мене, што не произлегува од мене. За мојата бесчувственост кон „туѓата крв“.
      Зборував воопштено, повтори Кирил.
      Мене не ме интереира кој како може да ги толкува твоите зборови, рече Бела, јас знам што тие значат.
      Што значат? рече Кирил.
      Прво ќе ти кажам што не значат, рече Бела.
      Живо ме интересира.
      Не значат ништо – без размислување рече Бела – за устројството на вселената. Иако со нив може да се илустрира и состојбата во државата, тие се однесуваат само на нас.
      Зарем она што се урива во нас е толку поважно од она што се урива околу нас? 
      И? Зошто ти мене би ми го кажувал тоа? Јас сум мајка, и ти знаеш кои се моите претежни интереси.
      Уривањето на светот не те интересира? Ништо општо?
      Не. – Бела молчеше, потоа кусо додаде: – Не толку како сопственото.
      Празнината меѓу водата и небото се потпираше на планинските венци и просто оттурнуваше кон празнината на денот украсен со ретки минувачи како со рамнодушен изблик на живот; за момент изгледаше неважно не само што е речено и што ќе се рече туку и што било од памтивек и што допрва ќе биде.
      Ти не зборуваше за неслогата меѓу небото и пеколот, туку за нашата лична неслога („за наашто патñло), повтори Бела.
      Сметаш дека секој разговор е само „лична завиена форма“? се насмевна Кирил.
      Што друго? Само не знам зошто она кое е очигледно и јасно мора да се скрива зад магли?
      Па не сме ние центарот на светот, ниту она што нам ни се случува е поважно од она што им се случува на другите, пак рече Кирил. Зарем везден само за себе да зборуваме?
      Зборуваме за она што нè боли.
      Кон туѓото сме рамнодушни?
      Кој рече? Но тоа не е исто.
      Што ти, всушност, сакаш да ми кажеш: дека јас зборувам туку така, колку на муабет да се најдам?
      Го свалуваш небото на земјата за да го фатиш невозможниот котелец. Ти сметаш – или само се плашиш – дека нашиот свет е грубо материјализиран, и како таков наполно во служба на Ѓаволот, и дека Господ кај нас нема каде да преноќи. Дали е токму така? Спомни си за детството, кога ќе поминеше покрај белобрад старец, што ќе помислеше: да не е тоа Тој? Спомни си за дедовците, за стариот Водочки кого го знаеш од приказни, и за Аристид Добри кого го знаеш од стварноста, спомни си за татко ти Никола чиј дух сè уште лебди над нас: вратиле ли тие некогаш питач од порта? Можеби петите на нашиот дедоБоже се премногу испукани и алиштата му се ветви: но тој не е протеран од нашите домови. Сосема друго прашање е какво место зазема таму: дали е на чело од трпезата или зад вратата, дали седи на дуќанот или спие во трите собрани прста. Но што ако и Господ е со нас, и општата смисла е задоволена, а Ѓаволот пак царува, брои пари зад банкото, скока во аголот и се радува на нашата несреќа. И ќе се радува сè додека не му се спротивставиме во секојдневниот живот, а не во приказните за него. Зашто од тоа дали животот има или нема смисла, воопшто земено, не боли глава, освен ако не е усвитена; зло е кога „целината“ е тука, а животот го нема, зашто со неговото исчезнување и неа ја снемало.
      Ти сметаш дека земните и небесните нешта не треба да ги мешаме?
      Дали ќе победи доброто или злото, рече Бела, сметам дека никој не знае, ничија наука и ничиј ум. Нам ни останува само да веруваме дека Господовото ќе биде последно, дека животот со сите наши усилби има смисла, дека убавината и љубовта за кои зборуваш ќе надвладеат („надвилéат“), дека можеби и душата е бесмртна, дека постои некаква заедничка вечност што ја градиме мачно со своите животи. Но нас не нè интересира само крајниот исход, туку и она што сега се случува со нашите животи; а тоа, така ми се чини, повеќе е во наши раце; на Господа само отчет ќе даваме. Но што дотогаш, додека не дојде време да застанеме пред него, само ќе седиме со скрстени раце ли, и ќе чекаме? И ако на крајот од сите краишта победи доброто, како што усредно се надеваме, зарем тоа ја исклучува можноста злото да царува сега, и така да продолжи сто, или илјада години. Ако арно те разбрав, ти рече дека доброто го подразбира злото. Што тоа значи, дека сè е смешано, и дека за волја на утрешната убавина треба да ги трпиме денешните грозотилаци?
      Не го реков тоа.
      Не зборуваше ли за единството на такви различни нешта какви што се духовното и материјалното, животот и смртта?
      Па? Зарем сè што ни е блиско и разбирливо во единствениот познат облик задолжително мора да исчезне без трага и глас, и да стане нешто друго?
      Она што постои сега, утре ќе го снема, рече Бела, тоа е така, што се може?
      Ништо. – Кирил молчеше, гледаше во водата и молчеше. Потоа додаде: – Ова Езеро еден ден ќе исчезне. Планината исто. Пред тоа, многу порано, ќе исчезнеме ние, со сите спомени, ние без кои светов изгледа незамислив. Ќе исчезнат народите, јазиците. Уметноста. Сиот човечки род. Ќе падне месечината. Ќе згасне сонцето. Си размислувала ли за тоа?
      Не сум размислувала за сè, рече Бела, само за понешто. Луѓето се смртни, тоа го знам. И природата се менува. Другото е во божји раце. 
      Ако го има. Но пред малку го одрече. Ако Тој – или сеедно Природата – не обединува сè, што мислиш, што останува: студениот камен? Ништото? Или целината и нејзината смисла воопшто не постојат, рече Кирил сè уште замислено гледајќи во мајка си.
      Некоја сила секако постои, колебливо рече Бела повторувајќи ги зборовите на мајка си Анастасија Маркова такви какви што ги беше запомнал и Кирил.
      Секако, рече тој. Некоја сила што сè држи на куп, која не дозволува духот да се одвои од коските. Иако, којзнае? Што е сигурно освен неизвесноста? Си размислувала ли за тоа зошто костурите не се строшуваат со стотици, со илјадници, некогаш со милиони години? Можеби ги чекаат своите некогашни сајбии, да ги јавнат и боднат, пак да ги растрчкаат низ светот?
      Зарем тоа толку те мачи? рече Бела.
      Што тоа?
      Исчезнувањето, одвај изусти Бела додека лицето ѝ го засенчи чудна беспомошност.
      Само зборуваме, се насмевна Кирил. Сила, велиш? Но како се вика она што таа го држи заедно, со сета празнина и сиот мрак што го исполнува, вечност или минливост, смисла или бесмисла? Какво е тоа, цело или парчосано, и чие е, наше или туѓо?
      Од каде можеме да знаеме?
      Ако е сè создадено од исто, тогаш е налик на нас. Зошто да не знаеме?
      Можеби е сосема поинакво, рече Бела. Не верувам дека е вечноста налик на нас и дека можеме да ја замислиме. Исчезнува ова, исчезнува она, тоа е сè исто или слично. Но како да го замислиме она што е вечно?
      Како цело, рече Кирил. Кое нема дупче низ кое може да истече. Кое секогаш е тука, па какво било да било, исто или различно. Кое обединува во себе сè.
      Немој само, го прекина Бела, да се вратиш на тоа дека, за да се помириме со светот треба да го прифатиме во целост, и да станеме растенија. – Замолча, па додаде: – И колку чини ние ако сакаме да го гушнеме, кога тој нè отфрла нас?!
      Зарем си ти навистина убедена дека зборуваме за прифаќање и отфрлање, а не за различност? Малкумина улави ќе го прифатат злото. Но луѓето се разликуваат од нас: тоа нам ни е неприфатливо.
      Тука сме, најпосле, рече Бела. Се вртиме, вртиме, и пак сме дома. Зборуваме за деловите и целината, а мислиме на слогата и неслогата. Проповедаме за прифаќањето, а забрануваме секаква критичка мисла. Кого јас го осудувам, кого не го прифаќам, кого го отфрлам? Во што е туѓото право на различност, а во што мојата вина?
      Вина. Беа таму од каде тргнаа. За момент се покаја што го зафати тој разговор кој веќе почна да го измачува.
      Сметаш, сепак рече Кирил, дека ни требаше да направиме пат околу сите планети за да кажеме нешто толку обично.
      Да, рече Бела. Такви сме ние. Не се осмелуваме да ја именуваме нашата заедничка мака. 
      Па именувај ја најпосле, рече Кирил. Лично сметам дека немаме толку причини да бидеме несреќни.
      Ни земјата наша нема причини да се растури, па сепак ќе се парчоса. – Бела тоа го рече како лично уверение, иако таквото мислење беше општо место. – Штом меѓу браќата нема почит и слога, штом заемно не се познаваат, штом меѓусебно не се признаваат, штом си мислат зло, штом децата си ги скаруваат – денес крвна рода, утре да станат крвни непријатели – штом се озборуваат, штом се лажат, штом се плачкосуваат, штом едни сакаат да владеат со други, а други од туѓинци, макар биле и најдобри, спас бараат, штом не можат човечки имотот да си го разделат, да се знае што чие е и по чија заслуга и труд е создадено и сочувано, штом еден е „голем“ а друг „мал“, еден „учен“ а друг „неук“, еден „културен „ а друг „прост“, штом нема чисти сметки, но и заемна помош, штом инересот се става над сите животни цели, а ни тој не може токму да се согледа, штом до целта се доаѓа со вика и цика, без договор и смеа, не в куќи туку по комшии и на улица, штом не се почитува ни родител ни бог, освен лажливо, што може да се очекува освен сеопшто распаѓање, кое го ништи минотото, ја обесчестува сегашноста и ја обесмислува иднината?
      Зарем сме ние токму такви?
      Ми? – Бела се замисли. – Нели сме?
      Значи, тоа е твојата мака?
      Да, тоа била нејзината мака: неслога меѓу браќата. Или, можеби, жал што ја губи власта над нив, што тие стануваат нешто друго, а таа сака сè да остане исто, нејзино, ако не раководено со нејзина рака, а она остварено по нејзина желба. Кога је сослуша својата мајка Кирил сепак не сметаше дека е сè толку драматично. Постоеше очигледен заборав на битното, и претерана загриженост за оние животни сфери кои се пуста страст, а именувани сами се увеличуваат. Од она што моментално се случуваше во нивното „семејство“ – Бела како сè уште да не сфаќаше дека тоа е поделено на самостојни фамилии – во тој момент вистински загрижувачка беше само тешката болест на Костанда за која Кирил повеќе пати ѝ спомна на Бела, и покрај забраната од страна на брат му Коста. Останатото беа трици: интереси, озборување. Психолошко ѓубре. Бела, барем навидум, не ја делеше Кириловата грижа за Костанда.
      Врз основа на сè видливо, Бела заклучила дека „Костине си се како порано“, исти и непроменети, и непроменливи, човек се разболува, но и оздравува, болеста (колку што знаат тие) поминала по успешната операција, и сега сè е в ред; да не е така, зарем Коста токму во овој миг би ја привршувал куќава (на оваа исто езеро) или Костанда би се однесувала така како што се однесува, негрижливо, самоуверено, гордо?
      
      Костанда тврдоглаво одбиваше да се соочи со вистината и со луѓето кои ја окружуваа, а заедно со неа се повлекуваше во неиздржливата тишина на осаменоста и Коста. Децата им беа збунети, уплашени, сметени; не знаеја што се случува околу нив. Нечујно бегајќи од светот – уверен дека од никого помош нема штом до него не стига – Коста влегуваше во онаа особена штама во која не допира ни гласот на разумот, ни на науката – и нејзините знаења насочени кон некој туѓ, недостапен свет – ни на обичното разбирање и сочувство; онде немаше трага ни од проѕирнопровидниот универзум на брат му Кирил, кој со години бесполезно го грееше. Гледајќи како неговиот единствен вистински живот се урива, Коста од сите страни го потпираше со тули со железо со бетон, со жици, со водоводни цевки, со електрични каблови, со мајстори, со малтер, со плочки, со кади, со бојлери, со намештај, со железни огради: но сите тие предмети од материјалниот свет беа премногу кревки и се свиваа, се топеа, се кршеа, исчезнуваа беспомошни да ја сопрат страшната поплава. Повеќе никој не можеше да ѕирне во неговата осаменост, и Кирил за време на сиот престој на Езерово беше сосема кусо со Коста, и уште покусо со жена му, која често го викаше по телефон, преку децата, иако не ѝ беше до гости. „Оти не довáѓаш бе?“ го праша еднаш, додека го чекаа во нивниот дом во Мала Струма Коста да се врати од Езерото, уморна но блескаво насмевната во ноќта, нудејќи го со виски и овошје. – Тука сум. – Тука си ама нигде те нема. – Јас сум тука, не знам каде сте вие. Ми кажувате одиме за Скопје на контрола, јас не можам да спијам од грижи, а вие – за Солун! – Ех! А кој ти рече? (Пак блескав насмев, но воздржано горчлив, кој итро ја истакнува безгрижноста на карминот, како на портретот под кој седи.) – Братот ти се лути, не си ја сакал неговата помош. – Навистина? (Строго, скоро луто.) Има ли некој кој во ваков момент нејќе помош? – Не знам јас. – Има ли? – Не знам.
      Има ли, навистина, се прашаше сега Кирил, и во себе мораше да одговори потврдно: тие не бараа никаква помош, освен (привидно) од него. Бела страдаше во себе, но ништо не знаеше за длабочината на темната бездна, за заминувањето кое изгледа понестварно и од паѓањето на небото. Или, сепак, не беше така? Најпосле, зарем и таа, на крајот од животот, не беше исто така сама, веќе напуштена од оние што ја сакаа, или заборавена? Но она што за другите беше безнадежно, таа мораше да го прифати, истрпи и погребе во самата себе како во подвижен гроб.
      
      Не е време да го караме Коста, рече Кирил кога завршија.
      Бела стана, и самата замислена пред можните идни страдања кои нема да ја разминат. Колку и да се правеше дека мислата за болеста на Костанда не допира до неа, таа само се надеваше дека нема да го доживее нејзиниот расплет.
      Го испи ли кафето? рече Бела.
      Не беше го испил, и таа тоа го гледаше; го потсеќаше дека е време за појадок.
      Да почнам да клавам? рече Бела.
      Од што да почнеш? се насмевна Кирил.
      И Бела се насмевна. Живееја скромно, задоволни што е така.
      Да клавам, значи?
      Да. Само момент.
      Кирил исто стана и ја зеде својата шолја за кафе држејќи ја тацната со три прста. Тој знаеше за правилото кое важеше во нивната стара куќа од памтивек: дека од софра не се станува „за надвор“. Беше забележала мајка му дека тој во клозет оди пред да си го допие кафето (носејќи ја шолјата со себе, како рицинус, под влијание на Марија Ана) и сега го побрзуваше, за да не го пресече, или засрами, откако ќе го стави лебот на масата. Или беше гладна и варкаше да си апне, што рекол батко Костаќе, се насмевна Кирил оддалечувајќи се. Некогашниот телесен срам сè уште живееше во него, под вечно топлата пепел, но тој не беше толку изразен како кај Марија Ана; физиолошките ритуали мораа да се извршуваат како ропска задача при што главниот господар е гомното. Кирил се вовлече во купатилото и ја пушти водата во лавабото, да ги скрие издајничките звуци.
      
      На враќање си налеа чашка ракија и го зеде шишето. Мајка му загрижено го погледна. Според неа, пиеше премногу; не се опиваше, се разбира, но алкохолот можеше да му шкоди на здравјето (да му изгори „џеерот“). Кирил наутро ретко кога се фаќаше за шишето, и затоа сега Бела така зачудено (невешто трпеливо) го гледаше, со раце скрстени во скутот. Чекаше синот ѝ да си ја испие ракијата па да почнат да јадат.
      Почни ти, те молам, рече Кирил.
      Ако де.
      Кирил сакаше ракијата да си ја испие полека и да си стави уште една; ги почитуваше редовите што ги држи Бела, но не сакаше да им робува.
      Само почни!
      Мајка му нерешително скина парче леб и го стави во устата. Голтна малку млеко. Во блиската продавница немаше секогаш млеко, па ни леб. Бела стануваше рано, се бореше за животните потреби со околните жители. Лебот понекогаш го купуваше Ангел; „о дунесуфше“ во гајбата врзана за багажникот од велосипедот („Мер на грбо си у нос’м, вии само на време кажувáјте, гуспужá Бела, шо треба, сичко ќи донц’м!“). Но за утринската купувачка главно се грижеше Бела. Кирил понекогаш ја караше, зошто се мачи и слично. Не, мене тоа ми е прошетка, ќе речеше Бела. Всушност, не сакаше да го става сина си на трошок. Тој градеше куќа на старовремски начин, без пари. Работниците го викаа „газда“ и тој им рече да пијат што сакаат во кафеаната Тераса, под градбата. Беше гол пиштол, но имаше гордост. Ваму чести, а онаму Руси бездруго ги плаќа сметките кога негде ќе седнат; Бела тоа го претпоставуваше, и точно знаеше како се чувствува нејзиниот син. Кирил можеби на времето спечалил некоја дребна пара која отишла ваму и таму; но сега беше без ништо, сведен на она што го доби од неа, мајка си. Бела беше задоволна што тој во невреме почна со изградбата. Понекогаш жалеше што синот ѝ, по сè изгледа, лошо поминува во животот; од друга страна, ѝ се „аресаше“ неговиот благ карактер, што е (и покрај значителните заслуги) доволен со малку, речикажи со ништо. Беше радосна да му помогне, но затоа тешко ѝ паѓаа неговите зборови од кои произлегуваше дека не ја разбира нејзината ситуација („оти слабо ѝ флева у положéнието“).
      Бела го гледаше сина си како ја допива жолтеникавата лозова ракија и истовремено ги гледаше тешките и густи сенки на кајсијата кои го шараа ѕидот на собата од првата спална во старата к’шта во која, токму пред четириесет и седум години, го донесе на овој свет од еден друг, скриен во неа самата. Освен бабицата, Анета, во собата, и на сиот свет, немаше тогаш никој трет. Беше рана пролет, далечните ридови се белееја од расцутените бадеми, времето сè уште беше младо и вечно, кајсијата чукаше во прозорецот покажувајќи како и нејзините пупки се отвораат.
      Кирил ја гледаше мајка си како јаде (џвакаше малку гласно) и токму во моментот кога го сврте погледот кон Планината, којашто сонцето и езерските води ја наметнува со млечнобела лулеава коприна, во свеста, како струјна илуминација, му светна сликата на два други рида, истовремено темни и огреани, доволно јасни да ги распознае меѓу сите останати на светот. Тие беа глетка од сон, сон кој се надоврза на синоќешниот бесмртен живот во старата к’шта и кој, со будењето наполно заборавен, ненадејно исплива од свеста како врел здив од длабока вода.
      Некако пред самото негово раѓање, или токму што дошол на свет, или многу, многу подоцна – кога животот во добра мерка изврвел – мајка му како да паднала болна. Лежала во кревет, во горната кујна, горе во старата к’шта; само креветот не бил меѓу вратата и прозорецот, туку од другата страна, на местото на водникот.
      Кирил ја гледаше мајка си како јаде и истовремено како лежи во креветот. Сликата беше од сонот, но и од некое дамнешено јаве. Беше тешко болна; всушност, умираше. Освен него, во собата немаше никој, иако насекаде наоколу се чувствуваше присуството на некој притаен живот. Од свеста му испливуваше сознанието дека неодамна некој близок починал, Мала од библиотеката во Белиот Град или Меропа Водочка, и дека потоа се случило нешто необично. Тоа беше визија. Бела го гледаше од креветот, и наеднаш во нејзиниот трескавичен поглед блесна чуден сјај. Си спомнува ли, му рече, кога биле отаде полето, на неговите западни падини, или само кај Чифликот, и кога погледнале „на кадé нашата стара к’шта“, како над Ората-копа и Цареви Кули виделе две нови, наполно нови планини. За чудо, штом мајка му ги спомна планините, Кирил и самиот веднаш ги здогледа, како заеднички спомен, но не од таа, туку од спротивната, од северозападната страна на котлината. Мајка му наеднаш како да доби чудна сила, лесно слезе од креветот и брзо пријде до прозорецот: во далечината, токму на страната што ја посочи синот ѝ, шумеа планините, темнозелени и бледосини во ист миг, преплетени една со друга од подножјето скоро до врвот. И без да му каже, сфати што му зборува: едната планина е покојникот му татко, а другата она самата... Во истиот час Кирил се најде на еден необично широк, нов, асфалтиран пат по кој можеби еднаш се возеше со вујко си Ноне; во благи спирали патот се качуваше кон врвот на планината, а од обете страни беше украсен со цвеќе, но не цвеќе што само расне од земјата туку кое некој го набрал и внимателно го распослал долж патот. Таа е тука, кога ти велам, рече тогаш гласот на мајка му не мислејќи ни на Меропа Водочка ни на Мала ни на татко му туку на четврта личност. Ми рече дека се чувствува сигурна покрај мене, дека не се плаши кога сум и јас тука. Кирил сфати дека тоа не се повеќе само планините на неговите родители, туку на сите луѓе, и дека по тој огреан пат се стига до заедничкото врталиште.
      Кирил ја гледаше мајка си како јаде. Езерото тивко шумеше. Тој ја испиваше втората чашка ракија.
      Ќе ти се излади јајцето, рече Бела и за неколку сантиметри му ја приближи чинијата. Ќе се напиеш ли...
      Не, многу ќе ми дојде.
      ...млекце? Или пиво да ти скапам?
      Ќе се напијам вода.
      Ладна вода од фрижидерот, во пластично шише од литар и половина на кое сè уште му стои етикетата која ја означува содржината: во случајов погрешно. Леб. Резени „френки“. Сол, во тацна за кафе, малку мокра од допирот на доматот кој оставил зад себе бледоцрвена трага и дветри семки. Пржени јајца. Сирење и шунка (купени уште за темелите). Маслинки.
      Можеби требаше да здробам салата, со кормид и пиперка и краставици и магданос, како господ што оставил, а не така само домат, но ме помрзе, како...
      Марија Ана.
      Како да е којзнае што. Вака без зејтñн, само со сол, оди ли?
      Најубаво.
      Скромна богата трпеза пред лицето на Езерото. Чашка гроздова ракија. Комат леб. Парче „сирне“. Три маслинки. Пет посолени резенчиња од рајскиот зеленчук. Ладна вода. Маса, два стола. Мајка. Син. Мајката е одамна веќе баба, а синот е одамна веќе татко.
      Седат, молчат на балконот од празниот камен хотел налик на КПдом. Зад нив е нивниот апартман. Две соби, купатило со WC. Штом стигнаа, мајката сè изриба, изми, избриша, без нешто да ѝ спомне на Ангелина. Во едната соба спијат, другата им е место шпајз (јат’кл’к). Она што не може да се собере во фрижидерот, наредено е таму. Гајби со вино. Гајби со пиво. Шишиња ракија. Овошје. Зеленчук што в сабота Кирил го купи на тивериополскиот пазар, со Руси. Друг зеленчук што го донесе Димитар. Гајба домати која ја остави Коста минатата вечер кога ненадејно дојде со Костанда. Како да сакаше да им рече нешто, но не им кажа ништо, можеби затоа што со нив беше и дедото Таќе. Поседеа малку, Костанда, децата, Коста, дедото, испија по ракија или сок, молчеа. Набргу отидоа, без да се знае зошто дошле (не сметајќи ја гајбата со мошне убави „френки“ за кои Бела рече: Да ги оставиме за плочата, сè е ќар, што мислиш?). Тука, на дофат, во апартманот, им беа торбите со рубата, орманот со алиштата. Кирил дојде на три дена, со рацете во џебовите, со еден костум, неудобни чевли, три кошули, мантил. Освен голата кожа, скоро сè останато му е бесползено. Фармерки зеде од Магдалена Водочка, патики од продавницата на Руси, „винтијага“ од Коста, „мајца“ од границата наречена (92) Европа Тесна: така се обезбеди. Сега има сè, навистина, и сè му е при рака. Апартманот е полн како око. Мириса на неред, на непослушни деца. Волшебното масиче в миг се полни и празни. Има и стандард-роковник и хемиски молив. Планината изгледа вечна. Езерото е тука. И тие се, сè уште, тука. Еден ден ќе исчезнат, в ред. Но тој ден е далек, мошне далек; тоа сознание е чисто техничко, квантитативно.
      
      Ја погледна Бела; наеднаш, како пред него пак да седеше Анастасија Маркова со својот незаборавен насмев; му беше мило што е жива, што можат да зборуваат, што имаат заеднички спомени. Таа не знаеше – или не сакаше да поверува – дека Костанда е тешко болна, како и Мала од Белиот Град, како и толкумина други, знајни и незнајни, и дека нејзе само добриот Бог може да ѝ помогне. Коста, далечен и отсутен, креваше бедеми до небото во надеж дека ќе ја скрие својата мила од огнениот змеј кој би можел да ја грабне преку водата, кон земјата на заборавот, или спомените. Кирил и самиот посака да ги избрише од свеста можните идни страдања и да се сосредоточи на стварноста која бликаше од сите страни, блескава, сигурна, неповторлива. По којзнае кој пат му стануваше јасно зошто скржавиот мудрец не ѝ дозволува на приказната да истрчува напред (како прле пред магаричка) и да ги сопка настаните: достаточни му се на секој ден сопствените маки, навистина. Ако е минатото непроменливо, тогаш и иднината навистина е недопирлива, несознатлива, непредвидлива: зарем таа навистина мора да се случи?
      Кирил се загледа во мирното бранување на Езерото кое блескотеше како сребрен грб на риба. Вака намалено и затревено, жабјосано, поткопано, рането од зад грб, низ каллив канал како низ отворена артерија испуштено кон жедното поле, плитко, шумеше посилно од секогаш, јасно ставајќи на знаење дека тоа лесно не ќе се предаде дури ако и сите човечки војски јурнат да го ограбат и уништат.
      Време е да се тргне кон градбата, а Руси сè уште го нема. Бела ја раздига масата, влегува, излегува; брише; замислено молчи. Штом е готова, пак седнува на балконот; меѓу мајката и синот сега е само празната маса. За неа разговорот, очигледно, не е завршен, Кирил тоа добро го осеќа – незавршеноста на сè знајно и незнајно просто лебди во воздухот; со извесна помирливост тој го следи одот на притаената свест која демне од мракот (на огреаното утро) во секој момент крволочно спремна да го издраска сопственото лице.
      Кирил го очекува познатиот вовед: „Нешто се мислам...“ Но Бела почнува поинаку; само гласот е тој.
      Бурињата ли онде се белеат? вели невино.
      Молам?
      Кирил не може веднаш да се снајде. Прашално гледа во мајка си. Таа покажува кон езерската шир.
      – Не ле е буре тавá-там шо б’ска? И тавá понатам? И тавá онáм?
      Тоа се навистина бурињата што, лачно легнати врз водната шир, ја обележуваат границата. Се чуди што, откако дојдоа на Езерово, првпат ги забележува. Некогаш, во детството, се такмичеше со другарите кој повеќе буриња ќе изброи; веројатно уште тогаш малку кусоглед, кажуваше повеќе одошто гледаше; сметаше оти и другите лажат дека го виделе невидливото. Но сега има очила, а и не посматра од рамништето на водата туку од височина: нема нужда никого да лаже или самиот да се залажува: бурињата се навистина тука, јасно видливи. Влечејќи меѓу себе треперливи пајакови нишки, тие ја обележуваат државната граница. Му станува чудно зошто од доаѓањето ниту еднаш не помислил на тоа: дека она што го гледа не е само Езеро туку и – дури, пред сè – граница, како и Планината отаде водата што не е само сплет од вододелници, апстрактно мечкино дувло туку и – или особено – друга земја.
      Да, тоа се бурињата, потврдува Кирил со вообичаен локален нагласок на значењето (Да, тоа е границата).
      – Ја па јасно се гледат!
      Да, иако е денот разлеан, границата е тука: уште малку па со рака да се допре.
      – Нешто се мислам... – вели Бела.
      Сепак. Кирил мигновено донесува решение да го пресече разговорот.
      Што се мислиш?, вели и станува, но не го напушта балконот: шета леводесно, зајдува (како сонце) зад зградата, таму каде што таа се завршува, гледа во олеандрите од туѓите дворови, во расцутените калинки; а кога се враќа, се прекршува преку оградата, ги одмора очите во зеленилото на тревата и во млечното лулеење на водите.
      Пак јас ќе се вратам..., вели Бела. 
      Тоа е втор по ред вообичаен почеток („Па јас ќе се врнам“), враќање на поранешниот, вечно незавршен разговор.
      На што? нервозно вели Кирил.
      На вината, вели Бела.
      Пак ли ќе ја почнеме? – Кирил сега избувнува, повеќе не може да се воздржи. – Пак ли?
      Не. Друго нешто ми дојде на ум, неочекивано вели Бела. Колку невин народ пострада по војната, до какви сè недоразбирања не дојде. Понекогаш се прашам: може ли воопшто да се сознае вистината? Си мислам на тетин ти Пано, па и на татко ти. На Бојчо, кумови што им сме, на толкумина други. На децата испотепани. Но и на оние сега што паѓаат, вчера фалени, моќни, денес презрени и неважни.
      Од каде сега тоа?
      Набргу морам за Скопје, вели Бела. За четириесетте денови на тетка ти. Да, морам, поинаку не оди. Не би можела да си простам да не отидам, иако си ти тука. Ти остани на езерово, или се врати во Мала Струма. Или биди малку кај Елисеј, непрестајно на гости те кани, а ми рече цела недела ќе останел во чардакот, можеби со некои уметници.
      Која година го затворија тетин?
      Првпат 1945, како и татко ти. Тогаш одлежа шест месеци, а татко ти две години, осум месеци и седум или колку ли денови беа, тој токму знаеше, мислам, дури, дека ги помнеше и часовите и минутите.
      А вторпат?
      Ми, 1952, истата кога пак отидовме за Истра. Штом се вративме, го осудија. 
      На смрт?
      Па да.
      Зарем и на второто патување бевме заедно?
      Да, пак сите заедно тргнавме.
      И Полјанчо?
      Да.
      Сигурна си дека и вториот пат со нас беа тетка Калиопа и тетин?
      Наполно.
      
      
      Во сеќавањето на Бела имаше пукнатини, како и во спомените на сите други луѓе.
      Кога на Бутел, за време погребението на Калиопа Водочка, Кирил ги прегрна Полјанчо и Софија, секого со една рака – така што скоро им ги спои главите – и кога ненадејно ги праша што мислат, кога последен пат биле заедно, братучедот („барчéдо“) пискаво се насме, и покрај сета жалост, и само одмавна („От кај сега го извлекуваш ова, море?“) додека сестричката Хрватка, достоинствена и спокојна како мајка ѝ , отсечно рече:
      – Боме никад. Сво троје – никад!
      Тоа звучеше нестварно: заедно имаа сто и педесет години, и беа деца од две сестри и еден брат.
      – Није вајлда? – се стаписа Полјанчо, како и секој стар ГорноМакедонец поносен што туѓите јазици ги владее поубаво од својот. 
      А зарем не си спомнувате за нашето прво заедничко, дамнешно патување? ги праша Кирил.
      – Које путовање? – Софија Радован ги гледаше насмевнато и зачудено, со кроток поглед на срна.
      – Е како не – возвикна Полјанчо – за Истра кога отидовме. Тетин Микеле во Риека нè дочека. Тебе, бре главче – и тој го чукна Кирила по главата – ка ти се приспа. „Гледај, Кире, море!“ А ти: „Што да гледам: вода – вода!“ „Гледај, Кире, големи куќи!“ „А нашата к’шта?!“ Како не ќе се сеќавам ка су постар од тебе, бре главче?! А за Бузет, леле мале, што да ти прикажувам, камен врз камен, едни скали дур до небо...
      – Не сјеќам се тих степеница – рече Софија.
      – Како че их се сјечаш кога беше во пелени, кад још си се помочувала – забелеша Полјанчо.
      Не си спомнуваш за тоа патување, ја прекоре Кирил братучетката, како што не се сеќаваш дека јас воопшто сум бил во Карловац – така ми рече пред неколку лета, кога свратив со Антонио, зарем не?
      Како е Антонио?, рече Софија и, веднаш потоа, не чекајќи одговор: Па и не си бил никогаш во Карловац, како дете. Обично одеше кај Споменка, кај тетка Василка. Освен ако во тоа време јас не сум била во Сплит. „Што се тиче тог давнашњег путовања, ја не памтим скоро ниш’. Сјеќам се само огромне собе у Зринској гдје сам роџена, налик на игралиште. Била је потпуно празна. Видим себе још с неким, с тобом – таа го погледна Кирил – у корпи коју је оцу израдио неки капетан, друг из војске, шта ли. Неко нас је гурао по соби – Полјанчо. Или си се и ти – сега се сврте кон Полјанчо – возио скупа с нама, а гурао нас Душко?“ За она патување во Бузет ми прикажувала мајка ми, „ал ја не памтим скоро ниш’“, повтори Софија. „Била је четрдесет осма, не?“
      – Вајлда – рече Полјанчо. – А зошто пред малку кажа дека ние тројцата никогаш не сме биле заедно?
      – Јер се тај сусрет не важи, кад га се слабо сјеќам, не – рече Софија.– Но ја нисам била у пеленама, него Коста, па и Мирољуб који је имао годину и пол. Пребацио си се – му рече на Полјанчо, па додаде: – Истру памтим збиља само магловито. Све то скупа мени се доима као сан. Сјеќам се висине, неба, облака испод нас: као да смо високо у зраку и оданде посматрамо комадиќе брежуљака, баште, дрвеќе што израња из магле. Лица видим, иако ни једно не памтим: нигде нема ни маме. Можда је ту тек по који фрагменат сваѓе са Споменком.
      – И ја не се сјечам да смо вишли у Карловац – рече Полјанчо. – Да о еба, кад беше то?!
      – Беше ного дамна. – Софија најпосле се осмели да проговори на јазикот на својата мајка Соња Водочка. – Сички кога смо били живи.
      Полјанчо направи сериозно лице; личеше на себе; личеше на Кирил; личеше, во гушата, на својот покоен татко, Пано Димитров, иако немаше бомбé; но најмногу, особено во говорот, личеше на венчалната си жена Вирџинија Драгчевска.
      – Таа година – рече Полјанчо – вујко го пуштива од затвор, а тато го затворива, што велиш ти на тоа, Костантине?
      – Што е ваа работа – се вмеша Константин приоѓајќи им – каснавте ли? – Токму се раздаваше за душата на Калиопа Водочка, околу гробот налик на ограбен олтар, во кого штотуку беше легнала покрај својот сопруг Пано Димитров. – Нем чашките празни да ви бидат, така де.
      Церемонијата беше и помина. Од капелата до гробот – пат далечен, и тој се прејде безболно, во коли. Попот го испеја своето; белиот коњ тропна врз небесната калдрма, дрвените тркала закрцкаа; душата отиде, дојде време живите да пивнат и каснат адетот за да се направи; за јазикот на починатата на оној свет да ѝ се одврзит требат две нешта: злато донесено од десето кралство во устата (на покојната), и троа нафоричка (но и мевце) во желудниците на земјаните. Обичаите што се караа околу гробот на Калиопа Водочка беа побогати одошто за починатите предци, роднини и познати од стариот крај, изнатрупани едни врз други под белите камења на патот за Баница. „Но од бол зијáн нема, така де“, тоа беа нејзини зборови (шепнати од далечината). Константин, сериозен, мирно достоинствен во блескавиот, проѕирен ден, со интерес го сослуша одговорот што му го даде неговиот помлад брат на поставеното потпрашање („Шо ве е маабéто“) шеговито интонирано во духот на народните преданија.
      – Четириесет и осмата, па да – рече Константин кога најпосле разбра во што е работата. – Вујко го пуштија од затвор пролетта, а вие на пат сте тргнале најверојатно кон крајот на август. Штом се вративте од море, го затворија тато.
      Уште синоќа, додека пиеше ладно италијанско вино – во мермерната палата на Константин, каде што преспаа – Кирил со радост забележа дека братучедот, иако векот го мина низ Европа, семејната историја си ја носи во џебот, како грст солени семки што непрестајно се грицка и не се дојадува. 
      – Ти бога, која обитељ – рече Софија – у онакво вријеме кренути на такав пут, у вражју матер, с четворо дјеце; беба од три и пол мјесеци посјеќује братиќа једва старијег од годину дана.
      – Луда работа, навистина! – сериозно и загрижено, како сè уште да се можни последици од таквата лекомисленост, забележа Вања која се вклучи во разговорот. – На шо ак’л сте биле мори вујно? – ѝ се обрати на Бела.
      Откако отиде во пензија, Вања свесно му се враќаше на говорот од родниот крај. Некогаш тој свет го напушти исполнета со гордост и презир; како млада жена мечтаеше да се врати еднаш, но само на миг, во Мала Струма, да се провози во некој луд (бесен) бел кабриолет низ корзото и главната улица – од Одборот до Топчето – а потоа засекогаш да ѝ го сврти грбот; сега, без чувство на вина но и без осветољубивост, кон тој ист свет иташе на скршениот ‘рбет на зборовитекамили, по патот постелан со „родáни, чембéри, прапашáла, вретéна, утñи, клоба, аранñј“, не сфаќајќи кога и како правата линија на животот се закриви и почна да паѓа, како блескав метеор, кон сопствениот почеток.
      – Ептен изветрéени сте биле, а вујно?
      – Ости, ости.
      Бела беше отсутна; на миг механички се вклучи, и веднаш се исклучи од разговорот, загледана во куќата на Калиопа Водочка – една од толкуте, но последна, надвишана со небо кое, одејќи ѝ во пресрет, набргу ќе пушти жили кон неа.
      – Тоа лето – рече Константин – Вања и ја бевме на младинската работна акција во Горица. Таму нè посети тетин Микеле; како сега да го гледам, ни донесе нешто за јадење и ни даде пари, тогаш се видовме првпат по војната. Кога Вања и ја се вративме дома, вие бевте веќе отидени; сме се разминале негде патем. Наставата во гимназијата само што не беше почнала; Вања веќе студираше, набргу требаше да си замине.
      Зарем таа година ти не тргна на школо? го праша Кирил Полјанча. Бездруго си задоцнил.
      – Ба го еба, зарем во прво одделение?! – се зачуди Полјанчо со глас од кој не можеше да се прочита дали е тоа важно или неважно, неоправдано или оправдано, забрането или дозволено.
      Кирил со своите роднини тврдоглаво зборуваше на нивниот заеднички јужен говор кого, во меѓувреме, тие беа го замениле за северниот попрскан со дамки од централнозападниот.
      – У Горица значи чујá за ибето? – се заинтересира Кирил, склон семејните собитија да ги поврзува со историските настани.
      – Топки!
      – Е нели резолýцијата беше донесена пролетта?
      – И што со тоа? Кој знаеше за неа?
      – Шо, не ви кажаа?
      – Кој да ти кажуе? Првин таа беше тајна, а потоа стана стапица, за што појќе луѓе да исфаќаат. Јас за Свети Гргур – што е покрај Голион Остров – чув дури 1951, она година „децата ка ги истепáа“.
      – Шта ти је па сад то? – рече Софија.
      – Имиња – рече Константин – Белев, Јар’мов, Топчето... Сигурно си чула, тогаш ваш Душко беше со мене во Струмица.
      – А то? Кад су побили оне младиÊе што су, као, хтјели преко границе? 
      – И јас тогаш сум бил на списокот – рече Константин. – Душко ме задржа, беше се вљубил во една Туркиња; тој ме спречи да не отидам со другарите, и да останам со него, убавицата да ја гледаме. Таа – му дообјасни на Кирил – живееше „пут вас, нат киинто, зат пурóјо“.
      Кирил како дете добро ја запомна таа девојка, убава како неповторливоста на светот и земниот живот. Штом Константин ја спомна, на Бутел, пред гробот на својата мајка, Кирила го заплисна мирисот на нејзината коса, неискажливата мекост на снежнобелата кожа, питомо-грабежливиот понор на модриот очен вител. Против соперникот свој, дебелкавиот офицер, љубовник – или можеби свршеник – на Туркињата, Душан тогаш напиша песна чиишто прв и последен стих Кирил сè уште ги помнеше: Туре буре ваља – Буре Туре ваља.
      – Каква мизерија сме мизерувале тогаш – рече Константин. – Како ѝ било на мајка ми, бог да ми ја прости – тој се сврте кон гробот што го уредуваа гробарите, правејќи ја могилата и разместувајќи го цвеќето, и очите одвај забележливо му се насолзија – како можело да ѝ биде штом тоа лето нè пратила кај баба – и погледнивајќи во Кирил – кај вас – додаде. – Замислете си сами: цела година, свиена над машината, над иглата, размислува ту за мажот во Идризово ту за синотстудент во Загреб; и само што детето ѝ дошло дома, со братучедот, со сестрино ѝ дете, таа мора да го прати на гости кај мајка си, кај малиот си брат, зашто нема со што да го нарани, и него и гостинот. А за тоа кусо време некој, бескрајно совесен во својата рамнодушност, ита да ѝ го стави детето на црниот список за ликвидација. 
      – Сигурно си и ти био на том списку? – со притаен очај рече Софија свикната, како сеопшта мајка, налик на Соња Водочка некогаш, да ја прифати болката на светот како своја сопствена.
      – Па сите истепани „деца“ ми беа другари – рече Константин. – И како беа избрани? Синови на интелектуалци, или побогати, повидни луѓе: „бележñти офци“. Но нешто друго наполно ме увери: вујко Тимофеј. Додека телата на жртвите сè уште лежеле во Тракајна, некој човек го пресретнал вујко на пазарот, пред Одборот, и му рекол: „Знаеш ли, Тимо, оти фнуко ти го утепáа?!“ Пред да ги донесат „децата“! Вујко како без душа јурнал дома. Како сега да го гледам. Тогаш сè уште живеевте во старата к’шта. Јас седев на миндерлакот, до „бурото“, на горниот потон, а тој, откако трупајќи ги качи скалите, само се фати за тропозани, вџашен, и падна на колена пред мене: „Ти ли си, Коста?“ – тој така ме викаше, Коста а не Константин – и само ме гледа, како од небото да сум паднал – „Јас сум бе вујко!“, а он не може да се соземе. Ти знаеш – му рече на Кирил, а потоа на сите – вие знаете каков беше тој, цврст, јак како челик – со една рака креваше вреќа брашно, шише мастика наеднаш испиваше – паднал простум, се спростил, што викаме ние, на душемето, и нигде го нема, плаче како мало дете.
      Константин, по куса пауза, кажа уште збордва за тој настан: доктор Белев самиот го преслушал – со истите слушалки со кои толкупати ги прегледувал и повеќето од нив – сè уште топлото тело на својот убиен син. „Децата“ ги донеле ноќе; ноќе бил и закопот. Ние сме фирата на светот, рече Константин, но ние сме и темјанот на Византија. Градот наеднаш пламнал од свеќи како ѕвездено небо, и се слил, како огнена река, кон гробиштата...
      – Зашто су то, побогу, урадили? – рече Софија.
      – Такá – рече Константин наеднаш по струмучки. – На рабóта да се нáат!
      Кирил се врати на преѓашната тема:
      Отсегогаш се чудев – рече – како тетин и тате се решиле на тој пат веднаш по Резолуцијата. Мислиш, ни тие не знаеле ништо? Зарем тетин, како бивш околиски началник и обласен директор, и веќе затворан од новата власт, можел да биде толку наивен па да помисли дека сè е завршено, и може спокојно да појде на море?
      – Не знаеја – рече Константин – сосема сигурно. Резолуцијата не беше веднаш обнародена. Освен тоа, тогаш животот поинаку течеше. Луѓето не беа такви посерковци („џртловци“) како сега. Зарем инаку мајка ти би тргнала со бебе в раце? Штом се создала првата можност да си ги видат сестрите – тие не одеа на море туку да се видат – мајка ми и татко ти веднаш тргнале. А патем и да се прошетаат, „да се качат на возо“, зошто да не. И татко ти и татко ми беа ги отслужиле своите казни, веројатно мислеле дека маките се зад нив, а пред нив новиот жиовот. Кога Вања и јас се вратиме од акција нè дочека баба, нашата бесмртна бабичка Екатерина Водочка, и со мошне важен глас ни рече: „Знаате ли, ќерко, и ти чедо, оти шéјовето ви исфрлñи на пато?“ Тогаш, во тоа исто време, вие сте се „драгаскале“ во возот кон север, или веќе сте се бањале во морето, но нашиот стан во центарот, „пот аптеката“, над Српски крал, во куќата на Челикот, беше веќе празен и запечатен. „Шéјовето на пато“, а ние кај баба, во старата к’шта. Штом се врати тато, по вторпат го осудија, по втор пат – сега Константин тоа посебно го нагласи – за исто дело, што е правен преседан, и пак без вина, но сега на смрт.
      
      
      Во длабочината на водата, и истовремено во кристално-проѕирната утроба на ридот, лежи таинствениот град на мртвите, зараснат во мирисливи треви. По неговите улици не пошироки од пајакова нишка сè уште татни шарениот џагор на минатото; низ оџаците се вие дим како златни самовилски кадрици; ќепенците на дуќаните се спуштени, но во нив и понатаму течат старите разговори; прозорците му се оросени од врелината на спомените; зад неговите ѕидови, како во мракот на черепот, се создаваат чудни слики, блескотат ненадејни мисли како делечни соѕвездија, неверојатни како и самото создавање.
      Тоа не е слика од сон. Кога по погребението на Калиопа Водочка отиде да се поклони пред душата на Бутел, олицетворена во вечно насмевнатиот лик на полковникот Зандански, најмалиот син на својата најстара тетка Андроника, Кирил првпат го виде Скопје од висините на гробиштата, како питомо село опашано со планински венци; под блескавиот небесен океан, му заличи на колонии школки нафатени по корален гребен, од чии невидливи солзи ќе се создаат бисерите кои колку утре ќе го прелеат овој ридтврдина со својот матен сјај.
      Дека градовите се гробишта знаеше отсекогаш. Тие ги заземаат најубавите падинки крај ѕидините на крепостите, а потоа – кога пепелата на заборавот ќе ги завее нивните жители – врз плеќите им раснат куќи со бавчи; но веднаш до нив, на зелениот рид, изникнуваат нови гробишта врз чии коски со времето се населува трескавчината врева на идните живеалишта; старите костурници понекогаш се претвораат во паркови, а новите не ретко се слејуваат со чадот што се вие кон небото. Но и кога ги заземаат најубавите ритчиња на крајот од градот, како измислени за одгледување винова лоза, тие остануваат она што се: призрачни градови, само за момент скриени под мраморните плочи, а потоа пак залеани со асфалт и бетон и исшарани со електрични каблови, канализациони и водоводни цевки, и исполнети со подземен живот; дури многу подоцна, тие градови потонуваат во водите, и наполно се стопуваат со воздушниот океан што ја притиска земјата, како мајчината воздишка гробот на нејзините деца.
      Во длабочината на Езерото Кирил јасно го гледа потонатиот град, премрежен со сенките на Планината: нежните линии на обата цртежи се преклопуваат во времето и скоро нестварно се пресечуваат со кревкоста на просторот.
      
      Константин тврди, вели Кирил продолжувајќи го разговорот со мајка си, дека тетин го затвориле четириесет и осмата, штом Вања и тој се вратиле од Истра. Излегува, според неговите зборови, дека второто патување не ни постоело.
      Е како не! Зарем не си спомнуваш?
      Си спомнувам. Но тогаш тетин Микеле веќе живееше во Пула, и со нас не беше Пано Димитров ниту некој негов. Уште нешто: дали втрото патување беше 1952, или 1951? Или, напротив, многу подоцна?
      „Многу подоцна“ ти отиде по третпат, сам, но не на море туку до Карловац. На враќање остана кај вујко ти во Загреб. Тогаш беше во седмо одделение. 1951, ми се чини, Душко и Константин беа кај нас, а ние отидовме 1952.
      Откако го пуштија тетин од затвор?
      Не, пред да го затворат по вторпат.
      Но како? Константин е наполно сигурен дека него го осудиле есента 1948. Тогаш им ги исфрлиле шејовите од станот.
      Да, тогаш им ги исфрлија, кога се вративме од море тие беа на улуца. Потоа фатија нов стан, под Жабовци.
      Зарем Константин и Душан не беа кај нас онаа лето „децата ка ги истепáа“?
      Да.
      Тогаш тетин веќе беше во затвор, зарем не?
      Да.
      И? Како можеле да бидат и со нас, кога вторпат појдовме на море, само една година подоцна? Тој подолго лежеше.
      Не знам, вели Бела Водочка. Би можела да се обложам дека беа. Можеби тие две патувања само се слејале во мојата свест.
      А зарем првиот пат со нас, покрај тетка Соња, и Софија, беа и тетин Раде, можеби Ангел, Душко? Јас не си спомнувам за нив. Раскажи ми за што сè се саќаваш од тоа прво патување!
      Што да ти раскажам? вели Бела наеднаш и самата зачудена што живите спомени умираат штом ќе се кажат, па и порано. Турканица по возовите („еднñ-врс-еднñ“), далечен пат.
      Тогаш ли тате го престоја патот меѓу две станици на скалите, пред заклучаната врата од вагонот, со шише вода во раката?
      Не, тоа беше следниот пат.
      Јас си спомнувам како ги чекавме да се вратат, тетин и него, на дрвената клупа од вагонот трета класа, а нив ги немаше.
      Тогаш за вода отиде татко ти сам. Него го чекавме без да знаеме што се случило. Тој пат тетин ти Пано не беше со него, а не беше ни со нас.
      А кога нè влечеа по две по три локомотиви, и пак не можеа да нè извлечат по угорнината?
      Не знам, можеби тоа било негде во Истра.
      Тогаш ли се запали вагонот, ноќе, додека спиев, а некој ме носеше в раце?
      Не, другпат беше тоа.
      Ги мразев тие жолти вагони со клупи, налик на оние од чекалните на амбулантите, на диспанзерот, со багажници како корита, што мирисаа на училиште, на туѓинци, на сиромаштија.
      Во симплонот секогаш имавме купе. Ти си запомнал некое локално патување, со патнички воз.
      На второто патување отидовме за Пула, зарем не? Мене ми е јасен секој детаљ, затоа ми изгледа неверојатно што непрестајно ги влечеш со нас тетка Калиопа и Пано Димитров, зарем не си спомнуваш дека тогаш бевме сами? 
      Си спомнувам. Но ми се чини како двапати да сме биле во Пула, еднаш со нив а потоа сами.
      Зарем тоа не е оној престој со камениот плоштад, со пекарата каде што лебот, кој одвај достасува, го мереа на вага, со кујната што имаше шпорет на гас, со собата во која се легнуваше пред да зајде сонцето, со рибарницата и покриениот пазар, со Стоја, со Валкане, со полжавите, со школките, со морските ѕвезди, со белутраците, со шупливата карпа во која морето направило безброј мали жуборливи пештери (со тајни пораки) кои сè уште постојат, зарем тоа не е токму оној престој кога тате скокна од подножјето на скокалницата и потона до дното на морето, кога Коста не сакаше да се бања без гаќички, кога му сошивте некое крпче кое на поаѓање сте го фрлиле, поради што тој го преплака патот до Загреб?
      Да, потврдува Бела со насмев.
      Да се вратиме на првото патување, вели Кирил. Кога во Удово („на Миравци“) се качивме на возот, претпоставувам, не слеговме дури до Загреб? А оттаму – за Карловац?
      Не, се смее Бела. Останавме во Белград. Коста имаше три месеци, требаше да се исперат тие пеленки. Кај Танката и Панде отседнавме, па да. Не прошетаа луѓето, и нив не бевме ги виделе од војната. Бевме („не однесéе чувéците“) на Калемегдан, тебе тоа ти е првата средба со градот што е сега твој. Не си спомнуваш?
      Не.
      Ништо не помниш?
      Ништо. Ги гледам, како низ магла, само мочуриштата на Нов Белград опишани и од Челебија. Во еден моменат тетин покажува со прстот во костурот на една градба и вели: Воо тоне.
      Да, се смее Бела, за циркус беше бате, непрестајно нè развеселуваше („шо смех сме искарáле с’с него“). Си спомнуваш ли за бомбéто?
      Не знам, вели Кирил. Можеби сум ги запомнал само вашите прикаски за него.
      – На шо ак’л сам била ка сам можéла на толкаф пат да тргн’м с’с бебе ут три месеца? Дали ного лекомислени сме биле, или оти млади, или па оти прости, ама ич на памет не си клавáах оти нешто лошо може да ни се случе, сичките бехме заедно, една компанија како една душа, бате, дода, татко ти пуштен ут затвор, јас курталисáх операција ка ме правñи, си родих оште едно дете, и ништо не ми беше тешко, ако треба и на крај светá да се оде.
      Колку останавме во Белград?
      Два-три дена. Си исправ пелените, и што требаше, се одморивме, се видовме со роднините, се прошетавме, си поприкажавме, и го продолживме патот.
      Во Карловац ви се придружија тетка Соњине?
      Само тетка ти Соња и Софијанка тргнаа со нас. И таа беше на годинка, тукушто проодена. Тетин Раде, Ангел и Душко не тргнаа со нас.
      Софија тогаш имала четири години, рече Кирил спомнувајќи си на разговорот на Бутел. Таа е само една година помлада од мене.
      – На с’ј? Мош’ па – рече Бела.
      Во која куќа живееја тогаш? 
      Зарем не беа отсегогаш во истата?
      Неодамна во Карловац Софија ми покажа градба налик на болница во која тетка Соњине прво се доселиле.
      Не, беа на Зринска, каде што е сега Софијанка. Таа е таму родена, толкупати Соња ми прикажувала за тоа. Можеби порано живееле на друго место. Во Риека не дочека Микеле, сам.
      Тогаш првпат се видовте откако им загинаа децата?
      Тие од Струмица за Качаник отишле 1939, јас сè уште не бев верена („нии армас оште не бехме направñле“). Тогаш татко ти ѝ дал мираз на тетка ти: 10.000 динари, првите пари што ги спечалил. За нив тој зборуваше дека трипати се испотил додека да ги изброи („една ока пот ут мене истечé“, кажуваше). Во Качаник Арнаутите беа ги ограбиле наполно, кога почна брканицата, и пак дојдоа, на кусо, во Струмица. Тука им се роди девојчето, Анкица. Имаше само четириесет дена кога си тргнаа. Гледаш, има од лошо полошо. Не мораа, но тетин ти зборуваше: „Свака птица своме јату лети“. Тие зборови ги запомнав, некако не личеа на мојата претстава за него. Влатко им се родил во Осиек. Имаме слика оттаму, тие, децата и едно јагне. И кусо објаснение: „Ускршња печеница“. Таму ги фати „бомбардирóвката“. Тетка ти, како што знаеш, одвај преживеа, а децата ѝ ги нашле мртви во прегратката. Кога се видовме, тетин Микеле се смееше. Не дозволуваше да се спомнат тие настани, особено не пред тетка ти. Веќе имаа други две деца, исто женско и машко, Споменка и... беше ли Мирољуб веќе роден? Тој е малку помлад од наш Коста, ќе треба токму тогаш тетка ти Василка да беше бремена со него, кога им дојдовме на гости. 
      – Мирољуб е поголем од Коста, 1947 е роден.
      – На с’ј? Мош па!
      Малку размислува па продолжува.
      Замисли си само, цела сурија, на онаа повоена немаштија, на онаа мизерија („на денешните жени ак’ло им се чраптисува и ут самата помñсла оти некој треба да им дојде“). Но тие нè дочекаа со голема радост, онака како што само тетин ти Микеле умее. Што мислиш, има ли денес луѓе кадарни да го надвладеат злото со насмев? Можеби има, но јас не ги гледам.
      
      Над гробот на Пано Димитров во кого ја положија Калиопа Водочка, Александар ненадејно му рече на својот најстар брат:
      – Шо не остáн’ш, ка си веќе тука, таа рабóтичката на езерто да ја свршаме?
      Тој прв ја спомна, или само именува, мислата за наколното живеалиште којашто веќе беше родена во Кириловата глава, и која овој ја прочита дури и во очите на Марија Ана, во бледоосветлената ноќ, на скалите од вагонот, онаа вечер кога тргна на погребението кое беше предодредено да се претвори во градба. Уште кога ја чу веста за смртта на Калиопа Водочка на Кирил нешто му заигра во градите. Решително стана – што не беше негова секојдневна особина – излезе од библиотеката, фати трамвај, отиде до станицата и купи карта. Ситно проросуваше; свежината на ладните капки го обви како боцкава магла. Марија Ана ја дочека дома на саат пред тргнување на возот. И таа беше необично решителна во уверението дека тој мора да појде, веднаш – зашто и самата аманетот на Калиопа Водочка го доживеа како небесен знак. Беше тоа редок случај Марија Ана да го испрати својот маж до возот, иако не без помошта на возачкото умеење на првата сосетка Фрида. Го прегрна без збор, пред да влезе во возот, и гледајќи го онака мирен, решителен, убав, нежно и значајно го погледна; и како во тој поглед да се зачна мислата за градба на езерска куќарка која наеднаш ѝ заличи на прикаска која само што не оживеала. На Бутел Александар само гласно ги рече нивните заеднички мисли.
      – Шо вик’ш – беше настојчив Александар. – Ти ја фајќа ли окото таа рабóта?
      – Оти да не – рече Кирил.
      – Ако не е тајна, шо ви е муабетот? – се вмеша Константин.
      Александар воздивна.
      – Абе види – почна потоа да објаснува по ред – батко ми има едно плацче на Дојран, па му викам, да го напрáаме редо, да ги тураме темéелто.
      Зборуваше како да има милион години, со колективната реч правејќи ги смешни маките на катадневјето.
      Константин стоеше како карпа над гробот на своите родители. Што рече?
      – Ајде бе, не си играј играчка, не се прави луд, што ти треба на баир лозје, капиталот да си заробујеш во змијарникон! Ја така купи стан у Охрид, да му го фукнам, и ене го лежи празен, собира прашина. Тука палата толкава соѕидав од мрамор, но кој да седи во неа? Севдата на дедо Киро ме снајде – еба ти севдата: мене ми личи на клетва – тој за Новиот Свет од мерак изгорел, а ја што да чинам: „новата к’шта“ чека под Водно, а синот во Америка садови, разбираш ме, мие, и за враќање ич не му ја лага. Награда во Кан добил, разбираш ме, за маките што ги истргал, ептен улава работа. Послатка му приказната за страдањата од вистинскиот живот во благосостојба.
      Така ли рече? Или духот на Пано Димитров строго го погледа од дупката и му ги исполни градите со мирис на јод, со крајбрежен ѕвон?
      – Ќе ги тури темелите ми што – се насмевна Константин – и не само нив, туку и плоча ќе удри и кров ќе стави.
      Минатата ноќ, додека пиеја првокласно италијанско вино, Константин и Кирил зборуваа за судбината на Писмото. В зори Константин заклучи дека јазикот без писмо не е јазик, и дека на Балканот сите народи без писмо исчезнале, или ќе исчезнат. Сите: Пелазгите, Илирите, Пеонците, Тракијците, па и Старите Македонци, жителите на Долниот и Горен Свет; Ромеите, тој тажен остаток од Западното Кралство, ич да не ги смета. Јазикот, и кога трае со илјадници години, не е доволен, рече Константин, да го сочува народот. Само писмото! А кој е тој мал, непознат народ на Балканов што создал дури две писма, и пак му се заканува пропаст? Тоа сме, се разбира, ние, што сме си ги разделиле глаголите и буквите низ три вери и којзнае колку јазици, а за себе сме си оставиле „краставици криви“. Беа троа пијани. Кирил дури сега сфати колку братучедот му е близок и мил – скоро како вујко му Ноне Добри – и колку, на еден скоро невидлив начин, наликува на татка си. Пано Димитров имаше тајна; неа со години ја криеше од сите, и она утро по земјотресот кога се најдоа на чудно празниот (иако преполн со луѓе) скопски плоштад, му ја довери токму на Кирил: „Жалéам едñн ден да си се врнам на Езерто!“ Како градот тукушто разурнат од земјотресот да го потсети на напуштениот и исто разорен дом крај водата. Инаку, независно од тие зборови, беше тогаш скоро цинично рамнодушен. Овој земјотрес („тава земјотресение“) е катастрофален, рече на својот неповторливо комичен начин, и Кирил, кој не знаеше дека тој израз е вообичаен и од науката одреден за такви прилики, скоро се насмеа слушајќи со каква ледена објективност Пано Димитров ја проценува ситуација. Но скоро веднаш потоа тетинот му го откри својот сон за Езерото: дека макар пред смрт сака пеш да ја мине Беласица и, сиот издраскан од нејзината дивина, да се спушти до ѓолот; и тука, на родниот брег, откако ќе си ги измие нозете во лековитата вода, спокојно да умре. Кога Кирил му приспомна за тоа на Константин, овој се замисли, но не се изненади.
      – Бре – не издржа да не забележи, сепак – и мене тато езерото ми го фалеше заради лековитоста негова. Како дете лошо му загноил прстот. Докторот му рекол: Оди тури го во ѓолот, ако не помине – ќе го сечеме. Како момче, вистина е, се вратил онде да си ја излекува шкрофулозата. Но тој од нечистотија и простотилак бегаше како од ѓавол. Ниту пак беше љубител на пијавици и жаби. Зарем навистина сакаш да ти поверувам дека, макар и во час на слабост, посакал Езерото да му биде вечен дом? Тоа воопшто не личи на него. Да не му се сонило каде е грнето со лирите? – се запраша најпосле.
      Но и покрај подбивниот тон, при спомнувањето на Езерото, во обата случаи очите на Константин чудно засветлеа: и токму по тој блесок Кирил го позна таткото во синот.
      – Бá го éба – уште рече Константин над родителскиот гроб, на Бутел – парите да не се проблем па без куќа да останеме, ми тáка де!
      – Да го заколеме јагнето, а после ќе му ја мислиме – рече и Димитар, како огреан од претчувството дека големиот (макар скапан) брат ќе се согласи да остане.
      Доктор Коста не беше на погребението за нешто да каже, но тука беше Бела Водочка, и таа, со лажно рамнодушен глас, промрмори:
      – Самјо си знааш. Ама нема на шо да му се плаш’ш: и госпут пумáга к’шта ка се праа.
      – Шта онда чекамо? – рече Софија која исто беше решила да скокне на дендва до Мала Струма. – Идемо!
      Таа гледаше околу себе луѓе лекомислено самоуверени, кои наполно ѝ припаѓаат на почвата, и се радуваше поради нивната неначната сила. Беа вакви и онакви, но не баа сами и не лебдеа. Таа не беше уверена дека човек треба да ѕида сомнителни градби далеку од своето постојано врталиште – како во времето на првите христијански мисионери – но нестварниот, глупав и мачен потфат за миг ѝ се пристори предодреден: таков спонтан мир владееше околу неа и (веројатно) во главите на нејзините бестрашни роднини, единствени во земјата кои бесплатните државни станови ги отфрлаа заради мачно ѕиданите и скапи сопствени куќи.
      – Само – му рече Константин на Кирил – како на господ ти се молам, немој да правиш палата од мермер. Во никој случај куќа од мермер, а пак со ателје свртено кон Рајската Градина – ич! Не бре брате! Виде ли што ал мене ме снајде?! Куќата празна со ателјето проколнато чека, а синот во Њујорк – садови мие! Дедото наш Киро Водочки жалеел во младоста за син, му се молел на бога машко чедо да му се роди па, од овие наши мечкини дупки, во Америка да го прати, едно чудо пари да му спечали. Кога видел какви ништочовечиња онде се збогатиле, како довчерашните урдари и бошникари за белиот леб и златната лажица се фатиле, бил сигурен дека неговите деца би биле кадарни Новиот Свет уште понов да го направат. И сега токму мене неговата севда да ме снајде. Не гради мермерна куќа за да не си растуриш децата туку сред трските подигни си наколно живеалиште како во праисторијата, Александра за пример земи го, и тој од татко избегал, но не прелетал преку Океанот, туку само Сребрените Планини ги минал, и пак си останал во Езерската Земја. Таму, на Езероно, во водата по која Александар Македонски со својот учител Аристотел Велики пливал на грб, со лејки, таму направи си колиба од трска, и викни ме гост да ти бидам, да не го заборавам татковото Езеро како што синот мој њујоршки ќе го заборави градов каде се роди, што на гробишта (турски) му наликувал. Не мраморна палата, кога ти велам, а наколно живеалиште: мандра, котец, трски, гуштери, змии, жаби, црвци, школки, сапк’ни, жар и риба на жарот, птичишта што колват очи, бура, лед, тоа е она што му треба на човек, а не шарена слика од туѓ свет за која, откако ќе ги измиеш сите саани и тенџериња на Њујорк, ќе добиеш сто долари за „ал’шв’р’ш“.
      Така ли рече Константин? Или само одмавна:
      – Ајде бе, седи си мадро на газот, и не си арчи парите во ветар! Што е Дојран? Една пустелија. Што има таму? Акрепи, змии, ветар. Ја сечи ме каде сум најтенок ако не здивееш таму. Го викале Мал Солун? И Струмица ја викале Мал Стамбол, но тоа не ја префрлило на Босфорот. И да го нарекле Полин на Сите Полини, град на сите градови, пак луѓето одвај ќе чекале да избегаат од него за Беч, Едрене и Санкт Петербург. Ѓолот ако им бил толку арен, зошто не се вратиле? Оти не ги сокинале дипломите, оти не ги сокршиле грофовските грбови за пак за рибарлакот да се фатат? Зошто животот во Стар Дојран не се обновил? Зошто – затоа што животот еднаш сотрен, откорнат од корен, повеќе не се обновува, никогаш!
      
      
      Загадочниот град на мртвите не спиеше сега во водата, повеќе не беше ни под земјата, а не се наоѓаше ни наоколу. Она што Кирил го гледаше беше просто ништо: крај без спомени, свет без биографија. По чудна спротивна аналогија, тој си спомна за последниот престој во Карловац, кога по многу години сврати онде со Антонио Полански. 
      Боже, возвикна тогаш Антонио кога застанаа пред бројот деветнаест на Зринска улица, бооже, па тоа е истовремено куќата на неговиот фотограф, во тој дуќан татко му го водел на сликање секогаш кога поминувале враќајќи се од Пула, боооже, дали е можно, се чувствува како штотуку да излегол од стара патинирана разгледничка со ветерници, само за миг, и сега ѝ се враќа, со сите неискажливи чувства на вековите истовремено оплодени од и оплодувачи на културата, ни самиот не знае како да си поверува на очите. да, тоа е истиот тркалезен двор со порти што водат кон плоштадот и во зеленилото на паркот, боже, барок, народен („пучки“) или вистински, сеедно, мирисот на Виена, на Пешта, на (погоди само!) Даблин, сјајот на Рим, на свети Павле, на свети Петар, на свети Кирил Солунски, првобитната чиста правоверност на католицизмот, ред, шандани, свеќи, чистота и мир, романски мозаици, готски шилки што го дупчат небото, катедрали-тантели од мокар песок пуштен низ прсти, картезијанска строгост, сосема нестварна забранета манастирска блудност, настојничката Бенедета Карлини и сестрата Меа (Бартоломеа) Кривели, боже, среќно дефлорираната Mitteleuropa на Рогот од Бикот, не, седум животи може да има, но каде да ги најде лондонските кифли, ако во Женева скапне лебот за 0.1%, бум, падна владата, ене ја каде се дави под кулата на Јунг во Болинген, а каде тие да стигнат со Јужната Пруга, буразере, десет с луком и пола литре белог, трас печат, Лапово, како да си ги поврнеш парите што ти ги украле кога таму, во светот на бурекот, во царството на не, јок, тц, ма ајде, не може, јеси луд, ни вишите железнички инспектори не знаат дека картата може да се пресече со скусувањето на патот, каде да отпатуваат со тој Воз од тој Свет во кого виното нема ни име ни година на рожба ни старост ни вкус ни арома ни мирис ни географско потекло туку е само црно или само бело, па ко воли нек’ изволи, пола литре и сифон, не, овде и пеперугите си ги знаат своите латински имиња, не залудо Набоков бил страстен колекционер, тука и воздухот поинаку ѕвони, зарем не слуша, уште од скалите, како некој, зарем е тоа навистина најстариот син на Софија Радован, го свири Шопен, за штом влезат во станот со стар стилски мебел, со тешки кофчези и комоди, да продолжи со Баховите Фуги и Арабеската од Дебиси.
      И подоцна, кога со Софија прошетаа низ градот, Антонио непрестајно зборуваше, по сплет на околности, од дрдорлив раскажувач претворен во уште подрдорлив слушач: којшто туѓите зборови ги впива како хартија за впивање и, пресвртени и како такви готови за печат, ги претвора во камење за изградба за својот Каштел.
      Градот е опколен, па да, и самиот може да си замисли, со шестокрака (Давидова?) ѕвезда, може да претпостави, опкопите денес се многу поплитки одошто биле некогаш, и претворени се, се разбира, како што гледа, во паркови, тие не се камениот призрак од неговиот роман, фортификацискиот маток на мсје Де Вил, туку они навистина со вода ја штителе Европа од Турците, бооожебоже, од Турците, тој во нив слабо се разбираа, не може ни да претпостави дека тие до овде дошле, ја замислува матната вода во која се издавиле но не може да си ги претстави живи, со фесови и чалми, налик на страотни соништа, тој, право речено, слабо верува дека на овие висини луѓето воопшто чуле за Осман и неговите арамии, да стигнале до Пула градбата на неговиот роман би се растурила заедно со својот централен симбол – пајаковата мрежа – вистина не е можно да си го замисли ни свиролот на Џакомо Џојс во потури ни газот на Нора Барнакл во шалвари, веќе и самото спомнување на тие зборови би го оневозможило печатењето на неговото дело на европските култ-јазици, (е) да, овој град навистина ѕвони, таква питома котлина, толку цивилизирано зелена и бујна, толку јадра, мека, спокојна, со наталожена историја врз своите кровови и кубиња, како тука да се случила смртта на Спијачот во долот од Рембо Шарлевилски, но само како слика на умирање, не и како стварност, зашто мирисот на распаѓање никогаш нема да се почувствува над ова девствено поле, величествена глетка, во секој случај, благословена градина (за благословени жени) и благословено искуство (за него лично), да, градот без сомнение ѕвони, тоа го потврдува и Музичката школа – вистински барок – а тоа го посведочуваат и куќите во обичен барокнен стил, о, православна црква и католичка црква една спроти друга на плоштадот, за чудење глетка налик на стар бакропис, Дирер, Витезот и Смртта, а, ааа, само се шегува, што, ова ли е центарот на старото јадро на градот, може да си замисли дека е така, ако забуца шестер во длабочините на темниот бунар, и нацрта круг, и самиот ќе се увери во тоа, ќе блесне крајоликот-ѕвезда-град, чешмата е вистински кајник-споменик за жртвите на чумата од XIV век, за кое неодамна прочитал, посоветуван од Кирил, убава двотомна студија што сега ја препорачува на другите преку Софија Радован, о да, Евреите живееле во јужните провинции уште пред Исуса да го распрнат на крст, но и Чумата јадежлива – а не само Јован Златоусти или Свети Августин или Тома Аквински или Чосер Кентербериски – многу бегалци од Европа префрлила во овие крајишта, Балканот и Левантот некогаш биле засолниште за несреќните богато-скржави Европејци, каква перверзија, што, тука, во оваа грда Војна Академија е роден клавирскиот гениј, сожалува, ова е местото каде што е убиен Јосип Краш, му се бендисуваат скулптурите на Радовани, што рекол Владиката, Мештровиќ би можел да цица под него, овие сонливи куќички со мали прозорчиња се како од маѓосан град сред волшебна шума, него тука сè го бендисува, Корана, густа, зелена вода од растопено лисје и хлорофил, за неа му е доволно да знае дека истекува од Плитвичките Езера, тоа кога го знае знае сè, кожата му се намовнува како да е в театар, Езерата се нејзин извор и што повеќе да се прикажува, не заостанува зад неа ни Добра, исто зелена, и мала и питома и чиста како моминско око, овој свет е навистина невин и негибнат, благословот на историјата се исипува врз него, во секој случај, сè, да се разбереме, ама токму сè, и дрвениот замок над градот кој е сега и диско и кафеана и хотел и видиковац и мал музеј за историјата на градот, сè, сите тие Зрински, Франкопани, сета таа како мастилница сомотносина Австро-Унгарија нему му се причинува како блескава лач не заради очајот на Кафка и не заради осаменоста на Музил и не заради формалната совршеност на Хандке туку затоа што еден Цвајг, писател во секој случај послаб од него, во текот на целата своја, претпоставува педесетогодишна книжевна кариера, не нашол во своите објавени дела ниту една печатна грешка, тоа нему кога ќе му го овозможиш, Јужна Пруго, пеш ќе го мине патот од Лапово до Мала Крсна, од висините на дрвениот замок не се гледа само сета котлина како на дланка, со реките во далечината и школото во кое почитуваниот господин татко Радован, Радован предавал математика, туку се гледаат и далгите на Атлантикот што ја заплиснуваат кулата Мартело во Даблин, овој свет навистина е без биволи и прашина, без пцовисани мачори и тиња, во него вџашените очи на толпата не можат да ги урнат малите куќички за одмор, тој свет е скожурчен и тивок, балсамиран не од тајните знаења на фараонските доктори туку од итрата дрскост на ренесансот што сладострасноста на Данаја, нејзиниот одвај воздржан трепет, бесрамно отворените нозе, утробата до дното налеана со златен дожд, ги продал како питома селска митолошка сцена, како кралска сувост на штотуку непротечената родница, да, како култура, свесен е тој, светот за кој зборува само е бајка, прикаска низ којашто не пристигнуваш ни до делчето резервирано за тебе, туку само можеш да поминеш низ неа, да ја пресечеш како пат, како црвецот јаболкото, за да се најдеш во дувлото од изгорена трева и горчливи мириси: во светот без историја и сеќавања, без запомнато минато и со клета иднина.
      Си спомна сега што помисли тогаш, кога го слушаше Антонио: што би им покажал тој, Кирил, нему и на Софија Радован кога би ги довел во стара Пеонија, многу појужно од Јужната Пруга? И уште тогаш знаеше дека тоа би можеле да бидат само зборовите за она што треба да им го покаже: Пола – Полин, Пула – Пулин, зарем не е сè исто, чудо големо!? Се наоѓаше сред вителот низ којшто потонаа многу народи и култури, многу илјадугодишни царства. Но што беше останало од нив и зад нив? Грст пепел и по некој камен. Ако за миг се заборават напишаните дела, и од самата Хелада беше останало малку; од другите ништо. За миг проба да ја замисли старата ера така како хеленските племиња да се згуснатата и зелена оаза на дивјаштвото, а сиот друг, варварски свет – цивилизацијата. Си претстави, потоа, како таа дива Грчка, со страшните центрипетални заби на острото Крајбрежје, каде настанал човекот, го голта, алчно, сиот цивилизациски амалгам на Европа, а потоа, преџвакан, преработен, изменет, го повраќа пак назад кон Континентот. Со голтањето на таа храна исчезнал Стариот Свет; од нејзиното повраќање се родил Новиот. Во непоткупливата штама на анонимноста, Кирил лесно можеше да ги отфрли сите ефтини дневни скрупки од лаги и измами: оставен сам на себеси, до најтивките длабочини на клетките, знаеше дека, во сите комбинации, неговата „општа биографија“ е лажна и наместена, привидна, случајна, и на еден сосема конкретан начин наполно туѓа. На кое племе му припаѓаше тој, на кој јазик? Кирил јасно насетуваше дека зад секој јазик – што ги чува спомените за проживеаниот живот – клечи оној другиот, јазикот на сите луѓе (составен, без исклучок, од зборови што нешто именуваат и значат, кои образуват смислени низи), ист но неразбирлив, и дека токму тој во моментот кога се преобразува во бестелесна и натпоединачна култура го столчува сеќавањето. Значеше ли тоа дека апстрактното раѓање бара сосема поединечна, конкретна смрт? Што беше тој во животот на својата смрт, и што во смртта на својот живот? Хелада одамна не постоеше, со илјади години, тоа беше јасно; или постоеше во онаа мерка во која ја олицетворуваа тој и нему слични, што беше недостаточно. Не беше доволно да биде (или да се прогласи за) наследник на толкуте мртви племиња, исчезнати народи; сите тие би го прифатиле или отфрлиле, и со тоа ништо не би се променило. Знаеше дека има ромејска крв, по тоа и оти е дојденик на туѓо уште пред конечната словенска преселба, и веќе тогаш вкрстен од сите семки на Средоземјето. Можеби, плод на млада Пеонка и Стар Македонец, Трачанин, Илир ил Грк? Кој подоцна оплодил победничка Римјанка? Беше, бездруго, и Словен: тоа пред сè: свој сопствен поробен поробител. Јасно го гледаше просторот на преселбата: со жената и децата во кола – но не како на Дивиот Запад туку како на Дивиот Исток и Питомиот Југ, илјада години пред откривањето на Америка – како жив трепет теран од Хуните и Аварите, се приближуваше кон својата некогашна лулка: оттука отиде, во време на постанокот на Човекот, тука се врати. Во часот на заминувањето – кога мразојте го оковаа светот – околу Средоземното Езеро не остана жив човек: сите што се вратија, повторно се вратија, и сите беа туѓинци на свое, и свои на туѓо. Како во врел котел, древните народи се смешаа – освен ако победителите не ги испотепале и изеле сите победени – а она што остана зад нив беше смртта на стариот јазик, на обата стари јазици, од обата света, и раѓањето на едниот единствен приватен и свој. Јазикот на сопствените спомени. И јазикот на сопствениот заборав. Антонио беше прав во едно: овој свет под Јужната Пруга, иако талог на историјата, беше навистина без биографија и материјални остатоци. Приближувајќи се премногу, и опасно, до прапочетокот, тој како со нож ја пресече кожата на Земјата на два дела, и остана забуцан длабоко во раната. Старите спомени не ги позна; новите брзо ги заборави. Смешна изгледаше историјата на Човекот стара само триесет илјади години: по десет за здушување со животинскиот и растителниот свет; а десет за градба и создавање. И меѓу процепите, сосема малку – но сосема доволно – за разградба и уривање. Пред само илјада и пет стотини години словенскиот свет му прснал на сите страни од своето јадро; имал еден јазик и заеднички богови; не сочувал истории за боговите; немал писмо; не оставил градби, не создал никаква уметност освен песните и приказните што ноќе струеле околу неговото огниште како ветер; набргу ги поробил поумните од себе, го столчил нивното царство, а потоа и самиот бил столчен од други, слични на себе; зел ум и дал сила, и дал ум и зел сила – но зад него сепак скоро ништо не останало, па ни првобитниот јазик на којшто може да се рече тоа, и заедничката мака. Го пренел огнот на стариот свет до новиот; а самиот останал во пепелта, презрен, згазен и заборавен. Без сопствени спомени за себе и без туѓо сеќавање.
      Стариот свет навистина е составен од пусти зборови, мислеше Кирил, и кога Антонио или Софија би дошле, и побарале да им го покаже, тој би можел само да им го раскаже како приказна, или да им го прочита како книга.
      Но зарем не беше слично и со оној другиот, Нов Свет кому Антонио толку му се восхитуваше? Зарем тој беше цел само затоа што (сè уште) не беше разурнат?
      Она што Кирил го гледаше наликуваше на ништо: крај без спомени, свет без биографија. Невидливо анонимно траење сред усвитената турканица на историјата. Но зарем спомените од оној друг свет беа поинакви? 
      Безволно си спомна за тивката приквечер во Карловац, кога темницата како саѓи падна на градот: Антонио остана без зборови, а Купа, полна тешки мириси, без здив: над водата во којашто се топеше железото, како во цијанкалиум, се креваа невидливи отровни меурчиња, и исчезнуваа во вселенската бездна. На местото од стариот дрвен мост се креваше нов: покрај железничкиот, автомобилски, и долж него, сепак, патека за минувачи; по сè изгледа, беше достаточна замена за врвицата од некогаш. Кирил, по толку години, затрепери, таа далечна вечер, на брегот на Купа, но сепак реши да не отиде до тоа патче. Набргу ќе падне слаб дожд кој нема да донесе освежување; тие ќе станат од клупата и од парилото на летото ќе се вратат во сигурноста на собата исполнета со познати (класични) звуци и мирис на ракија од јаболки.
      Мостот ќе остане во темницата. Во времето на еден далечен престој за којшто Софија верува дека не се случил. Патеката за минувачи и жената со куферот. Тоа беше првпат да ја сретне жената надвор од родниот град, далеку од Езерото. Дали тогаш со неа веќе беше девојчето, малата кршлива Трена? Тие денови, Кирил секојдневно одеше до железничката станица, да го мириса изгорениот јаглен, да го слуша тракањето на возовите, и нивниот врел шепот, кога ја испуштаат својата пареа како душа. Божем некого чекаше. И во еден таков ден, кога копнежот стана неиздржлив, се појави, исто како на брегот од Езерото, но овојпат во мантил за дожд, зашто преросуваше, Катерина, и со оној свој незаборавен, малку крив насмев, просто му нареди да го земе куферот. Го сметаше, можеби, за носач, а така некако и се однесуваше спрема него; кога стигнаа до тркалезниот двор, ја отвори ташната и со кренато чело негрижливо го праша со своите како цреша црвени усни: „Колку?“ да му плати за услугата. И дури тогаш, кога го виде наполно изгубен и беспомошен, засрамен, му се обеси околу вратот, и нежно га бакна, но без својата вообичаена веселост: „Ако уште еднаш во туѓиот свет не ме познаеш, и јас тебе ќе те заборавам“, му рече.
      
      Кога зборуваме за минатото секој има своја прикаска, вели Кирил.
      – Како у тај јапонскио филм – се согласува Бела.
      Не, не така, мисли Кирил. Сосема поинаку. Во него сè е сегашност, и сеќавањето. Онде – и во филмот, и во расказите според кои е снимен – актерите на психолошката игра имаат само сопствено видување на настаните, или сопствени интереси и страсти собитијата да ги претстават по своја волја и желба. Тој мисли на нешто друго: на заборавот, на вистинскиот заборав, на поништувањето – или е тоа само менување? – на животот во сопствената свест. На затрупувањето на своето време со самиот себе, како мртво тело со земја. И уште нешто: ако преживува само запомнатото, зошто свеста ги треби тие честици светлина како презрено просо? Што произведува таа, везден и са ноќ, заборав? Смрт? Зарем е животот само тоа, самосотрување, производство на умирачка, исчезнување и непостоење? 
      Да, така некако, вели Кирил, потоа ја прашува мајка си: Што мислиш, од каде толку заборав на светот?
      Повеќето спомени не се пријатни, вели Бела, што ќе ни се („шо ќе ѝ прааме“)?
      Пеперутките не знаат како се викаат, мисли Кирил, поим немаат дека поседуваат илјадници имиња, на секој јазик по неколку: но знаат, претпоставувам, дека се она што сè: гасеници што го скршиле својот земен облик, и се вивнале в небо. Тие не можат да го видат серасцутниот мајски свет, но наполно му припаѓаат, како никој друг, и не со цревата што ги немаат а со душата на поленовиот прав, со страста што ги тера вечно да ја надраснуваат гнасната природа и во кусиот лет да бидат секогаш само изблик на својот сопствен стремеж. Каков е нивниот спомен: пријатен или непријатен; и каде е: назад или напред?
      Добро кажуваш, се согласува Кирил.
      Повеќето спомени не се пријатни, мисли тој. Но тие се единствениот наш живот, откако го снемало зад аголот. Ако е нивното уништување попријатно од нивната непријатност, тогаш зошто животното колце воопшто ги создава? Поедноставно би било да се затворат очите, да завладее мрак.
      Па да, се смее Бела, зарем не е така?
      Така е, бездруго, мисли Кирил. Сосема така изгледаат нештата, не залудо Маршалот не сакал да се враќа низ кабиџикот на минатото сè додека му се отворени портите на иднината: во минатото е не само заборавот туку и вистинската стварност што го окружува.
      Можеме ли, се смее сега и Кирил, макар бегло, и почитувајќи ги не само своите туку и туѓите спомени, да ги реконструираме првите пет години од нашиот заеднички живот за кои цело утро прикажуваме.
      Како да не.
      Кирил во себе мисли дека за тој период би можел да напише книга, само за тие години, за ништо друго: книга поинакава од сите други на светот, макар била составена од неколку слики; го стаписува мислата дека, кажан, животот се брише некако сам од себе, еднаш именуван бргу и непоправливо ја губи својата волшебна ноќ.
      Роден сум во Јорк, не? 1632?
      Бела не го разбира тој говор.
      Не, вели, во првата спална, над кујната со јатакл’ко. 1943.
      Не е време за живи спомени, и Кирил ги прескокува.
      Да се сосредоточиме на настаните за кои заборувавме досега, вели. Кога токму го затворија татко ми?
      Па веќе ти реков, а знаеш и сам: 1945.
      Што ми рече и што знам: ме интересира сè: какав е денот, врне ли или сонцето силно пече, кој сè се наоѓа во судот, кој што кажува. Каде сум јас во тој миг?
      Кој сè да запомни? вели Бела. И кого тоа го интересира? Ако ти треба за пишување, еден ден, сите подробности и така и така ќе ги измислиш, или пресоздадеш, или најдеш во весник или во некој записник; така ќе станат твои и туѓи; а нашето и вака и онака поминало.
      Тоа го вели – за промена – без прекор и без жал; наполно е уверена дека минатото не се враќа, и дека е добро што е така. Нејзиниот живот со мажот ѝ наликува на напуштена земја; постои, и пак не; иако секој, па и најмал детаљ, ѝ е јасен и бистар, наполно жив, свесна е дека тука нема место за трет; сешто се кажа во текот на животот, па сепак, околу спомените што сега го заменуваат – и кои не се слики, зашто, и покрај сета јасност, зафаќаат огромни, непрегледни површини, во различни времиња наеднаш, со напластени лица, измешани мисли, чувства, расположенија, со вкрстени патишта – таа не забележува многу зборови. Низ главата ѝ прелетува мигновена мисла дека вистинскиот човеков јазик е ист за сите луѓе, и наполно нем, сосема без зборови, дека тоа што тој подоцна треба да го рече само е блед и груб, поедноставен и грд и, во секој случај, неточен и недоволен превод. Го сожалува сина си поради занаетот што го одбрал, кој е очигледна и гола беспомошност. Страв ѝ е дека може да пострада ако денес рече нешто што вчера било забрането, кое утре или задутре исто така нема да биде дозволено. Таа припаѓа на семејство кое со генерации создавало свој сопствен живот независно од чиебило државно уредување; наполно е свесна на сите опасности кои произлегуваат од слободната мисла, толку налик на ѓаволовата гордост која е подбив кон преплашената толпа.
      Што да му каже? Беше лето, но можеби паѓаше и дожд, кој тоа може да го знае? Стариот Кирил Водочки често го спомнувал времето – авáта – дали е вакво или онакво, и кажувал: Ех, сè е до времето, неговиот мал син, Никола, мислел дека татко му зборува за облаците и молњите, за тоа дали врне или не: требало да седне на клупата за обвинети па да сфати за какво време станувало збор. Кој што рече? На светот нема добри свидатели. Нема чест која на судот не ќе биде обесчестена.
      Не, никој не рекол ни збор во полза на татко му,
      не, ни Кољо, никој; тој само кажал: Јас ништо не знам, црвената ми врска срцето ми прска, како „комунñс“ не можам да удрам на своите, „брaчéт“,
      попусто Екатерина Водочка, со благослов на стариот Кирил, некогаш, како на братово дете, како на внук, му дала соба за шнајдерлакот, во старата к’шта, и тоа во која соба, во долната кујна со јатакл’ко,
      вистина, во време кога Пано Димитров бил околиски началник, го апселе, но и во затворот зарем тој не му се заканувал со тупаници на моќниот роднина, Кога ќе излеземе, сите ќе ве испотепаме, „мамката мамина ќе ви ибаме“, така да си знаеш, а Пано само го муртел челото под бомбéто, Ќути бе, арамија, го советувал, се плашел некој да не ги чуе заканите, па после што да му прави, како да нареди да го пуштат,
      попусто во новата куќа, през годините 1939, 1940, 1941, сè една помирна од другата, се собирале наследниците на Реља Крилатица, есперантистите од цела Македонија за тука да го научат новиот јазик на светот, Јоската Свештарот раководел со таа секција, но немало кој да посведочи дека во куќата тие години само душемињата биле искривени од некогашното жито, дека собите повеќе не биле полни, долу во визбата залудо се вртел шарланџицкиот камен, некогашната слава на стариот Водочки одамна ја снемало, а со последниот голем снег и самиот тој исчезнал од светот, тивок, растреперен во снагата, замислен, со „Дека е книгата на усните“, никој не кажал оти тие години во куќата со метар дебели ѕидови, карши некогашниот турски иќумат, спроти сопствените изгорени дуќани, на местото на опожарената еврејска авра, повеќе немало стока, само петнаесет ученички клупи, тричетири стотини книги, „уште толку списанија и други брошури“, тука младината учела за „развојот на фашизмот во светот“, за железниот татнеж кој од сибиските тајги одѕвонувал со ужасен екот, револуционерната улога на Есперантското друштво наполно им била јасна, а и на власта,
      И сега да ги „истргаш, излýпаш“ ѕидовите – зарем не кажувал така Никола Водочки – ќе ги најдеш одоздола паролите, Тогаш – зарем не велеше – превратот да бидеше, ќе ме најдеше како слугинче без татко, со полна куќа комити, тогаш Генерал ќе станев, („ќе ме тураа за Маршáл“), а не по пет години војска три години затвор да лежам, („у зандáна да мријам“), младоста зад жици да ми мине,
      и пак ич не се жалел, како што и самиот Кирил знае, и само кажувал дека, и покрај сите неправди што го снашле, така морало да биде, новото пак поарно го кажувал од старото, човечно замислено барем, и никого не обвинувал, иако самиот бил обвинет, но кој тоа да го посведочи, немало кој да каже („на судо“) дека во новата куќа била изработена етничката карта на Македонија, под раководството на Свештарот, и паролите Македонија на Македонците и – „госпот а’кло да им го земе“ – Смрт на шпекуланите, и сите други со кои, токму од пред нивната сегашна куќа на улица Свети Климент – куќата на Царското Дете – тргнале, на 19 април 1941 година, демонстрациите против Царот и окупаторската бугарска војска, 
      токму во десет часот, кога над дабилскиот пат се кренал жолт правлив облак, пред да загрмат тенковите, ако ги имало, од камбанаријата се зачул познатиот морничав звук како за мртовец, чукнала силно камбаната, и низ Еврејската улица се спуштиле над илјада и петстотини луѓе,
      никому не му чинело, подоцна на судот, да си спомни за тие настани, дури во ново време, „татко ти ка веќе паднá болен“, ѝ се посакало на власта да стави плоча на куќата за да го одбележи тој настан, тогаш Никола Водочки ги „сикт’рдисал“ одборџиите, „Ного рано ви текнáло“, им рекол, но по неговата смрт плочата – глупава работа – сепак била ставена, и си стои,
      зошто ли глупава, затоа што татко му во политика не се мешал, и нему заслуги не му требале, но немал ни кабает, сè што работел работел според човечноста своја, меѓу луѓето и него немало ѕидови, не знаел тој ни за Ѓупци ни за Турци, ни за православни ни за муслимани, ни за фашисти ни за комунисти, поповите ѓаволи ѓи сметал, но Господа си го почитувал како татко, през војната човек Евреин за ортак зел, сред Средец, знаел само за луѓе и нелуѓе, за поштени и арамии, за гостопримливи и саможиви, за „овардá и скаперници“, за благородни и егоисти, за работливи и мрзливи, за широкогради и завидливи, за правдољубиви и лажливи, за чесни и бербáт, глупоста можел да ја истрпи. зашто она е, како и умот, од бога, незнаењето можел да го сфати, зашто секој немал можност да научи, неосознаеноста можел да ја разбере зашто не е лесно да се осознаеш, но нечовештвото не можел да го прифати никогаш, ниту пак сметал дека човечноста е занает и заслуга туку само обврска и долг, природна состојба на нештата, тој бил кадарен секогаш секому да му погледне в очи, да застане секогаш пред секого како човек пред човек, и ако не може да го потпре со пари и стока, барем да го утеши и окуражи со збор, ако не може да му помогне барем да не му одмогне, и во никој случај да не го засрами и понизи,
      тој бил наивен, за жал, заборавот а не човечноста е природна состојба на нештата, како што и тој, Кирил, знае, инаку барем еден би се нашол да посведочи и каже, зашто не станувало збор за зулуми и злодела, туку само за обични катадневни случки надвор од важењето на историјата и нејзините мени, за вечната приватност на животот ослободена од сите закони, и за она до кое Никола Водочки најмногу држел, за честа,
      никој не видел кога, една ладна, дождлива вечер, на струмичкото корзо го соблекол својот нов мантил – тукушто купен – и му го наметнал на Јоската наречен Свештар, и кога му рекол: Земи, носи го оти ти си послаб од мене, тебе повеќе ти треба, никој не видел и никој не чул – оти кој да им каже? – и никој не разбрал дека кутрото момче, идниот народен херој, во тој мантил и загинал, покриен со него како со мајчина рака,
      немало кој да си приспомни за Екатерина Водочка што ги собирала семејните и комшиските пилци под крилјата и како ги гоштевала гостите на своите гости со баници, млечнñци, пиринлñј, оризóви тави, со топли сомýни, како носела („макнáла“) за Вељуса, чунки и таа како мажот ѝ прво мислела на јабанџиите, после на своите а дури најпосле на себе, кога чула како Кољо молчел на судот, стармајка го проколнала, а таа му била баба, не треба да се заборави, 
      кога му давале другарите пушка, Никола Водочки само се насмеал, Чувајте си ја, јас не умеам да ракувам со такво шеј, иако скоро пет години војник бил, една и пол во позадина, пред 9 септември со месеци на границата, за веднаш потоа да му судат,
      разбира ли сега тој, Кирил, зошто мајка му толку често се навраќа на вината и честа, меѓу животот и смртта е сосема невидлива нишка, среќата и несреќата токму ништо не ги дели, денес славен утре заборавен, денес чесен утре обесчестен, тоа е дел од судбинската игра, и што тогаш на човек му останува освен она што го носи во самиот себе, што освен сопствената душа, па и неа кога ќе му ја земат, што освен душата на сопствената душа, и така во бескрај, сè до последната најмала можна душа,
      но што и без неа, кога ќе му земат наполно сè, или единственото што го има, добро, ќе кажеш, што е земено од луѓето не е земено и од господ, што ми е гајле кој што рекол и што кој ќе помисли, земната правда не е кадарна да ги опустоши гостинските соби на кутриот наш дедоБоже, но дали е тоа сосем така, колкава е вистинската човекова издржливост и, најпосле, што е со ветениот му (од небото) живот, но настрана тоа,
      никој не си спомнал дека, во оние денови кога градот бил веќе „ослободен“, и само залудо можела да се изгуби главата, а во казармата сè уште била наоружаната бугарска војска (што партизаните ги дочекала со леб и сол, но не им го предала оружјето) меѓу 9 септември кога Германците ја презеле командата во Македонија и конечното заминување на Бугарите, чии намери во тој период не можеле да се одгатнат, во градот слегол партискиот комесар Момчило Митров од Гевгелија токму со Никола Водочки и „со Ристо на вујчина“ со полни џебови бомби, луда работа, навистина, или тоа било порано, во секој случај се планирал напад на градот или такво нешто, можеби тоа било подоцна, кога пак влегле Германците и Монополот кога бил полн заложници, во секој случај неизвесноста била голема, ќе се презема ли атáка, ќе настрадаат ли илјадници луѓе, и така татко му слегол во градот да го прошета тој Момчило низ корзото, како Царско Дете Бугарите имале голема доверба во него, прв на кого наишле бил кумот на Момчило, комесарот ставил прст на устата, овај ништо да не зборува, што виде не виде, а потоа сретнале некој виш бугарски офицер, пријател на татку му, дали бил Сарафов или некој друг, и тој, само што се поздравиле му кажал дека тие утре заминуваат, Ако сакаш, ајде со семејството со нас, на кое Никола Водочки заблагодарил: Мене тука ми е местото и домот од памтивек, рекол и се поздравиле, а партизаните сфатиле дека нема нужда да се пролева крв,
      но немало кој тоа да го посведочи,
      судењето се одржало во стариот суд, да, над црквата, токму во онаа зграда во која неколку години подоцна неа ја оперирале од слепо црево, зашто потоа станала болница, тој можеби си спомнува за тоа,
      но другите ни за тоа ни за ништо, дека през целата окупација Копчев и Ристо што работеле на купоните живееле кај нив, во старата к’шта, но Никола не дозволил да ѝ дадат ни два-три метра „басмичка“ за некое фустанче („такóф си беше, бáмбашкá, по некојпáт претéруваше“), но и така да се каже и онака, да не бил чесен, како човек од царот поставен на чело на Храноизнос, во војно време, мутлак ќе го обеселе, но вака не му нашле ништо, никаков кабает, освен што е Царско Дете и „индустријалец“ во „врска со окупаторската власт и царскиот двор“,
      претседател на судот бил Ристо Бајалски, а меѓу судиките била и старата Циривири, мајка на Вера, и таа по сè му кажала: Па вие не сте судени како предавници и криминалци, туку само за чест, чудо големо, вие не одите во затвор туку на аргатлак, на поправка,
      а јавниот обвинател Димче Дамче Думче, кога татко му го прашал зошто на правина без кабает го осудуваат, само рекол: Невин човек не може да лежи никогда, но кога след некое време и самиот се нашол во Идризово, зад Железната Порта, Никола Водочки не можел да се воздржи, па му пришол и му рекол, Како ти стои ова, може ли невин човек да се најде во топлото, сто метри под земјата,
      никој не се нашол да посведочи, а никој не рекол ни утешен збор, стариот Тане Глигоров, кој бил ортак со дедо му, како што знае, да, токму оној што дванаесеттата година ја грабнал Туркината, својата сакана Лиза од купот предодреден за колење, ја прекрстил и зел за жена, па таа му родила четири синови, чија внука е онаа убава жена, негова, Кирилова, другарка, исто Лиза, да, ќерка на професорот по француски, само тој му кажал: Не се секири, Коле, тоа е само парите да ни ги земат, не им се бој, во прашање е обичен арамилак како во време на комитите, ништо друго,
      а така некако и било но татко му сепак бил осуден на три години тешка присилна работа и конфискација на имотот, што не му паднало толку тешко како она третото, кое за него било прво: шест години губење чесни права,
      тоа цел живот не можел да го преболи, а не можел ни да го сфати, како честа може да се изгуби на одреден период а потоа пак да се врати, како да е дадена под наем, тој бил убеден дека честа постои или не, и дека оној што ќе ја загуби, макар само според Второто заседание на АСНОМ и Специјалнот суд за судење „престапленија против македонската национална чест“, тешко пак може да ја најде на патот,
      единствениот човек што нешто рекол – но доцна дознал – бил Трајче Конески од Прилеп, тој исто живеел во старата к’шта, и бил човек на положба, таа не знае дали му е некој брат или роднина на Блаже или само презимињата се совпаѓаат, тој бил лут оти нешто такво се случило, знаејќи ги настаните од обете куќи, и познавајќи го добро Никола, но пресудата веќе била донесена, и тој ништо не можел да стори освен да нареди затворениците – нив четиримина, зашто стариот Тане го пуштиле, како временит, откако му го зеле имотот – да отидат во затвор сами, без придружба на милиција,
      и така тие самички отишле за Скопје, и таа ноќ преспале во домот на Калиопа Водочка, а утредента, онака дуздисани, во нови костуми, со паларии, со пајтон стигнале пред Големата Железна Порта, за која и тој, Кирил, вели дека ја помни, стражарите ги дочекале како вџашени и со голема чест, зашто во прв миг помислиле дека се некоја важна делегација...
      
      А Пано Димитров, а Бојчо, зарем и тие беа наполно невини, како што кажува таа?
      Никој не е наполно невин, очигледно, со наведната глава вели Бела, соземајќи се по долгиот монолог. Повеќето на нивно место би направиле злодела умот да ти се следи. Но и тие беа власт, прво околиски началници а потоа обласни директори; а власта е секогаш крива, и во мирно а камоли во војно време, и кога е помала, а не толкава, па и додека се држи а особено откако се изгуби. На сите страни народот се бунтуваше, исто како сега, зарем тоа може да помине без присила, без милиција, без затвори, без тепање, без ѕверства, без сите грозотилаци што го красат животот и во среќно време, а камоли кога е таква „шашармá“. Каде можеа, и колку што можеа, помогнаа, тоа го знам. И не беа криви за главното за што ги обвинија.
      За предателството?
      Да. Па тетин ти Пано беше српски офицер во стара Југославија, зарем и тоа е предавство? Кој тогаш веруваше дека Македонија може да биде слободна и своја, колку такви имаше? Најумните преродбеници не се нарекле ли Бугари само затоа што не можеле да направат разлика меѓу националноста и државноста, или Црквата што е нејзин симбол? Колкумина пред војната веруваа дека можат да бидат Македонци? Не е доволно да бидеш она што си, треба нешто да те потврди, а тоа се државата, црквата, јазикот, писмото, треба некој да те признае, а тоа е светот. Кој нас тогаш не признаваше, и што не потврдуваше, мислењето на комунистите кое го сметавме за дрдорење? Кој нив ги брснеше од каде се, беа сиромашни, сакаа да го грабнат туѓото, беа прости, беа завидливи, беа осветољубиви, или само обични, неважни, кој тогаш можеше да поверува дека ќе ја земат сета власт, и дека чесните службеници на државата ќе ги прогласат за предавници?
      Кога дојдоа Бугарите, не знаевте дека е окупација?
      Знаевме. И беше полошо одошто било во прво б’лгарско кога луѓето кажувале дека е Бугарија мајка, а не маќеа, како што велеа вториот пат. Туѓинците тешко можат да ја разберат нашата судбина. Како да им го објасниме расколот меѓу црквите? И она што го знаат, дека сите во Европа главно сме христијани, а на различен начин веруваме во ист Господ, е доволно замрсено. Како да ја сфатат разликата меѓу грчката и бугарската црква, на пример? Па тука нема никаква верска разлика, само јазична. Друг јазик, друго писмо, друг народ: друга држава, друг цар: друг интерес. За да ја проширам својата црква ми треба друг народ, а нему, ако не сака да исчезне, му треба своја црква, со богослужба на сопствен јазик! Но кој е тој јазик? Од западната богослужба на латински ќе се развијат европските јазици, а што да се развие од солунско-струмичко-брегалничкиот говор на свети Кирил? Тој смешен идиом како таков едноставно не постои, и него сите големи православни држави ќе го присвојат како свој, како дел од сопствената културна традиција, без никаква врска со тлото каде настанал и луѓето што некогаш зборувале на него. Оние што никогаш не го одрекле грчкиот јазик, како семејствата на дедо ти Аристид Добри и, особено, на баба ти Анастасија Маркова, можеби несвесно насетувале до каква збрка ќе доведат словенската алчност и неслога. Дека истата вера ќе се раздели божем за да не исчезне јазикот и народот што го создал, за потоа, во името на истата таа вера истиот тој народ да биде столчен заедно со неговиот јазик. Можеби ти поинаку си учел, мене токму така ми изгледа. Додека Бугарите ги „ослободуваа“ Македонците тринаесеттата година од Грците и Србите, само допринеа да бидат сотрени. Тогаш бегањето и настана од страв дека православните ќе ги исколат православните, зависно од тоа на која православна црква им припаѓаат. Прабабата на баба ти Анастасија имала снаја, Гркина, која непрестајно ја плашела свекрвата дека ќе дојдат Бугарите и ќе ја заколат. Му била лута на мажот што не сака да ја одведе во Солун, и што ѝ наредува свекрвата да ја рани со месо и пои со (разблажено) вино. Пелтечењето на старичката за скориот погром го припишувала, пред мажот, на виното. А кутрата бабичка навечер се измакнувала од дома и одела на гробиштата – старите „грчки гробишта“ што се наоѓале близу нив – и таму, на гробот од стариот прота, покојниот маж, горко плачела, сета мокра од ненадејниот дожд. Од истата причина (да не ги заколат Бугарите) баба ти со баба си Евантија бегале за Костурино, на грчко-српска територија, за по првата средба со спасителите пак да си се вратат дома. Такви се тие времиња, и таква е сликата на сите пријатели со пушки: ако можат да те оробат, да те силуваат, без куќа да те оставаат, за тоа ги бива. Дали знаевме дека е окупација? Знаевме, но не знаевме дека може да биде поинаку, сета мисла ни беше само дали ќе биде полошо или поарно од порано, што друго, ние отсекогаш сме биле под туѓо, помни ли некој слобода во последните илјада години, освен овој кус период? Но ако не бевме свои на свое, не значи дека не бевме луѓе, ако дедо ти Аристид Добри и баба ти Анастасија со сите свои предци зборувале грчки, и оделе во грчки училишта и на грчка црква, не значи дека не знаеле кои се и што се, или не си го знаеле јазикот или адетите не си ги чувале и образот; или ако татковиот ти татко се врзал за Егзархијата и бугарската држава и ако се сметал за Бугарин, зарем бил затоа помал Македонец од тебе или мене? И татко ти ги бркаше тие работи, граѓанското и националното, штом стигнеме до Пирин Планина право почнуваше да пее, но зарем затоа треба да го обвиниме? Нашите стари, за да бидат Македонци прво морале да станат Грци, заради верата, а потоа Бугари, заради јазикот словенски, и Југословени заради државата, за дури најпосле, ослободени, да станат она што си се. Колку пати Пано кажуваше: Ех да знаевме кои сме и што, каде ќе ни беше крајот! Зарем ние отсекогаш не бевме туѓи слуги, но и свои господари? Што, некој да не ни оневозможуваше да бидеме луѓе? Тетин ти и самиот беше задоволен од новата власт, што не им се осветува на децата, освен на почетокот, што им овозможува да се школуваат и да станат директори, според способностите свои, но му беше жал што е осуден спротивно од законот, двапати за исто дело и без докази.
      Да, и Константин ми кажуваше за тоа, вели Кирил, а и тетин, порано. Јавен обвинител му бил Мојсеј, колку што си спомнувам. Тетин бил добар со неговиот татко; тој по судењето дури му се налутил на синот, ако е точно оно што го запомнав. Си спомнувам на она што ми го прикажуваше тетин, кога го прашал младиот Мојсеј, Добро, мајка му стара, ти си правник и јас сум правник, како може тоа, двапати за исто дело да бидам осудуван, и тоа прво на шест месеци а потоа на смрт, и тоа без никаква докажана вина, младиот обвинител само се насмевнал со оној свој кроток насмев и го погледнал со питомите но непоколебливи очи: Такво е времето, му рекол.
      Врнежливо, очигледно, се смее Бела. Мене пак Бојчо ми кажуваше дека нему Мојсеј много му помогнал, како млад, умен, наобразен, цивилизиран човек, ги почитувал неговите три дипломи, и му влегол во положба. Смртната пресудба ни тој не ја избегнал, но главно било што потоа сепак куртулисал.
      Кирил си спомнува како на погребението на татко му Бојчо, со мила лика, тивко, но скоро мелодично, му прикажуваше за престојот во ќелијата на осудените на смрт. Ќе дојде, шепнеше, одненадеж, средноќ, стражарот, и ќе те прочита. Ти го гледаш, тој те гледа. И кога си веќе умрен, вели: Не, не ти, грешка. И прочитува друг. Дека е помилуван, дека може да си оди дома. Овој излегува и веднаш пред ќелијата му ја ставаат вреќата на глава. Шест месеци така.
      Ќе излезе дека сите ние сме невини, се смее Кирил, а сите тие виновни. Зарем и самата не рече дека постоеја ѕверства по затворите, и насекаде. Па беше окупација, војна, а ние со фашистите.
      „Е, как’ не, ного знајахме шо се тавá фашñсти“, одмавнува Бела, а потоа продолжува: Таква е власта. Сегде и секогаш. Зарем порано кај нас било поарно? Ти кажувала ли баба ти Анастасија како во бивша Југославиа џандарите го убиле, во затвор, за една ноќ, од ќотек, брат ѝ Ноне? През Балканските и Првата светска војна, како што знаеш, половина Македонија е опожарена и разурната. Кој ги исклал, 1912 година, петте илјади струмички Турци коишто тука живееле петстотини години или како бегалци дошле да побараат спас? Колку што јас знам, српскиот командант на градот, двајца негови офицери и тројца граѓани ги издвоиле виновниците и ги осудиле на смрт, а смртната казна ја извршиле четниците. Сум слушала дека Темков, секретарот на Методистичко-евангелистичката црква, и самиот бугарофил кој радосно ги поздравил „милите ни ослободители“, чувствувал силен страв поради тоа што народот по којзнае кој пат покажал дека не е христијански, и со голема загриженост гледал кон иднината која не им носи ништо добро на оние што ги газат божјите закони. Кој, да се надоврзам, во 1913 година, во месец август, го запалил градот, кога патријаршискиот, турскиот и еврејскиот дел наполно изгореле? Каде отишле Турците, каде Евреите, каде Ермените, каде сите други? 1912 година градот имал дваесет и пет илјади жители, а само неколку години подоцна пет пати помалку вкупно со бегалците дојдени од јужните краишта. Во „јанг’нот“ изгореле не само две илјади куќи, и сите цркви и дуќани, и сè друго што го прави градот град, туку и неговата душа стара колку и историјата. И кој за тоа бил крив? Фашистите? Комунистите? Нив тогаш сè уште ги немало. Сразмерно спрема населението, страдањето на Македонија во првите дваесет години од векот рамно е на страдањето на кој било народ, на кое било население од коегоде катче на Земјата, од поранешните или подоцнешните времиња, и не помалку крваво и ѕверско. Можеби затоа Господ нè спаси од поголемо страдање во последната војна кога најмногу добивме, но не само за тогашните маки. Кога е формиран струмичкиот партизански одред? На 30 август 1944. Колку денови оттогаш има до ослободувањето? Не треба да се каже дека пред тоа ништо не се случувало, но илегалната работа си е илегална, како и власта што е власт. Чичко ти Тимофеј и неколку мангупчиња избегаа од Широк Дол – зашто им било здодевно – и што сторија другарите: го стрелаа Белчото (Киро Глигоров) зашто беше еден на мајка, и немаше кој да го осветува. Им беа ли потребни таквите работи? Убиството на децата? Глупавите, непотребни апсења? Отстранувањето на најдобрите, највредните луѓе од стројот? Зарем Пано не можеше да им служи ним како што им служеше на претходните две држави, и како што им послужи откако излезе од затворот, борејќи се по судовите за опшествениот динар како да му е татковата сермија? Или татко ти ја потпре изградбата чувајќи свињи во затворот и копајќи канали, сушејќи го Моноспитското Блато, до колена во кал? Излезе непромислена, алчна, грабежлива, но над сè глупава таа нова власт. Да знаеше да ги спрегне да ѝ работат таквите какви што беа татко ти или тетин ти сега не ќе дојдеше на ова дереџе. Но комунистите за секој свој ден во затворот, година наплатуваа, а за секоја година глава сечеа.
      Кирил молчи. Потоа вели:
      Ако го мавнеме судскиот процес, која беше нашата вистинска вина? Каде згрешивме? 
      Мислиш на татко ти?
      Да.
      Што да ти речам? возвратува Бела. Татко ти бил уште дете кога дедо ти паднал болен. Тоа го знаеш од прикаски, како и јас. Ортаклакот со Тане го раскинал: овој имал четворица синови, дедо ти шест ќерки, и две машки деца кои му се родиле под старост, кога повеќе не бил за работа. Се разочарал, ја растурил фабриката, се затворил во куќата. Иако и самиот знаел, и често зборувал, дека нивната куќа е тешка за гледање. За толкавото семејство што се собирало околу софрата требало пари; и малку по малку парите се потрошиле (се изедéле); други немало од каде да се дотурат, зашто никој не работел. Останало името, славата, така што и денденеска нè кажуваат колку имаме. Всушност, уште кога бил дете на единаесет години татко ти немал ништо, и тој тоа го сфатил. Во својата куќа, на својот шарланџицки камен, се главил како слугинче кај Ѓошо, и работел од темно до темно, заедно со чичко ти Тимофеј. Го фатил својот стар татко за рака и му рекол: Тате, не се бој! Како мало дете бил многу гален, од баба, од родителите, од сестрите, додека татко му не ќе му извадил десет, или сто, динари, не сакал на училиште да оди, и сега, место татко му него да го утешува, тој него го куражил; оттогаш па до татковата смрт не потрошил ни динар: не пиел, не пушел, не одел в кафеани, не играл комар, сиот се посветил на работата: а таков си остана, како што знаеш, до крајот. Во војска в Скопје кога отишол парите што ги збрал, кај тетка ти Калиопа ги оставил; на враќање, си ги зел, сермија да му бидат. Една единствена пара не потрошил како војник. Бевме верени, а тој одеше во едни сокинети работнички алишта, страв да те фати. Онака вит, млад, убав-преубав, мил, ќе дојде кај нас дома, во оној наш – на она време – раскошен дом, а мајка ми и татко ми само се подгледаат и како да ме сожалуваат; а мене ми е жал, и грев, и срам. И што се случи тогаш? Како во волшебните приказни, се појави Царот, и го повика кај себе. Тоа е единствената негова вина: надежта, и гордоста што се роди со неа. Друго немам што да му префрлам.
      Зошто надежта?
      Затоа што човек не треба многу ни да тагува ниту многу да се радува. Кога почна со чичко ти Тимофеј да работи, Ѓошо не им бил ортак како Тано на дедо ти: им бил газда, во нивната сопствена куќа. За него татко ти кажуваше дека знаел, како дедо ти Аристид, грчки, и да чита и да пишува, еврејски, и да чита и да пишува, турски, и да чита и да пишува – со таков човек не било лесно. Ја зел под наем шарланџинáта, а тие работеле за него. Ги сметале богати, а биле сиромашни, и сè уште деца; место да си играат со другарчињата, ‘рмбале од рани зори до доцна навечер; тоа е времето за кое татко ти кажуваше, ех, што не дошле тогаш комунистите за генерал да го стават. Така велеше тој, но јас се сомневам; децата на Ѓошо излегоа пролетери, и станаа големцñ, а татко ти го заворија како „индустријалец“. Како е можно тоа? Можно е, зашто човечката неукост, завист, осветољубивоста, злобата, простотилакот, рамнодушноста, не знаат за граници. Но да не се појаваше Царот, а со него и надежта, немаше да лежи во затвор.
      Колку време 1916 година Борис живеал во нашата стара к’шта? 
      Неколку месеци, додека командувал на тој дел од фронтот. Или бил само гостин што од сртот на Планината гледа како се води бојот? Тогаш старата к’шта била, всушност, нова, штотуку соѕидана, со по четири прозорци на секоја соба, со чист, калдрмисан двор обраснат во цвеќе, со жолти светнати душемиња, мирисна, блескава. Немало многу такви куќи во градот, и можеби Фердинанд затоа ја избрал онде да ги смести своите синови, Борис и Кирил. Но сигурно и знаел кој е дедо ти. Овој имал само женски деца, и тоа била предност при изборот, па сепак, зарем секому се доверува челадта? Не треба да се спомнува дека Борис тогаш бил престолонаследник. Чуварот на затворот му рекол на татко ти во Идризово: Ќе треба твојот родител да бил многу чесен човек штом царот му ги доверил на чување, в куќи, во војно време, своите две единствени машки деца. Стави се во положба: имаш два сина, замисли да се тресе Беласица од бомби, да ечи Солунскиот фронт од гранати, а ти да си ги пратиш децата-кралчиња во непозната куќа, кај скоро непознати луѓе. Царевите со секого ли дружба фаќаат? Се разбира, Фердинанд Кобуршки можел да му ја заплени куќата на Кирил Водочки, или да му го исели семејство; но не: штабот со Борис бил на горниот кат, а дедо ти со семејството си живееле на долниот. Со времето, се зближиле. Дедо ти, како што се кажува, бил необично умен човек, самоук, но вистински мудрец; тетин ти Пано бегал од него низ кабиџикот со сè дипломата, или се криел под тропозани, зашто му било срам од него, толку не бил дораснат на разговорот му, иако бил кадарен држава да води. Баба ти, како попростичка, помалото царче, Кирил, го нарекувала „сметенñк“, зашто бил мошне палав, и шегаџија, а дедо ти знаел и да му подвикне на Борис, како еднаш кога тропањето на штапските офицери ја уплашило Василка, која била сосема мала, па „обрнáла“ некое тенџере со врела вода и се „изгорéла“. Са ноќ Борис останал, со тројца доктори, крај момичката, и не знаел како да го погледне домаќинот в очи. Со збор, тие се спријателиле, како луѓе, надвор од секоја политика, и додека траело првото б’лгарско биле во врска. Дедо ти над сè ги почитувал Германците како многу трудољубиви, од нив купил машини за „фабриката“ (мелницата) и не верувал многу во судбината на Балканот. Знаел дека тука има малку место за толку народи, вери, држави и секакви интереси, бил свесен дека на умот му е потребен широк простор за да се размавне, сонувал за машки деца што ќе ги прати во Америка, да почнат нов живот. Но машки деца не му се раѓале, сè до татко ти. Тој е роден 1917 година, и децата од улицата, малку на шега малку од завист, го нарекле Царско Дете, зашто татко му бил стар, а тој се родил следната година по заминувањето на Борис. Било како било, Никола не би го менувал тетка си за цар, а овој си го осветлал образот и така што набргу си родил уште едно машко дете, чичко ти Тимофеј. Овај момент треба да се запомни. Се раѓа човек и не знае зошто се раѓа, при каков стек на околности, или во која ѕвездена констелација што ќе ја одреди неговата судбина. Татко ти за престојот на царот знаел колку му прикажувале, а во стара Југославија семејните сеќавања лекаполека избледеле. Не можам во овој момент пак да не ја спомнам нашата глупава власт. Сè пишала во книгите, но заборавила да ги опише доаѓањата на Борис во Ѕвездана, првпат како престолонаследник, 1916, а потоа како цар, 1941, на почетокот од оваа војна. Не дошол со окупаторската војска, туку малку подоцна, и само што слегол од автото, пред скалите на одборот, веднаш прашал за семејството на Кирил Водочки. Бил тука еден човек – можам да ти го кажам кој е, ако сакаш – кој знаел сè, и веднаш со радост, иако не ги спомнал демонстрациите, му раскажал на царот дека зимата стариот Водочки починал, дека едниот, поголемиот, син му е војник, веројатно убиен, како што се чуло, а вториот, помалиот, исто војник (српски гардиски), по сè изгледа пленик во Романија или негде во Германија. Царот се намрштил. Убавиот лик на умниот старец кој како птица лебдел над времето, со кого поминал многу часови во разговор, сè уште бил јасен и жив пред него, и тој само одмавнал. Ако е некој од семејството на Кирил Водочки сè уште жив, задолжително да му се јави, порачал, и си заминал. Останатото го знаеш: штом татко ти се врати – како сега да го гледам „ка флева у мамине“, а таа и дедо ти гледаат вџашено како да се појавил дух, зашто чуле дека Никола загинал, без мене нешто да ми кажат – со баба ти Екатерина отиде за Софија, и во дворот, во црвениот салон, Борис го познал по ликот. Се врати со златен женски часовник со посвета, но не ми го даде мене туку на Вања, којзнае дали и стои. Таков си беше, сите му беа поважни од жената. Од тој час, животот почна да му наликува на бајка. Можеби затоа што бев од гркоманско семејство, јас поинаку гледав на сите тие лигавштини, и му велев да си седи малку отстрана, што мора во матно време со цареви да се меша. Некои бугарски војници се обиделе да силуваат една мома, а баба ти право кај царот, како кај прв комшија; а овој, оп, смени половината казарма; мене тоа не ме бендисуваше, беше премногу добро, премногу човечно за да биде стварно, и да трае долго. Ние тогаш, се разбира, не знаевме што се случува во светот, и што е тоа фашизам, Лили Марлен си ја пеевме како љубовна песна,
Нашата казарма е блиско до града
и на неа светли стариа фенер,
тук ќе те чакам мила ас...,
па дури и како детска песничка,
Нашата кокошка снесла си јајца,
матила ги, матила ги, станале деца...,
и такви глупости, со неа и тебе те успивавме. Не знаевме дека деновите на царот му се изброени, и дека кусата среќа е само искушение. И раѓањето човеково е само прв чекор кон смртта, но зарем ние пак не се радуваме? Кој да мисли дека големиот подем постои можеби само затоа падот да добиде човечка смисла? Кога го убија царот, татко ти отиде на погребение. Уф, зошто така да биде, зошто да отиде, негодуваше баба ти Анастасија, таа беше стар политикóс, насетуваше некоја несреќа, но Никола не сакаше ни да чуе, него не го интересираше никаква идеологија, ниту пак во нешто се разбираше, но да не отиде на погребението на својот добротвор, тоа не можеше ни да го замисли. Тој таму, а пред нашата стара к’шта владиката пее, парастос се дава; сите прозорци со црни пердиња. Ни тоа го нема во сеќавањата на комунистите, за наша среќа, се смее Бела, инаку наполно ќе пострадавме („ќе изгорáаме како црцрци“). Колку само наивни и лекомислени сме биле; царот „се пее“, а ние се радуваме поради пердињата, тоа беше едно убаво сантé, и од него после ѝ сошивме на стармајка и фуста и фустан: со нив и ја погребавме. На четириесетте дена го пејат царот во Рила, а баба ти Екатерина до царицата; во весниците, на првата страница, таа со Јоана, а мајка ми превраќа со очите: зошто така да биде, до кога од глава ал ќе патиме? Тоа е неговата вина: во безнадежно време пресвртот на среќата татко ти го сфати како знак од небото; но кога од тоа исто небо, со страотен тресок, падна на земјата, знаеше дека е тоа само судбина, вообичаена за луѓето, писмо кое, и кога посочува наугоре, стреми наудолу. Татко ти не ја проколна таа судбина туку ја прифати како казна за гордоста; можеби од страв, но повеќе од благородност, ја призна како своја, по виша волја, која не дава наеднаш и среќа и чест.
      
      Зборови, пусти зборови: прикажаното (од други) сосема поинаку би изгледало да е оживеано (од него), полека раскажано однатре од срцето на сосредоточената присутност, а не само однадвор именувано. Така беше? А да. Таков бил светот создаден да ме создаде?
      Наеднаш, како на дланка, го виде бескрајното време збиено едно врз друго на мал простор од памтивек, со сите славни народи што тука се родиле и тука исчезнале; се обиде да го замисли едниот единствен ден на кој-годе човек поминат на овој брег, и му стана ладно околу срцето. Минатото беше налик на прејден и затревен пат; постоеја во него предели коишто и самиот ги населуваше, на еден чудно неразјанслив начин, како во соништата на Марија Ана со толку живи детали што, раскажувајќи му ги, таа секогаш ќе речеше: Тоа место бездруго еднаш постоело, со сите подробности, или: Тој орман, и ќебињата што ги редев во него, на наколната мансарда изградена од пајажиња, некогаш биле нечии, сигурна сум, или: Што мислиш, ако еднаш во стварноста наидам на оној предел од сонот, и влезам во него, што тогаш ќе се случи? Кирил се обиде да замисли еден ден од животот на сопственото семејство, расфрено по Балканот како коски околу касапница. Негде од длабочината на бескрајното космичко бранување испливуваше сликата на сопствениот живот, стварен, неповторлив, болно чувствителен на најмал трепет; се осети чудно беспомошен пред него, не можеше да го сочува, не можеше да го прочисти, не можеше да го обнови во неговата неповторлива бујност; можеше само да го заборави, и да зборува за светлосните честици што тука и таму прскаат како мешунки сред срцето на тој заборав. Тоа ли е духовното средиште на неговата (сега засега) замислена литература: присутност сред заборавот?
      Нерасположен, лут на самиот себе, Кирил сега шеташе горе-долу по балконот. Откако ги сврши сите куќни работи, Бела прилегна на наместениот Кирилов кревет, со очила на носот и весник во рацете; но не читаше, само го држеше весникот врз себе како покривач гледајќи како синот ту се појавува ту исчезнува во светлосната рамка на вратата. Скоро рамнодушно размислуваше за старечката претпладневна дремка што ја фаќаше (во душата Бела сè уште се чувствуваше девојче). Најпосле, Кирил застана на прагот. 
      – Шо се чинá тај Елисéј? – рече Бела не знаејќи дали е разговорот завршен и смее ли да започне со читањето кое ќе биде кус, брз вовед во сонот кој веќе ѝ ги склапаше клепките.
      Прашањето беше реторско. Не сметајќи дека треба да одговори, Кирил – онака врамен во празнината на вратата, со небото зад себе – само промрмори:
      Тате не ги одлежа сите три години?
      Малку недостасуваше, рече Бела. Излезе уредба оние што биле мобилизирани пред 9 септември да бидат пуштени, но доцна се сетија, казнениот рок беше скоро поминат.
      Тоа беше пролетта 1948?
      Да, март, април, така нешто, сум ја заборавила датата, а документ никаков немаме. Татко ти биле кажуваше дека тој ништо не потпишал ни на влегување ни на излегување, ниту пак добил некој затворски документ – како и да не се случило ништо!
      Коста не беше роден?
      Не, тој е роден во мај.
      За еден месец? се насмевна Кирил.
      Да, ја прифати шегата и Бела, тој е затворско дете.
      Кирил знаеше за ѓаволштините на своите родители, како Аристид Добри го заменувал зетот во затворот за младенците да бидат малку заедно; подоцна Никола излегувал кога сакал („мене там сите ме милуваа“, кажуваше за животот во затворот, „сите на рабóта, Никóлчо – у парко!“), за време на Белините безбројни посети на Скопје се видувале често, а потоа и во Струмица, кога управителот на затворот – по стек на околности, исто жител на старата к’шта – почнал да го „пуштýва“ онде ѓоа по работа, свињи да купува и слично.
      А тебе кога те оперираа?
      Таа зима; бев бремена, трет, четврт месец. Околу Митровден.
      Од каде хирург во Струмица, во тоа глуво време?
      Бил од Белград. Млад, личен човек. Анастас. Презимето му го заборавила. Можеби Спасиќ.
      Прво живееше кај нас, во старата к’шта, рече Бела, а потоа кај Камиларци. Оттаму го извика баба ти кога веќе не можев да издржам од болки. Ние мислевме дека е нешто со детето, со плодот, срамежливо дополни Бела, а излезе слепо црево. Ме оперира средноќ, на ламба.
      Сум слушал за тоа.
      Кога живееше кај нас, ми даваше книги да читам. Боже, си мислам понекогаш, каков е денешниот свет! Ние со Меропа бевме млади, по дваесет и некоја година, убавички, сами. „Да е саа некоо“ – и таа на карактеристичен начин одмавна со раката истовремено правејќи уште покарактеристична гримаса, ни налик на нејзината младост – „ќе се растýре, като ништо“. Докторот живееше горе, во нашата трета спална што подоцна стана твоја соба. Еднаш, си спомнувам, без да чукнам на вратата, влегов, претпладне, за да ја оставам книгата што ми ја даде, тукушто ја дочитав (Ана Каренñна), а тој дома. Се збунив, се вцрвив, „ама знааш как сам поцрвенéла“, рече Бела – и Кирил со радост забележа дека мајка му и сега порумени – не знаам што да му кажам, се извинувам што така без чукање, не мислев дека некого има, само книгата да ја оставам, а тој, како што лежеше на креветот, само стана, ми се насмевна. Рековме збор-два за книгата.
      Кога го викнавте веднаш знаеше дека е слепо црево?
      Да. Беше одличен хирург. Додека живееше кај нас ми прикажуваше понекогаш за Белиот Град, за крајот во којшто е роден, нешто турско, како јуч, дорт, сум изумила. И неговите биле доселеници од југ, Власи од Москополе што се претопиле. Кога баба ти Екатерина го доведе, ме успокои, рече дека ќе биде сè добро.
      Тие настани мене ми се некако слеани, рече Кирил, затворот, твојата болест, доаѓањето на тате, раѓањето на Коста, заминувањето на море.
      Тогаш животот навистина бргу почна са се размотува. Се отвори, се затвори, пак се отвори, и почна силно да тече. Навистина ли помниш ти по нешто од тие времиња?
      Кирил молчеше.
      Понекогаш, рече најпосле.
      Пак излезе на балконот, се загледа во водната шир којашто од ден на ден му изгледаше сè помала, не затоа што навистина се смалуваше, туку затоа што стануваше сè понезабележлива, нечујно слејувајќи се со него. Бела уште малку чекаше, потоа го крена весникот; набргу Кирил го слушна нејзиното нерамномерно ‘рчење.
      
      Има ли во минатото вистински, живи спомени, или со времето тие стануваат туѓи, како што и самото тоа минато-време, сè повеќе, станува туѓо, или мртво? Минатото е непроменливо, него никој не може да ни го земе, тоа е нашата основна сигурност дека преживеаниот живот ѝ припаѓа на вечноста – така некако вели мудриот Томас, Морепловецот со Витез в Рака. Искуството сепак нè учи дека и она што било е минливо, па според тоа и променливо, како и она што допрва ќе биде. Не само поради конечното исчезнување на сè, и особено не поради улавото колонизирање на некогашноста – кое старата слика на светот ја дроби само затоа да ја пресоздаде во нова и своја – туку пред сè заради трошноста и кршливоста на спомените и сеќавањето. Ако е заборавот конечна смрт, отсутност, како што претпоставувам, зарем животот – дури додека трае, а особено откако ќе го снема – не е населен превасходно со неа? Понекогаш ми се присторува дека сум расеан, или расфрлен, низ праисторијата, со избелените коски околу дувлата, на поочигледен начин одошто низ минатото на сопствениот живот, иако од него скоро и не се одделувам. Постои ли сигурно сеќавање, жив спомен кој е жив живот а не само копнеж кон него? Може ли да се обнови еден единствен ден од приватната историја на Планетава, па и од животот на кој било човек, или животно, или растение, со сите подробности? Доволно е да ги затворам очите, и сликата на светот исчезнува: што се наоѓа лево а што десно од мене, што горе а што долу, што надвор а што внатре; какви токму се тие крици над Езерото, од каде потекнуваат овие таинствени шумови, каде е множеството живот од земјата и небото, од воздухот и водата, и како тој да се опфати со сета негова неискажлива разнообразност, и сочува еднаш засекогаш. И гледајќи, не гледам ништо. Стварност. Но што претставува таа? Додека е тука, како да ја нема, толку е незабележлива и скоро неважна, а штом помине никој и ништо не може да ја опфати нејзината целина, дури ни како лажлива, надворешна слика. Уметноста затоа изгледа толку скапоцена: и кога е спомен, разбудува спомени, налик на глетки од сон и сопрен здив, кои нè исполнуваат како семките плодот; но тие не се токму животот наш. Дали е страшно што „еден ден“ Езерото ќе го снема? Или што, за сто години, ниту еден човек кој сега оди по земјата, па и не знам колку да се сили и препелка, повеќе нема да биде жив? Или е потресно само тоа што набргу сите живи спомени за нас наполно ќе згаснат, што се тие бледи и несигурни дури и сега, додека постоиме (додека, боже, мислам дека постоиме – каква картезијанска збрка!), а со нашето исчезнување ќе станат прво далечни и непроѕирни, потоа несфатливи, туѓи, а најпосле и бесмислени, непотребни.
      Или, на некој волшебен начин, ние и понатаму ќе траеме, којзнае? Можеби, дури, нашето присуство во занавек изгубениот свет уште повеќе ќе се продлабочи, како значењето на оние спомени што без престан блескаат сред мракот на заборавот. Какви се тие слики? Можеме ли, еднаш, кога најмалку се надевме, да ги населиме, да им се вратиме како што се враќаме во куќата во којашто некогаш сме живееле, а потоа еднаш засекогаш сме ја напуштиле? Или товарот на животот е толку тежок што не ни дава да направиме ни чекор кон минатото, барем не со нога, па така само нашиот дух се препелка назаднапред во утробата на лаѓата од морето на сите привиденија.
      Што е минатото? Стварност, или само минато? И што се нашите спомени, згаснат или оживеан живот? Кој него го населува, кому му припаѓа? Постои ли тој живот во своето сопствено време, такво какво што било некогаш, вечно и непроменливо – иако на сите страни пропустливо, проодно – или е ноќен рефлекс на нашите идни денови, прикаска чуена од друг (од вас) и само прераскажана од нас (од мене).
      Водата што го заплиснува брегот доаѓа од длабочината на времето – тоа е толку очигледно – иако е наполно извесно и тоа дека бранувањето е вообичаена последица на топло-ладното гнездење на воздухот над секогаш истата земја, без особена припадност. Она што се гледа, тоа е мигновеноста од чијашто вртоглава неизвесност би се збудалило да не е нејзиното незабележливо напластување исто врз исто; така едноличноста прво се претвора во подвижна стварност, со минимум потрошена енергија, а потоа во брз, несфатлив крај.
      Сеопфатната едновременост само се насетува зад наизглед замрзнатата слика; би требало, тоа да е душата на вечната хронотопија на сите анонимни енергии. Дали е минатото налик на поле врз кое натежнува човековото време или (сепак) само пат низ тоа поле, кој наеднаш го опфаќа времето на сите собитија, собирајќи го во една единствена точка. Дали е тоа животот – кус пат, на сите луѓе, на другите живи суштества, на незнајните сили скриени во природата како во ковчег; а сеќавањето само спомен за времето изврвено на тој пат, во ист миг и сè побледо и сè појасно, како ненадејна молња сред темниот небесен свод.
      Што гледам кога ќе се свртам назад; и дали она што го забележувам воопшто има лик, и име, или е составено од вкупната неискажлива возбуда на постоењето. О’Мали од едно дамнешно патување донесува грстови слики: бесконечен след предмети со сите подробности, и со она што нас нè поврзува со нив: така можело да биде, така бездруго било! Но какво е она што навистина само е? Каков е изгледот на наполоно заборавените нешта, или на оние што одвај се наѕираат, како згасното сонце низ зачадено стакло.
      Додека стојам на балконот, потпрен на камената ограда, и блудам низ минатото, низ мене непрестајно прелетуваат едновремени, паралелни слики и чувства и мисли и расположенија и спомени како бледи бестелесни птици кои по ништо не се разликуваат од стварноста на земјата, водата и небото, и имаат ист сјај.
      Тоа е присутност, наполно сум уверен; негде далеку од мене, и сосема независно од мојата волја, оживува одамна исчезнатиот живот и се сосредоточува во неколку треперливи искри кои постојано се палат и гасат, налик на одвај видливи слики-рамки-за-други-слики што мижуркаат сред нив; па и тие се само цврста, животворна, обединувачка празнина населена со нешто трето, кое воопшто не е слика, иако, однатре осветлено, се дошепнува со некој детаљ од познатиот свет.
      
*
      Низ решетките ме подаваат долу кон рацете. Нема лице ни тело таа што ме подава: детаљ на фустан, можеби кондури, женски нозе клекнати кон прозорчето со решетки; небото зад нив; во секој случај, светлина: разбранетостивнато треперење. Рацете се во темната просторија исполнета со очи, со џагор, со смеа, кренати кон таванот под којшто висам, без страв, стуткан како маче. Безгрижни зборови; едно познато, но намуртено лице: „Ус кој ак’л тука дете сте фнесéле“, нешто во таа смисла; талас, светолтемен, низ просторијата, во ритамот на моето лулкање врз рацете: одобрувањенеодобрување; во мене: сфаќање (матно) – несфаќање (збунетост, срам); наполна свест дека лицата и рацете ме сметат за играчка, бесчувствена, безумна (неспособна да сфати што се случува околу неа), па според тоа на известен начин и неважна.
      Или нешто од тоа е измислено, чуено од некого па претопено во свеста, пресоздадено? Мајка ми не си спомнува за никакви решетки, кога разговарот случајно ќе ме врати во темниот разбранет аквариумвизба исполнет со раце, очи, заби и гласови; можеби постои посета во истражниот затвор, нечие негодување (на стариот Тане: Зарем животот да го почне во затвор?), но решетки – таа не си спомнува за таков прозорец. Од каде тогаш, од кој свет на ледени призраци испливуваат тие; можеби од старата к’шта чии безбројни прозорци исто се со решетки; но додека тие гледаат во зеленилото на дворот и приземната обичност на туѓите куќи, или го откриваат хоризонтот до крај, со котлината, со планините, со небото, затворските решетки наполно доминираат сред сликата, синевината зад себе ја праваат неважна а го потцртуваат и продлабочуваат мракот на дувлото исполнет со бледи подвижни сенки, раширени прсти и обезличени глави кои од висината на таванот – од каде ги гледам – наликуваат на испотени влакнести тикви. 
*
      Ток-ток-ток, меко тропаат копитата по калдрмата на некој туѓ свет, еластично натежнуваат седиштата врз тркалата, пајтонот се настранува но јасно е дека нема да се преврти – ток-ток, ток-ток-ток – низ ‘рбетот се слева она единствено чувство дека светот е сигурен и цврст под намрешканата кожна купола, а животот, густо збиен во градите, неповторлив и вечен. Човекот и неговото постоење не ги загрозува ништо, па ни повременото претчувство на беспомошност, изгубеност, оставеност што ненадејно го просенува пределот негде во неговата внатрешност. Воздухот, небото, земјата, куќите, патот низ полето, дрвјата, спокојно ме исполнуваат и јас ги препознавам како дел од самиот себе: сè што се гледа тоа сум јас, струи кон мене и пак ми излегува од очите, негибнато, сè што сум јас се поклопува со она кое го гледам и низ кое радосно чука моето срце. Зошто патувањето не трае вечно? Патот да остане секогаш пат, коњот никогаш да не сопре, пајтонџијата непрестајно да врти со камшикот, без да го спушти врз болното месо, а мајка ми и јас – и сите други во чиишто скутови се лулкам, баба ми Анастасија Маркова, и дедо ми Аристид Добри, и тетка ми Калиопа Водочка – вечно да останат во тој закожурчен свет од кожни набори, тупот, лулеење, притаена светлост, смирувачки мириси.
      Неискажливо сум мал, но наполно го исполнувам светот, како малите џуџиња радиото, како зрната калинката. Доволно е нешто да посакам и помислам, па тоа веднаш да се оствари, да биде: меѓу зборовите и она што тие го означуваат нема никаква проѕирка, толку природно, цврсто и целосно секој збор налегнува на своето значење што меѓу нив не може да се стави ни прст. Но зошто тогаш очигледната стварност на зборовите не се отелотворува веднаш? Зошто зборовите не оживуваат, зошто се случува нешто поинакво од моите желби? Зарем Небесниот Дедо – оној со кренат прст, но со кротки, попустливи очи – радоста ја остава за подоцна, или ја чува само за себе? Кој го движи светот, чии се луѓето? Кој е господар на настаните – камшикот што го раздвижува коњот, нозете кои го тераат телото на удрениот коњ, раката што го држи камшикот, човекот чија е раката, мајката што го родила човекот, мајката што ја родила мајката, или некој друг, што ја поврзува сета развеана различност давајќи ѝ облик и значење. Оној што конечно решава чиј збор ќе оживее, а чиј никогаш нема да се роди.
      Сред пустото поле, в самрак, близу пареата на коњите што го обвива светот како магла, расне до облаците Железната Порта, влезот во светот кој има име (Идризово), но не и смисла која може да се одгатне, до чиј праг надворешните посетители можат да дојдат но кого неговите жители не можат да го пречекорат; дозволено е толку, неприродно насмевнатото лице на таткото да се смести во рамката на решетките окружено со униформи со пиштоли во футролите кои будат страв, покорност, завист, омраза, револт. Можно е да се буричка по пакетот („колетот“) толку грижливо замотан и врзан на банкото од дедовиот дуќан, и од него да се вади она што со денови се приготвувало за оние што се наоѓаат крај Портата (некои од нив немаат коси, но сите се со мустаќи). Во воздухот лебдат зборовите како шарени меурчиња од кои, пред да пукнат, се цеди веселата слика на светот, а потоа исчезнуваат уште на усните, чудно изменети. Никој не поаѓа назад со нас, и покрај сите молби, пак сме сами на истиот пат, освен сликата на големата Џелезна Порта за која ќе зборувам со восхит во текот на целото патување, и потоа, со денови, сè додека врз неа не паднат други слики што ќе ја прекријат без да ја затемнат.
      Зарем не ми се присторува, понекогаш, дека е доволно само да ги именувам тие спомени, па в миг навистина да оживеат, да го потиснат, брзо и незабележливо, сегашното време, и да го населат, прелевајќи се од него кон внатрешноста на вкупното постоење. Но тоа е измама: спомените се живи само додека се неми и без облик; кажени, исчезнуваат; или барем стануваат поинакви; ја нема во нив онаа единствена животна возбуда кадарна в час да ги поврзе сите трошки на постоењето, и да ме прониже со таква зашеметувачка силина што и без зборови ми посведочува дека сум сè уште тука, жив. Токму затоа ги оттурнувам од себе спомените, да не ги заборавам. Којзнае, можеби еден ден ќе свие гнездо сред нив животот што прво ги создал, за потоа во нив да исчезне; или со сопственото исчезнување и нив наполно ќе ги збрише?
*
      Дали е тоа првото претчувство дека „брестовите умираат“? Даровите на природата водовртежно потонуваат во бездната, безмилосно исчезнува постоењето оставајќи ме сам сред незамисливо пустата пустелија. Дотогаш, ја нема мислата за смртта, ниту пак некој умира, ни во далечината, а особено не близу мене. Некои лица – вистина – ненадејно исчезнуваат од мојата околина, како татко ми или стар’мајка; но тоа не значи ништо друго освен дека повеќе не се тука, а не оти ги нема, или не постојат. Зима е, и сè мирува под заслепително светлото небо, светот е тивок и пуст, гранките се голи и блескаат од сињак заробени сред јасникот, но природата сè уште дише; иако ѝ е телото голо, длабоко во внатрешноста нејзиното срце чука тајни пораки за оние што не можат без неа, дека напролет привидот на умирачка наполно ќе се разоткрие, и измамата ќе стане сосема видлива, и оти таа, како блескаво распојасена мома, ќе го рашири низ светот својот бел и румен цут, својот воздушен трепет, своето мирисно зеленило со слаткогоркиот зародиш на првите плодови.
      Првото чувство за смртта е нејзиното отфрлање: таа не смее и таа не може да се случи (но тоа не е извесност, ни претчувство, туку само целосна исполнетост: бесконечното време сред познатиот предел, глетката и она што неа ја населува, оживува, никогаш нема да згаснат) затоа што добриот Дедо Боже, кој толку често ми праќа насон тајни пораки, сосема јасно ја гледа мојата оголена душа, беспомошна да опстане во светот на умирачката, и затоа што смртта е очигледна и незаслужена неправда, дури и кога сме ништожни и грешни, зашто го обесмислува самото создавање, а постоењето го претвора во случајна попатна станица сред сеопфатниот мрак населен, во најдобар случај, со туѓи, неразбирливи светови, со застрашувачка вечност без сонови и спомени. Зарем е можно дека смртта сепак се случува, дека полека но незадржливо се приближува кон телото на мајка ми кое се превиткува на креветот, насилно истиснувајќи ја од него. Тоа сознание ме потресува до последното најскришно катче на душата: дека некој, или нешто, насилно ја брка мајка ми од неа самата и од мене заменувајќи ги, на сосема неприфатлив и нестварен начин, успивниот ромор во душата и постојаната присутност за студена штама и непрекинливо отсуство; како да сака некој, бескрајно моќен и свиреп, или само замаен и рамнодушен, со еден потег да го сврти небесното копче и да ја згасне светлината што се исипува врз смраморените круни. Се препелкам врз потонот, гребајќи ги мирисливите штици, како да сакам да се засолнам, да потонам во нивната обичност и цврстина: сосредоточениот бол составен од молитви од молби од преколнување од каење од ветувања од омраза од револт од надеж од вера од очајание е последната потпорна точка пред светот да се парчоса и почне да се урива во мрачната бездна.
      Сред општото безредие се одделуваат две цврсти, скоро неподвижни, оголени слики. Едната е лицето на мајка ми. Таа лежи на железниот кревет меѓу вратата и прозорецот, онде каде што спиеше баба ми Екатерина Водочка, во горната кујна, пред нашето семејство да се оддели од заедницата во која живеевме со чичко Тимофеј. Лицето е исто и пак не: познатите нежни, скоро детски црти меѓу локните, се истовремно трескавичнорумени и бледи; образите в час пламнуваат, а потоа челото се оросува со студена пот; очите гледаат молбенозачудено, уплашено, само одвреме навреме помирено и спокојно. Зад болката и стравот пробива некое ново, за нас недопирливо чувство, некоја нова мака која мајка ми не се усудува да ја каже; треба да се изговори некој збор, но тоа не е можно; собата е преполна со туѓ живот, зборовите секнуваат на сувите усни: срамот е поголем и од страдањата и од смртта.
      Другата слика е лицето на баба ми, Анастасија Маркова, исполнето со страшно претчувство, во мигот кога го забележува преобразениот изглед на ќерка си. Сè уште создржана, но повеќе не со оној кроток, смирувачки израз, туку видно растревожена, ту станувајќи ту седнувајќи, возбудена, вознемирена, со пламнати образи, очајно се наведнува над својата ќерка и ја прашува да ѝ каже што ѝ треба, што сака, каква е таа невозможна тајна која треба да се открие, што да стори за неа, а мајка ми тогаш, одвај, тивко ѝ шепне на уво, бара сите да излезат од собата, О, зошто така, баба ми е на работ од очајанието кое набргу ќе ме скрши мене, Кажи слободно, Беле, таа пак се свива над своето чедо, мајка ми најпосле сепак ѝ шепнува што ја мачи, од тоа баба ми отскокнува како пружина, како страшна сила да ја оттурнала, но не избезумена туку со некоја нова надеж во очите, на усните, во брзите движења на рацете, како да слушнала нешто неискажливо утешно, од што мајчиното срце се зарадувало, нешто како добар небесен знак, Боже, Беле, боже, ќерко, вели таа прекорно, па оти така на мајка, па тоа срамно ли е, сега сите ќе излезат, прдни си слободно, вели толку неискажливо природно, потресно, како родителка што чека над чокалото крај своето бебе да ги чуе радосните олеснителни звуци, таа воопшто не се обѕира на руменилото и сè поголемиот срам на ќерка си, туку слободно ја открива нејзината страшна тајна, Алла – сега го повикува и туѓиот бог, исто моќен, исто милосрден – па прдни си, сега ќе ти олекне, го вели тоа со голема, сосредоточена нежност на нескршлива римска владетелка чиј мир наеднаш пак се вратил, а сега и јас го чувствувам срамот на мајка ми поради валканиот збор што првпат го слушам од баба ми – и кој сосема не ѝ прилега – просто сум згромен од нејзината зачудувачка недосетливост додека го разоткрива и разголува телото и внимателно го трие болниот, поддуен стомак на ќерка си, како разбудена од сон, чекајќи да се случи чудо, повторувајќи го зборот поради кој мајка ми е сè позбунета, поочајна, позасрамена.
      Следниот миг пак (или дури сега) сум на потонот, сосема надвор од себе. Во кусите моменти на соземеност викам кон стрина ми Меропа на цел глас, веднаш да го викне татко ми, сега ако не дојде повеќе да не се појавува, да го прати, ѝ наредувам, чичко Тимофеј по светот да ги доведе сите доктори, јас знам дека тие постојат и оти на еден негов миг ќе се соберат тука, а стрина Меропа Водочка ме прекорува, Еее, абе шо такоф вонкашлúф се прааш, шо си се залисал, ај нем да не те чуу мајка ти, оти ного жал ќе ѝ стане, разбера ли, а потоа низ смеа ми објаснува дека и ние тука имаме наш доктор кој набргу ќе дојде, да, оној што до неодамна живееше во нашта к’шта, а дека светот е далек, ех, многу далек, и дека за лекарите за кои зборувам треба пари, многумногу пари, јас не знам што сака да ми каже, во почетокот, а потоа сфаќам дека таа пелтечи лаги и итроштини од уката на возрасните, зарем е можно стрина ми во толкава мерка да не ја проѕира стварноста кога во ваков момент спомнува пари, зарем тие не се книшки развеани по светот, кои лесно со труд можат да бидат спечалени, нејзиното дрдорење е налик на нечувствително безумје, тоа е само мрзеливост и изговор да не се стори ништо, зарем парите како војници подредени во чекмеџето на Аристид Добри ќе бидат пречка да се сопре уривањето на светот, зарем таа не гледа, зарем не чита во моите очи дека јас веќе сум заречен цел живот да слугувам за животот на овој миг, дека сум кадарен сите долгови да ги одолжам, па макар требало да соберам купишта златници од кои ќе пожолти светот, како јас да не знам оти е доволно само Дедо Господ да му ја шепне мојата желба-молба-наредба на кој годе доктор на светот па тој веднаш да се најде тука, и не само тој, уверен сум дека и секој друг знаен и незнаен ќе стори сè што е потребно, нема да жали време ни богатство ни труд само и само божјата волја да се исполни, и низ светот пак да потече истиот живот.
*
      И наеднаш, еве ме пред портата на тој ист живот. Нога пред нога одам по тротоарот, покрај црквената ограда; празнините меѓу нискиот ѕид и варосаните четвороаголни столбови ги исполнува острошилест железен вез; од цементот на столбовите, како и врз камениот ѕид што ја опашува црквата – надоврзувајќи се на црните железни копја – заканувачки светкаат парчиња сокршено стакло. Ги чувствувам, секогаш кога ќе помислам на нив, врз исечените дланки низ кои блика крв; морничавоста што ја будат не избледува ни на воскресение, кога белите гулаби, изгубени сред ноќта, беспомошно паѓаат низ камбанаријата кон илјадите запалени свеќи и острата срча.
      Во рацете, во бела непроѕирна хартија, носам внимателно завиткано пакетче, пазејќи да не се сопнам или да не го испуштам врз правливиот тротоар, остро одделен од улицата изгризена и како кањон просечена од поројот кој зад себе оставил песок и откинати карпи меѓу светкавите мазни белутраци. Во пакетчето се наоѓаат слатки, понуда за мајка ми. Кој ми кажал дека не се оди со празни раце кај болна мајка? Дали нечиј поглед од далечината ме следи? Не си спомнувам, дотогаш, сам да сум излегол од дома, ниту од старата к’шта, ниту од куќата на бабадеде во која сега, додека, освен татко ми, е отсутна и мајка ми, веројатно спијам. Можеби некој ми ги купил слатките (под мазната мирисна хартија шлагот врз темножолтото тесто се белее покрај темниот а светкав чоколаден сјај на еклерите), или е тоа моја сопствена замисла? Саботата, по обичај (обичај кој трае вечно) баба ми дала некоја паричка, и додека таа и деде седат пред дуќанот (ако веќе не е земен) или во долниот двор, чувајќи од неволја добиток, јас незабележливо сум се извлекол меѓу муштериите, главно од подгориските села, сум се мушнал меѓу нозете на нивните коњи, мулиња, мазги и магариња, сум потрчал меѓу тркалата на нивните распрегнати коли и мирисот на лајна и сено, и сум се упатил кон слаткарницата над киното. Иако не испливува од мојата свест, патот е тој. Не будејќи сомнение што сум сам (оти, пазарен ден е, и има многу луѓе) и совладувајќи го стравот дека ќе бидам обвинет поради парите (дека сум ги украл) и затворен, влегувам во слаткарницата и, по долгодолго чекање, откако сите селани ги испиле своите бози, доаѓам на ред да кажам што сакам. Очигледно без последици (но и без спомен) го добивам бараното, зашто во идниот миг веќе сум надвор, и со пакетче в раце бавно итам низ светот како низ туѓа, наполно туѓа земја (која им припаѓа на други луѓе, кадарни со сигурност да ја газат) се качувам по поројот, сè до црквата спроти која е болницата (којашто понекогаш, сосема неразбирливо, ја викаат суд). Приоѓам ли тогаш до малата Железна Порта, му се обраќам ли на чуварот? Ме прашува ли тој (непознат човек) што сакам, умеам ли да му одговорам? Зошто ми е полесно да заплачам одошто да прозборам? Можеби не знам како се викам, и кај кого одам? Или не знам како се презвикува мајка ми? Чуварот бездруго ме смета за изгубен? Нем, глуп и изгубен? Сета храброст и силина што ја чувствував во заветот и анонимноста на куќата, додека мајка ми лежеше болна – кога верував дека сум кадарен да ги раздвижам заспаните сили на природата со својата ранета душа, кога ветив дека ќе бидам добар и храбар до крајот на животот, само ако ги послуша Господ моите молитви – сега, не во судирот со светот, туку при првата средба со неговата секојдневна и безопасна лика, се топеше препуштајќи им го животот на оние од видното поле, без можност, па и без желба, сликата да се насели. Беспомошно стојам пред Портата, и не можам да поминам низ неа. Дали поради злосторничкото уредување на светот, или поради несреќен след околности, или од недоразбирање, или зарад мојата кукавичка срамежливост, патот до мајка ми е затворен. На прагот од исчезнувачката, ја чувствував нераздвојна од себе; сега е жива, но јас не можам да ѝ пријдам, како постоењето да нè разделува поцелосно од смртта.
      Можеби воопшто и не приоѓам до Портата туку само стојам, со саати, отстрана, набљудувајќи ја градбата со тврдо обѕидан двор која доскоро била суд, и не се осмелувам да им пријдам на чуварите и да им кажам што сакам. Истиот срам кој на мајка ми не ѝ даваше да го изговори оној валкан збор мене не ми дозволува да се помрднам од местото. И додека полека тргнувам назад, наудолу, покрај ѕиданата и железна црквена ограда, со неискажлив срам и чувство на вина и грев, го отворам пакетчето и низ солзи ги јадам слатките, свесен дека тоа украдено задоволство е единствената срамотна добивка од мојот јалов потфат. Ми станува јасно дека желбите и возвишените чувства, неолицетворени, не се вистински живот, ниту доволна замена за него. Насетувам дека тој миг ќе ја одбележи мојата судбина: неискажливиот копнеж кон светот – кон топлите мориња и ледените пространства – ќе исчезнува пред беспомошноста да поминам низ Железната Порта, пред стравот и срамот од луѓето; а помирувањето со судбината ќе ме исполнува со нова беспомошност, со нов страв и срам; и тоа ќе ме следи секогаш и насекаде, независно од тоа што освен мене нема други свидетели на мојот пораз и кукавичлук.
*
      Заминувањето не постои, само средбата зад решетките на затворскиот прозорец и Железната (Џелезна) Порта. И враќањето, под пазарот кој сè уште не е оформен на правливиот плоштад а камоли веќе изместен оттаму (како што ќе се случи со времето), пред старата грда градба (Гранап) спроти Гимназијата, обвиена во прав, и претчувство на гајби, вреќи со брашно, буриња со маст и масло околу кои ќе се зачне новиот живот. Низ душата, откако станала свесна, поминало извесно време; таа сега знае дека некого чека, оти некој треба да дојде, да се врати по долгото отсуство. Не верува, по навика, но сликата само се сменува – како да не постои чекањето налик на вечност – и тој некој е тука. Сув и наполно бел, како да носел брашно или лежел во бубаќ. Во свеста не постои сомнение дека косата и кусата брада и мустаќите се, можеби, само правливи од правта, осланети од сланата и избледени од сонцето; не, извесноста е потполна: таткото е бел затоа што обелел под товарот на годините и животот, затоа што повеќе не е млад, или, поточно, што по последната куса средба крај Железната Порта неочекувано и брзо остарел. (Тоа чувство во спомените не го брише сознанието дека подоцна косата на таткото пак ќе потемни, а тој самиот ќе стане убав и млад.) Големото сожалување и чудење ја топат радоста како врелата вода снегот. Дојде, но повеќе не е ист; како да не е тој, како животот да е друг, како ништо повеќе да не е исто.
      Ја приготвувам својата душа за новиот живот, а во себе сум убеден дека тоа мое чувство никој не смее да го забележи; напротив: ќе се преправам како ништо да не сум видел, и како да е сè како некогаш, во времето кога од бессознанието испливаа првите слики, првите чувства, првите зборови, првите (чудни) настани.
*
      И пак пат, правлива врвица низ баштите, од вујковците (на мајка ми), во чијашто градина узреале првите мирисни петровки – такви одамна веќе нема на светот – кон баба-деде, моето топло гнездо на улица Свети Кирил и Методи каде што утринската светлина впиена од стаклата на големиот прозорец од кујната навечер фрла синкави искри што се стопуваат со ѕвездениот рој. Место очекуваната средба со Анастасија Маркова и Аристид Добри – и прикаските за страшните тајни на Темната Шума, за заминувањето кон призрачните краишта отаде водата и мачното но херојско враќање во истиот овој наш, допирлив свет, што ќе ги слушам цврсто држејќи се за шарениот ќилим, за тврдата сигурност на миндерлакот – пред моите очи, како пеперутка на правливиот пат, сеприсутна под полите на ридовите, но тука во рамницата сосема ретка, одненедеж искрснува мојата бабичка Екатерина Водочка, и уште оддалеку, трчајќи кон мене, нешто ми довикнува тропајќи со наланите. И додека радосно-забрзано црцори литкајќи му долж бавчите, јас сфаќам дека од нејзините зборови се раѓа нешто несфатливо вистинито: нов човек во куќата, брат. Ми објаснува како се случила таа случка, и дека старата кума кажала оти новиот човек ќе се вика Коста, Костаќе, што не е Аристид, но многу, многу е налик – тоа особено, и радосно го истакнува, кревајќи облак прав зад себе, задоволна што и овојпат машката кирилска страна и ставила матка на женската. – Како настанало детето? – Некој го донел („штркало“). – Тоа е глупаво: тогаш не е наше. – Наше е и повеќе нема што да се зборува: Ќи си им’ш братче, вика баба ми Екатерина Водочка и, обвиена во прав и сè така тропајќи со наланите, итавјаса кон вујковците на снаа си и кон својата сопствена снаа, единствената сестра на покојниот си маж, Елена Бурева.
*
      Потоа наидува долг, сосредоточен мир. Припреми за пат, заминување кон еден друг, подвижен свет врз којшто се исипува небесната светлина како благослов, кој завршува со збор од кого ме полазуваат морници: море, збор којшто, оживеан, ги преплавува сите други.
      Неизлижани а светнати од тракањето на возовите, испливуваат паралелните ленти на релсите. И наеднаш врз нив стои возот, дали е можно? Детски цртеж кој оживеал, и пушта длабоки воздишки низ пареата, чии каделки дим го прекриле небото и паѓаат врз косите како слатка мирисна пепел, чиј продорен писок навестува дека во неговите волшебни купеа можеби ќе се најде место за секој, но дека неговото трпение има крај. Толпата прснала на сите страни како просо фрлено во тепсија. Без тупаници, очигледно, не е можно да се влезе во вагонот, а камоли да се заземе место. А без место, во купето, богами, нема живот. Сè е вознемирено како светот да ја изгубил својата основна ориентација, или добил нова, таинствена цел: да се заземе своето сопствено место а, ако е можно, и местото на оној другиот, и тоа кришум, за потоа да послужи како легло.
      Од тој миг, постои само една слика: искрите, густиот опоен дим, непрегледните простори кои се вртат околу возот, и стреловито јурат низ сите негови прозорци, стократно умножувајки ја сликата на патувањето и зголемувајќи ја брзината на движењето до точката на еднообразно лулеење, џиновските пумпи („чешмурки“) за налевање на локомотивата („пијá ли на ваа станица возо вода, а Калиопе?“), самотните пружни кабини, куќарките, порано видени на сон, долж насипот, малите железнички станици пред кои луѓе во сини униформи, со капи со козирки, со ширити на козирките, со палки под мишките, со кренати лопатки во рацете, со свирки во устите, бдеат над сигурноста на патувањето, поздравувајќи ги сериозно, деловно, скоро војнички, без насмев, таинствените градови што спијат под ѕвездите, сето тоа, вкупната игра на небото и земјата, на светлосните ленти и сенките што со нив наизменично се сменуваат, вкрстуваат, наддаваат, поништуваат, дополнуваат, сето тоа е затемнето, загрозено и скоро расчувствено, уште на почетокот, на излезот од Миравци (како секоја радост да мора да биде загорчана и затруена) со сликата на човекот кој, од туѓо или сопствено невнимание, не успеал да се качи на возот па, долго и беспомошно, трча по него, сè додека не му ги фрлат куферите. До крајот на патувањето не можам да се ослободам од сликата на нозете во правливи чевли и долги панталони што го носат телото – сосема обезглавеното тело на својот сопственик – долж релсите. Болката која непрестајно тлее во душата, и за која никој не знае ништо, стивнува дури при средбата со морето кое постепено ме ослободува од сликата на нозете кои, бездруго, ќе останат вечно во минатото, непрестајно трчајќи по отидениот воз, кого никогаш нема да го стигнат.
      Тетин Микеле ми кажува да го пробам морето, и јас не сакам да го разочарам: се преправам дека сум изненеден, иако мене неговиот соленогорчлив вкус на солзи одамна ми е добро познат. Го наоѓам морето таму каде што, одамна некогаш, сум го оставил, каде што тоа со векови верно ме чекало, без никаква можност, макар во недогледната иднина, некогаш да ме заборави. Мојата итрост („вода – вода“) сите ќе ги насмее и залаже, и така, еднаш засекогаш, ќе ја скрие мојата тајна.
      
      Водата што го заплиснуваше брегот доаѓаше од длабочината на времето, тоа беше очигледно, но Кирил не беше сосема сигурен дали е Езерото остатокот од онаа прва Бескрајна Вода што ја виде како петогодишно дете – и за која веднаш сфати дека е и лулката и гробот на човештвото – или е, напротив, нејзиниот прапочеток и извор. На она дамнешно патување тој тргна од самотната гара недалеку одовде, но тогаш сè уште го немаше видено Езерото; штом неколку години подоцна првпат го здогледа од височината на патот, душата му затрепери на чудно познат начин, како на спијач кој отстрана го гледа својот сон налик на омеѓена кристална слика, и себе сред сликата.
      Кирил ги стресе спомените што прострујаа низ него мигновено, и самиот зачуден како е можно тие да останат невидливи за надворешниот свет. Всушност, беа нестварни, не само за светот туку и за него самиот, веќе во следниот час, кога трепките трепнаа преку блескавата очна шир и ги избришаа сите слики освен оние кои допираа однадвор, откако сложен систем на огледала и нерви ќе ја пресоздадеше нивната стварност во мозочната кора создавајќи го радосно единството на световите...
      Беше скоро пладне. Бела спиеше. Кирил се увери дека Елисеј нема да се појави, ги обу патиките и реши пеш да тргне кон градбата.
      – Шо, од’ш ли? – рече Бела кога тој се фати за кваката.
      – Ти не спиеш?
      – Ја, не спијáах јас – сонливо рече Бела. – Само такá очите си одмáрах.
      – Ако де, шо не е тука рабóтта?!
      Кирил лесно ги прифаќаше конвенциите на локалниот говор, како идеално засолниште: сред него беше невидлив и безличен, како и сè што го окружуваше. Зборови без значење, без средиште, без личен став; без обврска, сечии; Марија Ана никогаш нема да го сфати суштествувањето на тој колективен лавиринт. Кој се наоѓа сред него, верува таа, истовремено ја прифаќа неговата стварност и неговата судбина; Марија Ана никогаш нема да разбере дека лавиринтот истовремено е стапица и скривница, гробница и спас. Грешната утроба на Пасифаја и спасоносното конче на Аријадна. Јазикот е најстрашниот затвор, помисли Кирил, и кој не може да се скрие во него наполно е изгубен.
      Бела рече дека тука, на Езерото, задолженија има само за него, а таа мрзелува како никогаш во векот („ни рабóта ни потóпа, анџак маабéте!“) но не може да рече дека поради тоа чувствува грижа на совест. А што работи тој, се насмевна Кирил на своја сметка, денот помина а тој седи ли седи.
      – Ако де – рече сега Бела со истите зборови и со истиот тон како Кирил – малко почñвка.
      Бела стана и рече дека треба да го „пристáве ручóко“. Но да не јаде тој негде надвор, а таа да го чека. Зошто да го чека, кога ќе огладни – нека руча. Ех, како така? А зошто да не?
      – Потéри му го велсипéдо на Ангел, нем пеш да оош.
      – Ќе ме каче некој по пато, сакам малко да се раздвñжам.
      – Не глееш ли шо пек е?
      Кирил се поздрави и слезе. Ангелина беше во кујната, а Ангел пред хотелот. Беа необично услужливи, Ангелина му беше благодарна на Александар за работното место, па го почитуваше и Кирила, а на Ангел му беше мило приквечер да разговара со гостинот, и да испие со него една чашка, која прво ќе ја одбиеше („Не ми врве, да ми врве, ама не ми врве, ич не ми оде, ми шо бе Кире, не с’м баш ут тии мираклñјте, ама ај за ат’ро да не ти скрш’м – еднáчка“). Поздравувајќи се и поминувајќи покрај нив („Не, не ми треба точако“). Кирил скоро изненадено помисли за своите домаќини дека и тие, ете, и припаѓаат на „историјата“. Живееја на место каде било многу полесно да се исчезне одошто да се остане; па сепак, беа тука. Дедо ѝ на Ангелина, му кажуваше вчера Ангел, даже бил бугарски комñта, еден од оние од Јанка Пуста, можеби токму оној што на Никола Водочки му прикажувал во Идризово како си „фрлáле жрепка“ кој ќе го убие Александар. Се премислувало, според него, каде да биде ликвидиран (Ангел рече „сургундисан„) кралот, дали во Бугарија, но за да не се сетат Власите изборот паднал на Марсеј. Подоцна сосема се разочарал во комитлакот, чунки од народните дела главно недела излегувале. Десет години бил на робија. Ангел му се жалеше дека кога во Струмица течело прво б’лгарско тука траело првото српско, границата тогаш била на Костурино: Хочо-Нечо повелал со нив. Уште дванаесетата година татко му, како четиринаесетогодишно момче, бил српски војник, во чисто македонска единица. Кога почнала Првата светска војна и се отворил западниот српски фронт, „сите наши“ ги бутнале во првите бојни редови, но еден дојранчанец излегол пред четата и рекол дека тие не можат да земат заклетва зашто се бугарски војници, по кое нешто ги растуриле еден по еден низ разни единици. „Такá беше, Кире, а, ним да се л’ж’ме, кој тугáј знајáл от е Макидон’ц; а и да знајáл, некуј гу питáл: ногу гу брснáл, саму ут тувá стујáл!“ Во првото сражение татко му ја фрлил пушката и отишол пленик. Со години слугувал во некое германско семејство, во Срем. Во Дојран убаво го опеале, а потоа ненадејно се вратил од умрените.
      На излегување го пресретна младиот Шкориќ, и го праша за цревото. Кирил му рече дека ќе му треба уште малку, додека да ја стави плочата. Шкориќ беше од Сретеново, село чиишто доселеници „од горе“, Срби од Босна, а според некои главно босански Украинци, през последната војна не го напуштиле езерото. Момчето личеше на Саво Војнович Џовекот, имаше ист глас и зборуваше на ист испрекинат начин, само македонски, што беше изненадување; до вчера таквите појави беа ретки. Кирил се насмевна: младичот, исто како и тој самиот, течно го користеше книжевниот облик на туѓиот јазик, а кога ќе прозбореше на својот силно пробиваше локалниот акцент. Почувствува мала грижа на совест што пред туѓинец ги валка чистите јазички облици давајќи им предност на идиоматските урнатини. Дијалектот кој, надвор од своето протегање, не овозможшваше никаков цивилизациски сооднос, беше, сепак, Кирилова природна говорна состојба, барем додека се наоѓаше на „своја територија“, и тој ретко кога го одречуваше. Понекогаш дури насилно го користеше, револтиран што сите нормативни јазички облици што нему му се достапни наполно го исклучуваат звукот на неговиот роден говор. Јазиците се како идните времиња, помисли Кирил, во нив само може да се исчезне. Во последно време му се мачеше еднообразната различност на јазиците: сите кажуваа исто, но секој од нив на инаков начин, како единствената цел на нивното постоење да беше истовремената потреба да бидат и исти и различни. Зарем и зад тоа стои нечиј интерес, не сметајќи го вавилонскиот? Си спомна за Прличев, и за сите други, налик на него, скриени во туѓите јазици и изгубени во својот сопствен, кои од причини кои ни самите не можат да ги разјаснат го поминуваат веќе изодениот пат во спротивна насока спуштајќи се низ стеблото на јазикот сè до неговата глува бездна. Кирил не веруваше дека е можно воскресението на изумрените јазици, ниту сметаше дека е особено нужно да се создаваат нови такви; знаеше само едно: дека на светот има премногу смрт и премногу исчезнување, и дека чувањето на животните облици всушност не остава можност да се избере поинаков пат: спомените погребани во јазикот без него воопшто не постоеја. Го мачеше уште нешто: јазикот кој ги именува, па и создава, нештата, и јазикот на простиот сооднос, беа навидум исти, и постоеше голема опасност говорот на душата да се замени со оној преку кој се остваруваат интересите на племињата. Вавилонската пресуда беше истовремено најголем дар и најсвирепа казна: секој да има свој сопствен јазик, и никој со никого да не се разбере. Каков требаше да биде патот кон новиот Вавилон? Да зборуваат сите исто и разбирливо, тоа не значеше притоките на сите говори и реките на сите јазици да се влеат во заедничкото море на сесветскиот јазик, туку шепотот на осамената единка што ги чува спомените за заеднички проживеаниот живот со човештвото пак да стане разбирлив за секого. Кирил се препелкаше сред полумртвиот идиом, на којшто некогаш се ширело христијанството низ православниот свет, тврдоглаво ризикувајќи, како што мислеше Марија Ана, засекогаш да потоне кон мртвото минато и да се стопи со провинцискиот ужас на чашката и мезето, и говорот што им прилега. Поразот беше вообичаена состојба на нештата, но не и неговото прифаќање: Кирил веруваше дека тој во никој случај не се враќа кон минатото туку дека од сите страни наеднаш му приоѓа на она средиште скриено во времето кое, за живите, секогаш се наоѓа малку назад, а само за мртвите – напред. Надмоќта на личните уверенија бледеше, сепак, пред очигледноста на фактите: додека тој го сонуваше својот говор, другите зборуваа, а тој пелтечеше.
      Водоводното црево што момчето го спомна беше државно, од Партизан, каде што Шкориќ работеше: отсуството на истото придонело тревата да пожолти; немал, како што се изрази, друг кур со кој ќе ја прска. Кирил замоли за трпение, само уште неколку дена и плочата ќе биде готова (тој сметаше дека Горна Македонија во тој миг нема попатриотска задача од обезбедување вода за неговата градба).
      Одејќи покрај олеандрите, не сопре сè додека не дојде до излезот од Стар Дојран, онде каде што се наоѓаше навидум (вечно) празната државна вила, спроти црквите.
      Над патот, врз карпест рид се креваше урнатина од црква налик на трибродна ранохристијанска базилика, со олтарот свртена кон Езерото, а на соседното ритче мало црквиче, исто во урнатини: Свети Илија и Свети Кирил и Методи, последните остатоци од некогашниот Мал Солун.
      Кирил продолжи по врелиот асфалтен пат, долж брегот, без намера некого да стопира.
      Тука Езерото завршуваше со трската, а Планината просто натежнуваше над него. Меѓу калинките, шумата, дивиот афион, бозгелот, косата-мов налик на морска краставица, ајдучката трева, слезот, капините, дивиот трендафил, копривата, трњето, туѓите егзотични овошки, меѓу песната на чучулигата и козите и белите пеперутки врз истобојните „инки“, меѓу магарињата, косачите, багремот, џиновската смоква со седум стебла, дивиот повит, сливите, маслинката, прнарите, црниот (вран) коњ, кајсиите, нивите, жените по нивите, меѓу жабите и скачките и непрестајниот ѕвон на гората и стругањето на крецот во грмушките и писокот на жедните змии сред зрелото пладне – умираа брестовите, и тука како и во цел свет, тивко и незабележливо како и самото време.
5 – ГРАНИЦАТА
      Границата стануваше сè поблиска, јасно видлива, иако освен бурињата, бели како празен лист, ништо друго не ја обележуваше. Коработ, рамномерно налегнат врз мирната езерска шир, почна да забавува, како пред него ненадејно да изникна проѕирен леден ѕид. Ангел уште еднашдвапати бесшумно ги нурна купиите во темнозелената вода, а потоа ги остави, со сребрени ѓердани на врвовите од крилјата. Коработ се лулкаше среде Езерото како во средиштето на некој голем цвет чиишто бледосини прашници ѕвонат кон бреговите и се мешаат со зеленилото на Планината. Сега таа беше многу поблиска и скоро можеше да се види секоја нејзина карпа. Во подножјето на Планината ја немаше некогашната голема Брестова Шума, но северниот брег беше населен. Земјата отаде Езерото лежеше пред нив како на дланка, со селата стуткани под полата на Планината, и луѓето од чамецот безмалку можеа да ја допрат. Беше зелена, мокра, населена со шумови, неискажливо обична. 
      – Ја те е бе Кире грáницта – рече Ангел просто преплавен од таа обичност, собирајќи го небото во очите – шо ќе ѝ вииш?!
      Тој мрзеливо ја исполни желбата на гостинот да се повозат по Езерото (да дојдат до бурињата) со неговиот кораб, иако не му беше јасно што оттука може да се види освен вода, ридови, небо, и дрвја и трска и тревишта и населби долж елипсоидниот брег. По случаен след на околности – иако Ангел не беше претерано расположен „да си и м’че р’цто за разни ајлакчñј“ – со нив во лотката, повикани од Кирил, беа уште, седнати по двајца на страниците, Елисеј и „батСандо“, дедото (деуто, делто) Мане (Илиеф Стоеф од Аканџалија) и Јане Данилуф Петруф по потекло „ут дол“, од Крецово, држејќи ги в раце, како икони, обете книги од Кукушкиот говор на Коста Пеев.
      Кога се сретнаа на брегот, одвај се разбраа: Елисеј го барал Кирил „за да му го донéсе“, како ретка езерска ѕверка, „деуто Мане“ кој ќе му прикажува за трите војни избувнати во тројното (невидливо) царство за три години (а загасени за седум); дедото Мане, од своја пак страна, „бркал курáп шо ќи гу онце прку ѓоло нифте да сиј виде“; Сандо барал нешто грлото да си „натóпе“, и Руси тоа му го ветил; Јане Данилуф Петруф решил книгите „уф кој бил пиш’н“ да му ги дарува на Водочки, во знак на „мало уважéние“; освен тоа, негова лична (дополнителна) желба била да се посоветува („дупñте“) со „писатало“ не ќе ли е најарно место „затворване границ’та“ тој лично да поведе делиорманско русалиско оро до истребување, неговите бели „гашти“ против фустанелите на грчките евзони. Коработ, очигледно, беше единственото згодно место каде што сите тие желби и намери можеа да се исполнат, ублажат и залажат – или таков му бил к’сметот на Ангел – па саат и три четвртинки по средбата на брегот веќе беа на границата, спроти селото на старецот чии куќи сред расцутените бавчи сосема јасно се гледаа. Мане Илиеф Стоеф сега помечешки лежеше на клунот од коработ, со отворена уста наслушнувајќи кон другиот брег.
      – ДедМане, ного зејш – добродушно забележа Сандо – ќе г’лтн’ш некуј комар.
      – Ја, прпиá питéло – рече старецот повеќе за себе – алñс билбýл, право ма пузнајá.
      Беше тешко да се разбере што кажува: ионака редуцираните самогласки заемно се прелеваа и тонеа кон некое несфатливо темно средиште за кое правописот сè уште не предвидел буква ни знак, како ни за полумекото л кое во зборот билбул затрепери како лудба од гранка; во својот слеан говор старецот – осумдесет и два лазáра што чинáл – не оставаше ни ѕирка ни проѕирка, како јајцетозагаток; од неиздржливата јадрост на изместените, прекршени и потресени зборовинизи остануваше само грездавиот, грличав звук на уривањето со кој тие се струполуваа во штамата на водната бездна.
      – Вик’ш вашјо е? – се насмевна Елисеј наслушнувајќи кон соседниот брег.
      Оттаму – измиени од Езерото, јасни како чекори по срчен (стаклен) пат – доаѓаа звуците на катадневјето меѓу кои Елисеј залудо го бараше кукуригањето на петелот.
      – Пузнајá си го – двосмислено забележа Сандо.
      Старецот – сè така зинат кон селото – не се обѕираше на туѓите подбиви. Од памтивек, па сè до неговото рано детство, светот беше еден, подјаден однатре како плод од црвец, но сепак цел, без забележливи граници. Повеќе не си спомнува кога првпат го слушна зборот граница; знае толку дека очигледното и болно значење на тој лаф никогаш не го прифати во целост. До неговата петта година – кога почна преселбата – јужниот брег беше земја како и секоја друга, иако отаде водата; онде имаше голем град во кој понекогаш го водеше татко му, град со куќи наведнати над Езерото и со чардаци што го допираат небото над ритчињата; со голема црква од чии ѕидови го гледаа жени со замислени очи, сосема тивки сред мрморот на свеќите, и мажи кои со долгите прсти покажуваа истовремено наугоре и кон него, строго но без закана. Во тој град можеше да го слуша џагорот на луѓето што купуваа и продаваа; околу ановите, во прашината, лежеа камилите на туџарите; заптиите си ги ладеа нозете во езерото, близу иќуматот; пред дуќаните висеа закачени низови опинци од секаква големина, дури и такви кои би му се фатиле нему; во шеќерџиницата татко му ќе купеше бамбôне за дома, а нему шарена ближáлка, понекогаш дури слатко проѕирно петле. Од своето село, навечер, гледаше како бледите светилки на градот го засенуваат ѕвезденото небо со својот мек, човечки сјај. През денот, од ливадите каде што ги пасеше овците, градот го потсеќаше на кроткоста на јагнето што го држеше во скутот, чие тело питомо трепери како пламен на кандило, пред да згасне засекогаш. Лижејќи му ја дланката, јагнето како однапред да ја переше својата крв од раката што ќе ја пролее; никогаш не му стана јасно зошто насилството над таа божја слика ја поврза со исчезнувањето на градовите. Кога ги снема пределите отаде водата, како згаснаа, каде исчезнаа? Едноставно, сликата на светот се пресврте: детето повеќе не гледаше, ни дење ни ноќе, од планината кон градот туку од градот кон планината во чие подножје беше неговото село. Впрочем, во тој миг, градот повеќе го немаше; беше напуштен, до темел разурнат; не постоеше како што, на извесен начин, не постоеше повеќе ни неговото село. Иако, сепак, со години уште, звукот на камбаната од Аканџалија се разлеваше над водите како пат посеан со мртовци. А тогаш, еден ден, и тој последен звук од родното село стивна. Прво помисли дека дошле нови војски кои ја разурнале камбанаријата, но набргу сфати дека тишината што се шири околу него не доаѓа однадвор туку однатре, од гнилите пустелии на неговото тело што пропуштаат само воздишки, и до кои ништо повеќе не допира. Повеќе не беше дете, ни момче, ни возрасен маж; беше стар, неискажливо стар, и полека привршуваа неговите дни: затоа стивна камбаната. Место сега да екне со сета силина и да го затресе небото, таа молкна, а со неа и последните звуци од родното село, ѕунот на мушичките, стругањето на штурчето, блеењето на овците, лавежот на кучињата, кукуригањето на петелот. Сликите избледеа, дури, пред да молкне звукот: тишина и бела магла налегна врз сите предели отаде водата, и над водата. Во почетокот, под каков било изговор, ќе замолеше некого од рибарите, од старите бачовци, да го префрли со коработ до границата, низ маглите, за одблизу да си ги види нивите, и дворот, и кокошките на дворот. Додека времето течеше побавно, некои рибари, повеќе од шега, ги исполнуваа неговите молби; потоа им здодеа. И тој самиот престана да зборува за својата чудна желба молкома да се вози, во црн катраносан кораб, низ маглите на Езерото; повеќе ни меѓу домашните не ја спомнуваше земјата отаде водата. Денешново патување дојде случајно, и старецот веруваше дека му е последно. Реши да не му обрне особено внимание; да се прави недосетлив; во секој случај, не би дозволил подбивните зборови на неопитната младеж да ги заглушат шумовите што му итаа в пресрет отаде границата, од земјата по која – пред да се скрши светот – пасеше „г’с’рóци“.
      – Шумóл’т ли шумóл’т брестуфто – рече старецот, пак некако за себе.
      Елисеј залудо ги бараше со очи вечните стражари од подножјето на Беласица; ги немаше како што беше исчезнало и селото кое по нив некогаш добило име; не се гледаа дури ни брестовите во Попово, доскоро јасно видливи и од Полин.
      – Ва арéс’т ли мојте ниви? – Сега старецот првпат накусо се сврте кон „лујто“ во коработ: – Шо викиш, Ангеле, за тоо мојо чаñр?
      – Шо ќи викум: тревишта! – рече Ангел и преку лицето му се прелеа израз на неискажлива здодевност. – Ми такá де: шо инак да ти лафум?
      – Коо е твојто јонџе, дедМане? – незлобиво и скоро деловно запраша Елисеј. Неговата вродена почит кон постари се бореше со потсмешливата љубопитливост. Се прашаше дали се излитените старци навистина како тревите, несвесни за значењето на она што им се случува, па и за значењето на зборовите. Не без извесна морничавост, помисли дека нема кој да му одговори на тоа прашање; еден ден самиот ќе мора да провери дали е вака или онака. – Тавá под брéстовето ли?
      – Ми! – потврди Сандо место старецот. – Ас и знам нифте на делто Мане.
      Сандо скоро незабележливо почна да зборува „бежански“. Елисеј беше изненаден.
      „Ут дек о изм’кнá“ тој јазик, му се потсмевна на својот придружник, но овој не се збуни:
      – Таткувнñна ме-ј, ми шо, ебати чувéко – одврати тој – как га лаг’ш таа пуста?!
      Старецот се пулеше кон нивите што пловеа над езерските далги.
      – Знајш как ѝ викиме на таа мерáта? Гладну Поле.
      – Таа пут лојста ли, дед-Мануш? – се вмеша Јане Данилуф Петруф. Желба му беше, како што се покажа, да го увери гостинот од Белиот Град дека тој топографијата не само на кукушките туку и на дојранските села ја познава како родноста на сопствените ниви. – Не беше ли Гладно Поле у Мурáрци – додаде мошно незаинтересирано, џвакајќи ги зборовите како слатки – уф уколита село прво шо бише, тристе и пеасе к’шти, сè кристéне, никаква друга вера, не бише ли Гладно Поле на долце, ду Галико?
      – Малко гладни полñна се биле по сите села – рече Елисеј. Преѓашната несериозност го натера сега да застане на страната од старецот. – А дед-Мане?
      – Таа нифта там мојо дедо с’с тејко ми нóвина а утвóруваа сјурмáси ка биа, уф Долнта Курии – тивко си мрмореше старецот во брадата, никому не обраќајќи му се. – Сјаа Г’рко ми станá уртáк на кесто. Шо ќи чиниш: трајко мо-ј имто!
      Јане Данилуф Петруф незаинтересирано забележа дека во Аканџалија, како и во другите дојрански села, главно нема Грци, како што никогаш и немало; но нема ни наши: останале претежно Турци. Некогаш („ду дванајста-тринајста гудñна“), продолжи тој, Грци немало ни во Кукушко ниту на целиот оној простор до Долно (Солунско) Поле како што воопшто многу малку ги имало на сиот егејски шир: живи бидејќи, ние сме узумреле, а тие од мртвите се вратиле и оживеале. Некои дојрански села, додаде Јане, се чисто турски. Само во (нашиот) Сташион останале неколку куќи, и десетина токму во Аканџалија (од некогашните сто). Тој пеш ги изврвел сите тие краишта: не останал никој ни во Каралија ни во Попово ни во Димонци; исклан е повеќето народ од Сурлово, „тракалñјскио“ Патарóс, од Дурбали, Николич, Хасанли, Ратерци, Владаја; избегале сите и од Брест.
      – Ја па прпиá питéло – поново се огласи старецот, но освен неговиот грездав шепот не се слушна ништо, само крескањето на „пилците“. Ѕвонливата езерска школка не ја надвишуваа повеќе широките крилја на пеликаните, но криците на галебите беа јасно чујни. Крајбрежниот ромор доаѓаше до нив метално појачан; потсеќаше, во ист миг, и на создавање и на уривање на светот.
      – Да бе – се согласи Сандо – оше ут тринáјста гудñна те чеке: неме кој да о закóле!
      – Кој закóл’н – му се врекна старецот – нашјо питéл ли? Не у глејш ка са надујáл уф дворо, ус газо портта а затворуве. 
      – Тавá твојто село ле е, дед-Мане? – рече Елисеј, пак правејќи се недосетлив; дури не ни гледаше кон она за што го прашаше.
      – Еми чии е, нели о глејш? – рече старецот. – Перделñи да не си?
      – Тавá е Аканџалñи – објасни Јане Данилуф Петруф, како да е во осмо одделение. – Ут аднáта страна мо-ј Дурбалñи, ут друкта Каралñи...
      – А коо мо-ј ут третта бе чувéк? – му се врекна Ангел. – Ним такá саа да почн’ш да и ред’ш, па да нè стемне. – Побара цигара од оној кого го резилеше, па откако запали, му го дувна џадот в лице. – Ми такá де, мер самте не и знајме селта кој се, налéт да стан’т, затавá ли тук ме дунцéте?
      – Нали са тавá наши села – рече Јане Данилуф Петруф без да се навреди – на госто му и кажýвме и он да и наýче.
      – Ваши са! – Сега Ангел наполно изгуби трпение. – Абе как ти чувéк такá кажýв’ш, вујнá ли ќи утвáр’ш: от не ооме ду них ак са наши?
      – Ми нали наши биа?
      – Биа. Биа, ама от не са саа? Наши биле! Ак са наши, от се са наши?
      – От са пут чуздо, затавá – мирно рече Јане Данилуф Петруф. – Ама, питéло вода пие и на горе пуглéжде!
      – Само ут горе ти помуш чеки, госпо бурñилта да и чине и ти гранцта да а изврв’ш. Шо бе, дел-Мане – му се обрати на старецот, со чудна, ненадејна нежност во гласот, како да зборува со дете – оште ли дома сак’ш да си оош?
      – Ќи ш-јоом, оште малце – рече старецот, пак како за себе. Се замисли, а потоа, како да сака да го промени разговорот, додаде: – Нифте мој и арес’ш ли, сед’мдесé дек’ра ниви, и три дек’ра црнички за бубал’ко.
      – Попко там мо-ј врзан – рече Јане Данилуф Петруф како да декламира научен урок.
      – На тиј трн’то там – покажа Ангел кон соседниот брег – е задóон! – А потоа, сосема неочекувано, Ангел додаде: – Којзнаа шо бербáт рабóти ста правñле сам ка не ва пушт’т да са враштате.
      – Остај делто Мане бе – се вмеша Сандо; гласот му беше строг, сосема непримерен на неговото место во општеството – на него јајце му се пече на газо, ти чал’ме пурдáв’ш! Шо лошо мужéл он да им напрáа на Г’рците кути петгудñшну дете, бигајќи да не о закол’т?
      – Не знам ас ништо – рече Ангел не сакајќи да размислува за зборовите на Сандо.
      
      Зарем Маркосовите партизани, додаде потоа, не доаѓале во Дојран во американски униформи, за вечерта пак да се вратат во борба? Многумина меѓу нив таму во Грција (во Долна Македонија) си ги окрвавиле рацете, затоа онде и не ги сакаат, ниту ги примаат назад да се вратат. Зошто се правиме ние толку паметни: зарем секоја борба за власт треба да ја прогласиме за оправдан бунт? Кој тоа го признава? Комитите, божем, се бореле да ја ослободат Македонија од Турците. Како да не! Се бореле за личен интерес, против тогашната законска власт. И оние во Грција исто така. И што понатаму да прикажуваме? Зошто не биле поспособни („пóербáп“) па да победат? Во тој случај, додека им трае власта, нивна би била и вистината. Вака, изгубиле, што бараат? Некој јајцата да им ги чешка? Што мислат тие, што е историјата ако не борба до истребување? Нема иднина за победените, само за победителите, додека и самите не бидат победени од други.
      Што, зарем вистината не важи за оние кои се без власт? рече Сандо. Од кога Господ не е со сиромасите и беспомошните?
      – Ут сношти – рамнодушно рече Ангел.
      Е арна таа, се вмеша сега и Елисеј Руси, децата мали ли ќе излезат виновни за она што го правеле партизаните, па сега да не можат да си ги видат куќите во кои се родиле? Ташко и Иван се криви за Трајан и Петкан?
      Од каде сега, забележа Јане Данилуф Петруф, од 1913 се најдовте во 1947 година и подоцна? Ние не зборуваме за партизанските времиња туку за првото бежанско. За погромот.
      За што? не чу добро Елисеј.
      За погромот, повтори Јане.
      Илјада и петстотини години нашиот народ, додаде тој, си живеел на таа територија, со оние кои од порано биле тука и со оние што подоцна дошле, и што се случило? Фердинанд сакал да ги „ослободи“, а Грците со своите северни сојузници ги парчосале: што не било убиено, заклано и изгорено, отишло во прогонство. И тогаш вината наша ли била?
      А, шега му стои, одговори Ангел, малку чудесии правеле комитите, малку Турци се затворени по куќите и џамиите и живи изгорени!
      А што правеле Турците во текот на своето петовековно владеење?!
      Што правеле? Јазикот да не ни го исекле? Или верата ни ја искорениле? Или обичаите ни ги ископачиле? А можеле – само да сакале.
      Дванаесеттата година нашите се бореле за слобода!
      Навистина? А не за ново ропство?
      Не било исто, рече Јане Данилуф Петруф, да се робува на туѓа или на своја вера. Под игото русалиите можеле да го играат своето дели-орманско оро само со голи сабји, до смрт! Штом една русалиска група ќе се сретне со другата, а ќе чукнал тапанот, се знаело што следи...
      Паметни биле Турците, забележа Ангел, не сакале да се мачат да ги колат, туку ги пуштале самите меѓу себе да се исколат. Многу арно знаеле тие со кого си имаат работа!
      Зошто не го праша дедото Иљо од Секирник колку време, во текот од три години, воопшто не го запирал орото: пу дванајсет дена, ут стредната ден на Бужик ду Вудици...
      Ангел го запраша, него лично а не дедото Иљо, зошто му ја чинуве глафта со своите џамалаџијски приказни.
      А за кого ние се боревме? зачудено рече Јане Данилуф Петруф, а потоа се дополни: „Наште стари, мислам“.
      Што, и вие да не се боревте за лавчето на Македонија? се вџаши Ангел, а потоа плукна во Езерото: Ебави шутраците, сте се колеле за ќефот на Турците да им го направите, и да соберете некоја аспра во дајрето. Да ве испотепале сите на време ќе немало кој да им се одмаздува дванаесеттата година. 
      А третата, што Турците сториле тогаш? Зошто нивната одмазда била толку ѕверска?
      Затоа што сме сакале да им ја собориме власта кревајќи востанија, рече Ангел. Затоа!
      Анамите, турските жени, го молеле, во Крушево, Хилми-паша да престане со одмаздата, такво било колењето!
      А што сториле нашите домаќинки 1912, пратиле ли писмо до главатарите на Балканскиот Сојуз, и подоцна до членовите на Карнегиевата комисија, или рацете им биле брашносани?
      Што, тој, Ангел, не ги признава турските ѕверства?
      Адолф Малиот Мустаќ, рече Ангел, за еден свој загинат војник стомина сечел, а за секој ранет педесет задушувал. Јоската Големите Мустаќи за зол поглед, или затоа што бил шубежлив, душа вадел, нему идејата му била поважна и од дете и од жена и од пријател, а идејата секогаш исто му кажувала: насели ја еднаквоста на светот со страв, секој ќе ти ги лиже крвавите раце! Ни оние што биле пред нив не биле многу подобри, а допрва ќе видиме за какви злосторства се способни денешните владетели. Зарем има власт која не е злоупотребена во одбрана на самата себе? Зошто тогаш непрестајно се враќаме на Турците, тие вечни виновници за нашата неспособност и немоќ?
      Јане Данилуф Петруф рече дека повеќе не сака да разговара на таа тема: кој ги израмнува турските зулуми и ослободителната борба против Полумесецот може да си има работа само со русалиската „кал’чка“.
      Ангел му предложи да си ја тури во газот. Му дообјасни дека нема праведни војни. Само борба за власт и чување на истата. Дури откако се изгуби власта (ако се изгуби) може да се прикажува за ослободување. Дали некоја власт ни е повеќе или помалку по волја, затоа што има бела кожа, нема сечен кур, се крсти со три прста и зборува со разбирлив јазик сосема е посебно прашање.
      Јане Данилуф Петруф му рече на Ангел дека не е православен христијанин и Македонец.
      Ангел рече дека го боли стапот за тоа, зашто со збор не може да се одреди кој е што. Знае дека е човек, а не магаре, и ништо повеќе не го интересира. Не му е важно кој од која раса или вера е, и на која црква, народ или држава им припаѓа. „Ак не ме чепке, нема да о чепкум.“ Додека го остава мирно да си го живее својот живот, секој му е пријател, а во спротивно – непријател.
      Јане Данилуф Петруф рече за себе дека е следбеник на Гоце Делчев. Умрéла таа, додаде тој, кога секој можел да г’лáте против народното дело.
      Ангел го праша како стојат работите со Маршалот.
      – Кој мо о сфале сликта ут ѕидо, ус мен рабóта ки си име – рече Јане Данилуф Петруф.
      Потоа забележа дека биле посерковци оние што тукýтáка си ја дале власта. „Качñл си се на којно“, рече тој, „црвéси на седлото – не се свалýви!“
      Виде ли, го потсети Ангел, дека во тоа е работата: во борбата за власт.
      Јане Данилуф Петруф рече дека повеќе не разговара со рибари. Да знае да плива, рече, сега ќе срипа („ќи са џитне“) во водата, и сам ќе се врати, само да не слуша како се напаѓа русалиското оро. Кој не знае да направи разлика меѓу светата ослободителна борба против Турците, и обичната тепачка за власт меѓу политичките партии, за него е неписмен!
      А што да се каже за борбата меѓу победителите, ослободителите? праша Јане. Кој ја опожарил и пепелосал Македонија, кој ја поделил, Турците или некој друг? Онаа година за која зборуваат, комитите збрале селото Каркутино во четири племни, жени, деца, сè до уши, го напрскале со газија и го запалиле. Околу четиристотини куќи имало селото, изгорело. Кога дошла европската комисија го фрлиле кабаетот на Бугарите. А овие рекле: „Едни со други се горат, ние не сме криви!“
      Им се одмаздиле за третата!
      А за осмата, се наградиле ли меѓусебно за кусото заедничко пријателство кога Јане Сандански, Христо Чернопеев и Ќемал Ататурк се бореле рамо до рамо под ѕидините на Стамбол, бранејќи ја младата револуција?
      Човекот, додаде Ангел, или е човек или не е ништо. Нема Турци. Нема Грци. Има дела и недела. Турците вршеле зулуми. Бугарите ја ограбиле црквата Свети Илија, полна како око, во која дојранчани ги оставиле на чување сите свои драгоцености – токму на наговор од ослободителите – потоа ја запалиле и си отишле. Грците со своите сојузници го протерале народот од Долна Македонија во вечно прогонство, или го уништиле заедно со неговите села и градови. Србите верувале дека она што се ослободува е свое, а што е свое најлесно се уништува. Тоа се само рамки на историјата, а не самата историја. Правеле сите зулуми затоа што биле војска на туѓо, што биле сила и моќ, што била војна, безаконие, грабеж. Правеле и нашите, колку можеле; да можеле повеќе, многу ќе му ја мислеле! Меѓу сите нив имало безброј луѓе со кои, во други околности, човек можел да биде близок, нераздвоен пријател, со многумина поблизок од брат. Она што, тогаш за тогаш, или, можеби, засекогаш ги раздвоило, биле извршените дела, делата за кои повеќето не биле криви, за кои мнозина не ни знаеле, и кои никогаш не ги ни прифатиле како извршени, зашто биле гнасни, а со вистината тешко се живее. Незнаењето, потоа, уште повеќе ги раздвоило.
      Значи, сите сме исти, рече Јане Данилуф Петруф, и кољачите и искланите, и ние што сме испадени од родната грутка, и тие што седнаа во нашите куќи и ги запалија нашите полиња?
      Нема испаден кој истовремено, или барем некогаш, не нападил други, кажа Ангел.
      Значи, исти сме?
      Не исти. Слични.
      Во која смисла?
      – Секуј за себе – рече Ангел – си мисле оти е праф, а друкјо гу ваде кабатлñј. Как такá ќе му гу нааш кулáјо на свето, как ќе знааш шо е истина а шо л’жа?
      – Ногу арну са знаа која е истинта! – рече Јане Данилуф Петруф. – Ак на ваа страна на има шо на има, колко требе да на име дол, дек е и поширочко и поплудливо, дек имме три гулéми реки и море и ѓердане ут езéра, ут села и градуве? Колко?
      – Оди па и избрóј – рече Ангел, а на лицето пак му се спушти преѓашниот рамнодушен израз.
      – Јас и избрујáх, саа на теп е рет. Некуј треба да удгувáре за тај истеп’н и раскýд’н нарóт! Ако нема ни враштане ни плаштане, бар истинта да са знаа! Как а лагиш ти таа пуста, ногу лабаво у сфашташ живóто! И нашјо чувéк неј-ј за мирисáне, ама путискáл леј он друзи нарóде, им вадил ли џарџанаците? Ду саа само ако е стенкáл пут друк, има да са знаа! Он ка ќи клеце, тугáј нека удгувáре!
      
      
      Елисеј се сврте кон Кирил.
      – Вик’ш – рече тој – некој нешто знаа за наште патñла? И изопшто, какóф нарóт сме? Шо чувéци, шо сурáте? – И не чекајќи одговор, самиот пресуди:– Да вид’м – не верýв’м!
      – Е как Европта не знај за нас – сосема неочекувано се вмеша старецот – нали сите биа тука? Малце коски уставñа пу Билáхца!
      – Биа, ама забравñа! – рече Ангел.
      – Усумнáјста гудñна – кажа Јане Далилуф Петруф со поранешниот ученички тон – само пу тиа тука плáнни – и тој направи брзо движење како да лови мушички – испутéпани са диситñна илáди Англичáне. Не ми се фаште вера нијните деца и фнуци да знаат дек са расфрл’ни коските на тáткуфците им и дéдуфците.
      – Видé ли? – рече Ангел со глас дека русалијата дошол на неговото. – Они не знаат на чии земја некојпáт са бурñле нат милóн вујнñци, ни па саа знаат кој сме, шо сме и ут дек изникнáаме: ного сме им пратребáле и нии и коските! – Замолкна, како да ја проверува вистинитоста на своите зборови; најпосле, очигледно, се увери дека право говори, зашто презриво додаде: – Коските ќи ти ги лаг’т за нешто!
      – Самте нии не знајме шо сме – се согласи сега и старецот, Мане Илиеф Стоеф – они ќи ти знајт! Ка бигáле лујто уф Бугарија, там Шопето им викáле: „А, вии не сте Б’лгаре, туко Г’рци, магарñнта ка ѓвајте настрáна нојсто ви са, наште м’же – викале бапте – ги јистепáа да ва услобáжд’т, а Г’рци сте, са гледе, оште на магáрто на страна ка сејте“. Нии у Дојран ка дујдéме, па такá, ут другу село нели, јабанџñи чувéк, и динéска оште Манýш Грко ме-ј парамóно. Пу тринáјста гудñна некуј нашинец, горта шо фатñл кути тејко ми, да ти слезе нис Билáхца у Канџалñи, дома да са врне, а попо, да им пугóде на Г’рцто, вике: „Тоо Шопо са врште, имáне брке!“ А тамáн Г’рцто утипáли некоо дете ус камине, такá кути куче, на п’то. И зим’т па к’минто, и пу чувéко. А он па фаште горта. Ниа тука, шо не чујáме: бижáнцте чувéци пичéле, не знам шо правñле, ут сјурумашчñта ного к’т’кчñј биле, крашнико ус леп о јадéле, ја такá. А тугáј некуј Макидóниц да ти лафне – ногу ретку. Адñн вујнñк, ут Ениџе Вардарско ричé бил, вујнáта ка флизе уф ‘Кнџ’лñ, ни вике скришмо: „Ак не ојте у Дојран, изñќ нема да пустóј у вас, виа не сте Бугаре, виа сте чисти Макидонци“, вујнñко у грчко ублéч’н тоо гу ричé, ут Ениџе Вардарско шо бил, ни путирá пу аднá лира златна турцка... 
      – И саа на крајо, разберá ли се шо си? – го запраша Елисеј.
      – Знајш – се сврте старецот и тивко, но јасно, неочекувано меко, додаде – к’т се-ј рудñл чувéк, там мо-ј мило: ќи са пуклóн’ш з-д-живéјш. Та шо Грк, шо Бугарин? Шо и Макидóниц ак не си уф својта к’шта? – И тој пак се сврте кон селото што се лулееше заедно со водата, на соседниот брег. Молчеше; никој друг не рече ништо. Тој продолжи, не гледајќи повеќе во луѓето од коработ, туку во Езерото: – Нали аднá вода ка ќ-разм’тиш, ќи с-разбñстре она пак: т’кá и ниа мисламе, живóто па ќи са стаа, и ќи праглéдн’ме пак: нарóдо па ки с-измéше, секýј на својо корин ќи с-доо. И тавá о пражалñме. От сјаа не ни даат д’ооме д-вид’ме? Сите измрéле, пепñл станáле – пепилта не а видéме. Нис нифте не пуминáме. Само камбанта ут далéч га слушме. Са родиш – старецот воздивна – не с-знаа шо ќи сретиш, шо ќи патиш. Вадин сум, утре дек ќи бидум? Ас ни умрин с’м, ни жиф. Писмото шо-ј пиш’но, не вирýм, ак не м-утнéсе прку Ѓољо. Не вирýм ас ништо! Ног арно видéх, па ќи вирýм! Госпо има?! – Старецот сосема одненадеж, и неочекувано лесно, срипа и крена раце кон небото; коработ се занииша, небото остана немо; тој повика: – Нек испáдне, ќи му каж’м! Ас ќо суд’м него! О скрујáл свето, не о наридñл. Ми ддел век, болки секакви. Стани с’бајлин, ти сбљуве, апни зал’к, ја тука стоо. Ак не ма уднéсе прку Ѓољо – брата ќи му искýб’м, муцката ќ-моо истрñим ус п’рижлñф пипéр!
      – Стига бе дед-Мане, шо са саклетисувиш – срипа Јане Данилуф Петруф, смртно уплашен дека коработ ќе се преврне, и, место да го придржи старецот, замалку не летна во езерото, заедно со дедото и со Кукушкиот говор од Коста Пеев.
      – Види гу ти делто Мане – забележа Сандо, седнат на дибот од коработ и држејќи се за страниците – мисл’ш чинñцта уф устта сјаа носе, а ја па сила: ка ѕипе!
      – Гледáјте курáбо да мјоо прпрчте – попреко ги погледна Ангел фаќајќи се за веслата.
      Елисеј извади плиска ракија, ја пружи кон старецот и му рече да се прекрсти. Плиската ја дофати Сандо. Елисеј му кажа прво да ја даде на дедото. „На делто Мане ми на кој“, рече Сандо и голтна од ракијата.
      – Абе дедМане – рече Јане Данилуф Петруф веќе соземен, откако сите освен Елисеј натегнаа, дури и Ангел кој се пожали дека не му врви („абе ич не ми оде, шо, ќи са л’жаме ли?“) – ти как мáленките дечка, дома сакиш да сјојш: сеј си м’дро на г’зо, чин’ш којзнаа шо там ќи глејш!?
      Стравот наполно ги поништи неговите револуционерни чувства. Дури и Сандо рече, со неодобрување:
      – Делто Мане има ѓупска пеп’л на г’зо, место не о фаште. – Потоа наврекнато му се обрати на старецот: – Глејш оти скоро сите сме ут там, и па не прпеваме!
      И навистина, „ут дол“ не беа само Ангел кој за себе кажа дека е „ут тук, ут стар Пулñн“, и Кирил кој немаше врска со бегалците, барем не со оние што дошле од Долна Македонија: повеќе со оние кои отишле таму, па и на сите други страни.
      – Виа не сте род’ни там, шо вас ќи ва лагум? – резигнирано рече старецот. 
      – Затавá мен и ма пуштñа, от не ма знаат кој с’м – со важен глас рече Јане Данилуф Петруф. Сметаше дека тоа е голема предност, но од страв старецот пак да не срипа, реши да го смири; затоа рече: – Поарно пóутдалéкичко да сјоо глејш сеелто, от ногу ќи са разучáр’ш. Ас бих Кукýшко, ги п’ршитáх сите села, сите ги убидéх, ду куче, ама шо видéх – чуздинá! У Драгумñрци најдéх адñн наш чувéк, Динñш Гаљýф: са рашитáме. Там има осум наши к’шти, друјсте са Грци. Има аднá Тана Брбутува, не гувóре пу нашо, не сакáх дслушум. Утñах уф нашто село, Крец’во, са свалñх на чешмата Кипарис, Ристо вујвода там еј ранин: а сликах. Ут там утид’х на русалñцките гробишта: са пуклунñх.
      – Не извртé ли едно оро? – го праша Ангел.
      – Уф Крец’во – продолжи Јане Данилуф Петруф не обѕирајќи се на забелешката – нема наши: ни адин; само Грци и Пумáци. Флиземе уф црквата, имаа крштéнка: о сликáх кубéто. На пудгýни ајн млат поп, ка му литнáме, утиихме у Арсово, старо Крундñрци. Адñн чувéк пасше офци, викум: „Баче, дај аднá офца бе!“; вике: „Земи. Ас с’м Тод’р Зољýф“. Утиихме дома. Са збраха укул печес фамилиј гордол, пит’т за Сандо и Боро, за Ајтуф Туше. Укулу шессед’м к’шти са наши, тринајсе са прадојд’ни, гркумáне ут тук шо са бегани на дол, дојранчане има, мокринчáне: они па за тук плач’т! Сетне утñих на Сол’н. Ут там, са дигнáх, пр’ко Голак, прку Мурáрци – за Грамáдна. Ма интирисñраа там аднñ камане, мизлажá ајн дедо ут Пловдиф, дојдин у Радово на гости, ка бигáле там пари закупáл. Ракупáх каминто: злато не најдéх. Ут там сетне сретнáх адñн ут Мокрине, на Пандалñуф Манýш прф брчет. Нијќá да признáа кој е. Викум: „Ак нејќиш, нејќи, главно ти си ут Мокрине!“ Уф Мурáрци најдéх кулу сед’мнајсеусумнáјсе к’шти кулишáне. Напрáвих маабéт, ама нечис. Најного ма аресá уф Лагадñна. Нели вујнáта пучнáла ут Амбáр Ќој, ут Девé Карáн, ут там топут фатил да бие на кат Кукýшко. И тиа чувéци устанáле зат вујнáта. Уф Лагадñна нат двесте и усýмсе к’шти наши има. У Сухо купñх две зурли, ут там навáки чисто макидóнцко си гувóр’т, дур поарно и уд нас. У Кукуш старусидéлци нема, ни адñн за лек. Само прадојд’ни, гркумане, на бапти Тина – му се обрати на Кирил – ут вујко ѝ сојо, Фурнаџñс са кажув’т, слабо пу нашо гувóр’т. Тавá шо било, изгорној. И шој устáнно сетне е растýрно зарди пари. Гудницéх прет гудñни бачто Атанáс у Мурáрци селто да сјоо виде. Ка густавñл кулк пулвñна грат било, две млинуве на газија имáло, папучáре петнајсе души, тишлере, мастñка правиле, имáло дуќáне разни, ус бамбóне. Сагá па ништо нема. Аднñ дуќанчñна малéчки, тоој. На тоо место дек било селто – сè пуљани; каманто шо биле – дигн’ни. Ми кажá дек пасéл офци вујнáта прва ка сутвурñла, б’лгарската вујскá кадé них пишñн пуминáла, пр’с Штемница и пу Галико – на Сол’н. И дек бил на нифта бигáнто ка пучнáло, бубубу ка забухкáло, Солунското Поле ка станáло кадéш цело.
      – Глеј саа – намуртено го пресече Ангел – целта вујнá оше адн’ч даа прекáраме, за секоо бумба да чууме на чии глава паднáла! 
      – Ви викум – продолжи Јане Данилуф Петруф не обраќајќи внимание на рибарот – уф кукýшка укоља само има устáвно диситñнапитнáјсе к’шти уф Драгумñрци, друкто сеј изгорно. У Крец’во устáнна е само црквата и две стари к’штички. Армутчñ целој бришино. Енешево – цело бришино. Грамáднај цела бришина. Ѓав’љ’нци еј цело бришино. Шој било пут Амбáр Ќој пут грчко, неј чепнино, тиа друкте села сè изгóрни са. Аџинýс тогиј пуништино, ут корин еј искáрно. Кукýш пепил е стан’н, старусидéлец у него нема ни адñн.
      – Чујáме гу тавá – рече Ангел – редо да не о забркá, па пá ут пишñн да почн’ш?
      – Имме ниа крштинñк – продолжи Јане Данилуф Петруф – уф Софја, он ус аднá торба и аднó дете и аднá момичка т’кá е кинñсн, гол, кá жнал такá бигáл. Дома сичко уставино, уф Кукушко, нашто дол.
      – Абе оти чувéк ти такá само твојто си гу бааш – пак се вмеша Ангел. – Нии тука не изгурéме ли, нии не бигáме ли? Дојран не гу дигнáа ли, не гу напрáвии ли прах и пеп’л? Нии толкáф грат пражалñме, ти селта ќи ги прпéв’ш!
      – Еднá наша баба – рече Јане Данилуф Петруф – млада тугáј...
      – Е арна таа, млада баба! – го пресече Ангел. – Ти ус нас, ка ми изглéде, ташáк пучнá да си игрáаш!
      – ...устанáла – продолжи Јане Данилуф Петруф – п’рбрáла си паарти, сјаа има фабрика за п’пýци уф Атина, штири к’шти уф Кукýш, на Михајл Водин живее. И ка расправе она, ка дујдéли нвечерта, т’вá било грозно. Уф Крец’во устанáла аднá Ката Мирџанува сама, никуј друк, она сама, и само цикáла, трчáла нис селто ус гувеета. Пољто изгурéло. К’шта не уставñли аднá! И ти сјаа – му се обрати Јане Данилуф Петруф на старецот, Мане Илиеф Стоеф – сак’ш доош, двииш. Шо само, да та питýм?
      – Нифте у Канџалñи сакум да сиј видум – тврдоглаво рече старецот.
      – Нема там повиќе ниви за нас – рече Ангел – умрé таа.
      – Прку Ѓољо камбáнта виќе гааре не сслуше. Идвáј питéло уттýк гу чујáх.
      – Нема виќе питéле – рече Ангел – и утнесé лишñцта. А камбанта и да га чујш и да не га чујш, ќи теј испéе песната: исто ти са фаште.
      – Ас сакум там да са закóпум – рече старецот.
      – А ак стан’ш ут гробо – го запраша Ангел – шо сетне да ти прајт?
      – Там ќи леж’м!
      – Нема там место за нас, арно ти виќе рибаро – рече Јане Данилуф Петруф – ни за гробуве. Там ништо повиќе нема!
      
      
      Старецот молчеше извесно време; потоа рече:
      – Имñнта си стоот. И них ли некуј ќи ги збрише? Педисетте студéни чешми, Света Петка и Таушанувата и... 
      – Ја забркá рабóтта – забележа Елисеј Руси.
      – Амáн бе дедМане – рече и Сандо – нели тиа чешми биа дојрански?
      – Ни имñнта веќе ги неме – забележа Јане Данилуф Петруф со голема бодрост; очигледно, нему му беше мило што разговорот пак скршнува кон неговите теми. – Уш нии да измраме, биле нема да са знаа дек сме биле, а не па как шо са викáло. – И без пауза, за да не го прекинат, тој продолжи на брзаница. – На кој ќи му текне оти у Мурáрци лојста са викáли Заткамин и Чук’та, кул них кути споменик бил, цркóвно нешто. Имало Селцка Чешма, и Клајнци, и Стефкуф Бунар, и Валта. Ут дек ду дек некуј ќи знаа оти маалте са викáле Тутýрка, Чирипñш, Гирáно. Пулиинта па: Чифлñко, Валта, Кирлñјте; дури и Гладно Поле имало как у Аканџалñи. Галико там врвéл, децта там дубñци пасéле. Горе Штемница, безите у турско живејáле там. Мердевéн дујнá – воздивна Јане Данилуф Петруф, и уште поцврсто ги стисна книгите за кукушкиот говор од Коста Пеев кои, штом излезат на суво, мислеше да му ги врачи на Кирил Водочки, како доказ дека исчезнатите земји не се неми. – Тавá едñн ден никој нема да го знае – продолжи Јане Данилуф Петруф – ама у Мурáрци имáло б’ñрче т’кá, Чурлñно; па Бојчуф Рит, ду него Кула. Друго место било – Габер са викáло. Как и кажувáле мáленките речки? Вампирска Река, Клајнска Река, Бизимска Река. И Долна Курñи имало, как у Аканџалñи, ак не е забравñл деуто Мане. Бачто Динñш ми кажувше за Штемница – продолжи Јане Данилуф Петруф – сè тумбáркитумбáрки било селто, алñс Малиш. Укољта? 
      – Чувéк, ни нашта укоља не нè интирисñре, а не на друкта касавéто да ѝ берме. За тавá ли ме дунцéте на срет езеро, селта бес магáре да ги вјаам? – Ангел пак се фати за веслата, овојпат решен да тргне назад.
      – Де бе оште малко – кротко, но заповеднички му рече Елисеј, како негов да е коработ – ќе си ооме. Шо, ут вет’р шубé да нем’ш?
      Ангел намуртено погледна во чистото небо, потоа ги пушти купиите.
      – Нејќам бес сол маабéте да слуш’м, ако има некуј нешто саалáм да каже, арно, ако не – да трааме. А не тука ак’ллñјте ќут’т, брливите гувóр’т. Иладници к’шти у Дојран партáл станáле, стотñци семéјства фанáле коо на дека, он за Штемница ќи ми баа.
      – Нек са дукáже бе – рече Сандо – от такóф си, ебáти чувéко.
      – Повиќе турски села била укољта – продолжи Јане Данилуф Петруф на кого поддршката на Сандо добро му дојде. – Ј’ни Маале, вике бачто Динñш, па Рамна, а ут Рамна на гор, Карáмутлñа, Срдумалñа, См’јлñа, па П’н’рлñј пу стрдñ плáнинта Дулатепе, а па таа между изгрéва и зáуда, вике, Дáмл’мџа, па некуј ритчñна Јан’к Асáр, а пузат них КрушаБалканКарад’к ус вр’о Ст’рвица куту сечин шо бил ут долната страна, кути срп, кути сор завñ’н. И уд там, ут к’де зáвуда, полерит, и п’то за Кукýш, и ректа Галик тичела тук, нис Штемница, нис Џивñтбунáрско Поле, Пут Урéх Бунáр пу нашо, ритчñна били ама поле му викáли, урéе имáло ного там. Пóнајук па Асáрско Поле било, па рит гулéм, јак баñр ус габере, буки, д’буве. Ут таа страна на полто, местто Кéчире му викáле.
      – А што се наваждало миѓу Асáро и Кéчире? – подбивно рече Ангел, стипсав како круша горница.
      – Дирвéнто, д’лбóка река тичéла там – мирно одговори Јане Данилуф Петруф, не обраќајќи никакво внимание на иронијата на Ангел.
       – Нема ли оште некоо река, поплиткичка? – се заинтересира Ангел.
      – Рáмнинска Река тñчéла ут гор – рече Јане Данилуф Петруф.
      – Е арна таа – забележа Ангел незадоволен што никој не го пресечува дрдоркото – гор рамнñна, дол планñна, кој ти дава мури Ѓурѓо! Ош нешто нема ли, некоо чешма, некуј бунáр?
      – Ми как нема, ебáти чувéко – се вмеша Сандо – има ли село бес чешма и бес бунáр, такá а лаге он!
      – Дек тоо Дирвéнто, Димува Чешма имало – мирно рече Јане Данилуф Петруф – некуј дедо Димо там утипáли Турцте, а па бунарто и викáле Бушнакуву и Туљуву Бунар, некуј дедо Бушнáк и дедо Туљо и правñле.
      – Тур саа алка на брната и не г’лáти ного – рече Ангел. – Шо сакиш, на секуј камин ут кукушките села имто да мо о чууме?
      – Е оти не?
      – Оти не ти споре гуворéнто, затавá, ќи на смркне на воота дудéк да и кааш сите мали. Чудо гулéмо, ниа не знајме шо е мала и как мош да се вике, или друјсте имñна кај клав’т. Ак имáло уф твојто Крецово гурнñна, и там чешма, ка ќи са вике: Горн’та Чешма. Таа срет село шој, шарéна ли марéна ли, Шарента Чешма ќи ја виките или Селската. Пр’т кунáко, акој бил – Агафта Чешма, такá ли? Ду некýј кипарис ак е имала некоа, Кипарис ќи га крстте, как инак?
      – Таа преѓéска ас теј кажáх – разочарано рече Јане Данилуф Петруф, незадоволен што и Ангел го знае она за кое мислеше дека е само негово.
      – На синáп некоа ак е мирисáла, Синапка ќеј кажте. Некоо тумбарка ак е била, Тумба ќи и виките.
      – Сјаа изл’жá, тумбата наша Лаз’рца се викише – крена прст Јане Данилуф Петруф радостен што го фати рибарот во лага – миѓу Ѓ’в’љáнци, Др’гумñрци и Крец’во, а наше бише.
      – А Гулемјут Камин как са вик’ше?
      – Гулемјут Камин – неволно рече Јане Данилуф Петруф. – Ритката лузñнта дек биле Свит Атанáс у крстñле.
      – А кугá са берше панаѓñро, на Летин Свит Атанас ли?
      Јане Данилуф Петруф обеси глава.
      – Имиш ли оше нешто да галáт’ш? – надмоќно запраша Ангел.
      – Гу кажáме ли Инчáруфјо Рит? – нерешително рече Јане Данилуф Петруф. – Мануфто Бунñште?
      – Шо, на деуто Мане питéло там ли чопке? – го пресече Ангел. – Ут там да не п’рпиá?
      Јане Данилуф Петруф остана нем; повеќе немаше волја да зборува; неговиот топономастикон, за којшто веруваше дека е единствен и за секого возбудлив, се затвори исполнувајќи му ја душата – како пчелите кошницата – со имиња од кои повеќето одамна исчезнале, заедно со она што го именувале, и со луѓето што нив ги создале, и живееле во и околу она што го створиле. Нôвина, Пр’з Река, Миждирéчка Страна, Долно Поле, Карá Бунар, Турско Поле, Ѓубриинта, Чамл’ко, Киселта Вода, Питрушува Чешма, Ишиклуското Место, Разлñвук, Лојшта, Лојчкиут Бунáр, Б’з’лците, Ридиштата, Бербáтки, Крџ’лñн, Друмут, Каарпта, Л’скавиц, К’рџ’лñа, Рад’ва Чешма, Буз’лк, Алñ Бунáр, Кувач’вте П’туве, Швит Трујца, Гувидáрски Рит, Петрин Камин, Палáнов Вир, Дишљанува Кулñба, Шинд’ре. Арџñнсќоо Ѓол. Зат к’шти. Прет к’шти. В к’шти. Молчеше. И другите молчеа. Само Мане Илиеф Стоеф, по некое време, рече:
      – Ти, Ангеле, да гу устáаш мојо питéл, разбрá ли? Дек гу унцé у Кукýшко, нео глејш ли на ќирмијте? Не у слуш’ш ли ка пее?
      
      
      Дедо Мане, се вмеша Елисеј, го помниш ли бегањето?
      Мане Илиеф Стоеф рече дека го помни („Питгудñшно дете бих ка на пудбрáа ут дол“). 
      Јане Данилуф Петруф кажа дека и неговите стари, бегајќи од Крецово, прво дошле во Аканџалија. („ДедМане, мош с’с мојта мајка, бапта Магда, сте сјиграле там у дворо, она петта е родина.“)
      Мане Илиеф Стоеф рече дека не верува. („Момте поскоро раст’т, них ѓавуло за коста ги тегле.“)
      Јане Данилуф Петруф раскажа дека неговите стари во Аканџалија разбрале што се случило со оние кои останале во Крецово, и по другите села. Чуле од дедото Шаламан, кого го сретнале бегајќи, на патот. „Деут Шаламáн брал кукóшките и нусñл на Сол’н.“ Си одел за Кукуш, за Солун, не знаел ништо. Го сретнале, му рекле:“Дек ојш, баче, не глејш ниа беѓме, ти ќојш кукóшки да пурдáв’ш!“ „Ми шо знам даљ беѓте, ас ќи шом Кукýш.“ „Абе дек ќојш нКукýш, глејш сичко запáлно, изгóрно?“ „Не, ќом, ќиј носум кукóшките.“ Потоа, кога се вратил во Аканџалија, пред да избега од Дојранско за Струмица, им кажал за главите изгорени. Некои семејства („Тан’фте, Баалџиифци, укул идинáјсе души“) се повратиле, за парите. Од турските села Ајдрлија, Аџинус се пуштиле да го грабат Крецово. Дедото Шаламан повратниците ги видел како изгорени глави што ѕиркаат меѓу гредите од таванот на куќата: онде се криеле кога ги запалиле, и сè што можеле да сторат за себе било да изгорат гледајќи ја сеопштата пропаст која доаѓала од сите страни.
      Ангел се надоврза: така едни со други се тепале, иако пред тоа заедно живеле со стотици години, а зошто, од многу ум и добрина, затоа што секој сакал да направи што поголема несреќа, повеќе земја да заграби, повеќе пари да украде, своето да си го исполни. Нели си извадиле очите меѓусебно довчерашните комшии, едни биле христијани а другите не, лажи ме да те лажам, зошто тогаш се колеле оние што биле православци, затоа што едните викале Ристос анести, а другите Ристос воскресе, чудо големо, една вера, смешана крв, ајде сега бегај како луд, еднаш засекогаш, од вековното огниште, од страв Грците да не те заколат, а гркоманите пак од Горна Македонија Бугарите да не ги суредат, едни од пепелосаниот Кукуш кон пепелосаната Струмица, други од опожарената Струмица кон опожарениот Кукуш, за така самите да се сургундисаат.
      Зошто самите, се заинтересира Јане Данилуф Петруф, зарем требало сите да седат со скрстени раце („кути офци да чек’т дај искол’т“)?
      Да, поарно ќе било никој да не се мрднал од местото, рече Ангел, ни Турчин ни Македонец, пак повеќе ќе ги имало онде каде што сега се ископачени.
      Најарно ќе било, рече Сандо, да не се отворила војна, сите мирно да си живееле, ама кој го праша народот: другите му ја кројат капата, луѓето се против војна, но штом насилно ги вовлечеш во неа, лесно ги претвораш во бесни кучиња. Мирољубивите луѓе, кои на раат си пијат ракиичка, никој не ги ферма: арамиите и злосторниците владеат со светот.
      Бугарите арно мислеле да нè ослободат, ама лоша им излегла сметката – накриви веѓи Јане Данилуф Петруф. Потоа се сврте кон Ангел: „Лујто такá ли децта да си устáв’т да и коле кој как саке? Бигáле! Ќи бег’т ми шо, сјаа ут дол ил ут гор да са здаа некоо вујнá, и нии ќи бегиме!“
      За да ги поткрепи своите зборови, Јане Данилуф Петруф додаде дека во Морарци некои останале, а Грците уште и чувар им туриле. Но овој бил развратен човек, почнал жените да ги гони, дури една потиснал додека си печела леб: она не се дала, а тој ѝ ја отсекол цицката.
      Елисеј забележа дека не очекувал такви муабети од Јане Данилуф Петруф („Јас срамежлñф те лагах, ти сечени цицки прудáв’ш!“)
      – Ебати чувéко – рече Сандо – ми такá било, как га лагиш? – Тој додаде дека и самиот слушал за многу грозотилаци што тогаш се случувале пред очите на нивните стари. Така, кога дошле Бугарите, фатиле едно дете сираченце, турско дете без мајка без татко, го закопале живо и му ставиле еден голем камен да не може да се ослободи. А тоа се мачело тричетири дни под каменот, говорело: „Аман бе ага, бенди јока бе, не сум крив, бенди јока“. Така си умрело. Тогаш мајка од челад се откажувала, а не турско сираче да жалат. Но имало и такви што не го одречувале својот дотогашен живот, чија љубов не зависела од верата, туку од човечкото чувство. Една мома од нивниот сој била мажена за Турчин. На бегање, сестра ѝ и рекла: Доде, ајде со нас. А таа одговорила: Каде домаќинот тука и јас. Само дечињата ѝ ги дала, сега тие биле старци во Софија.
      А на која страна вие фативте по Аканџалија? му се обрати Елисеј на Јане Далилуф Петруф.
      – А на дек дфанум ас ка не бих ни родин? – се зачуди Јане Данилуф Петруф.
      Зборуваш, рече Елисеј, и замислено и рамнодушно, како вчера да си дојден одонде. – И тој покажа кон земјата зад Езерото.
      Мајка му („бапта Магда“) му кажувала, рече Јане Данилуф Петруф, дека светот одел „на гор на дол“, не знаел на која страна да бега. Едни тргнале „пу возут“ (долж релсите), по Реката, позади Беласица кон Гор Тодораќ. Оттаму кон Ливадово. Од Ливадово – на мостот на Струма. Мостот не паднал на Струма, нагласи Јане Данилуф Петруф, мостот паднал на Кресна. Кој макар еднаш минал низ Кресненската Клисура знае како таму бучи водата! Онде се удавило Чапразовото семејство: една од нивните жени ја нашле долу кај Маракостинските Бањи, со детето цврсто стиснато во прегратката („детто стиснинко и такá умринки“). Други зеле пат по Рошлувската Река, некои тргнале долж Галикот, кон Арџанското Езеро: излегувале под Драгомирци, кај Ѓаваљанци. Неговите стари удриле на оваа страна, поминале низ Аканџалија. Патот потоа пак ги одвел на Кресна. „Лоша река е там, клисура“, пак подвлече Јане Данилуф Петруф, и за момент замолче. – Како да не го гледаше пред себе Езерото, туку бистрите води на Струма кои ги сечат падините на Пирин лизгајќи се преку мазните спили, фрлајќи пена кон налегнатите гранки на јаворите. – Врвеле како мравки по тесното патче, над шумната река, кон Самоков. Некои пак запомнале дека прво излегле на Демир Хисарскиот мост, и по Струма се теглеле кон Дупница. Папсале и луѓето и добитокот. Многумина умреле по патот. „Млада жена глејш умñре крај п’то“, кажувала бапта Магда, они врват. И мајките си ги оставале децата во грмушките. „Иат Г’рците, иат Г’рците!“ пискале. „Да не даа госпо таквó бегине!“ Сè било подвижно како во маларична треска: реката, полето, клисурата, пустото небо.
      Истории, рече Елисеј, и ја стави празната плиска во џебот од тексаскошулата.
      – Ебáти чувéко – се јави Сандо – ми как а лаг’ш ти таа пуста. Мојо дедо штвурýјца брајќа биле, девит војски служñле, турцки аскер и б’лгáрски и грчки и после српски, едñњо и комñта, кој как пленик ќе го фатат, ублéчи му друкте руби, ебáти бричéнто на суо. Чувéк шо неј прутñв држав’та, ајвáн еј, неј чувек! Едñњо брат ус Србито и Албања га минáл, прку тај заледањо мос удñл, на нокти са држáл, ебáти таксирáто; и на вр’о на Билахца ус друкјо брат, бугáрски вујнñк шо бил, цефка у цефка застанáле, кути урочани, ебати биљáта. Друкјо загинáл на 1050, дек Битула, а третјо тук, у Прва макидонцка, прутив Г’рци и Англичáне, огин ка врнáло, усумнáјста. Вујку им па у Елбасáн е утеп’н. Четвртјо устанáл уф Г’рција, дујдé ус фторте бижáнци, дудéк не умрé, Венизелос гу бајше; ду тријсé и шеста дудéк не дујдéл василевс Ѓорѓес убаво им било, биле песна пејше,
Демократиа ксакуси
Ту Александру и хора
Пуедиоксес турстадиос
Елефтерос мсе тора,
такá некак ја кажýвше, гулéма ного им била димукрáтјата.
      Тој дедо ти беше по мајчина страна, така ли? го запраша Елисеј чиј Речник на приватната историја на светот (од неговиот крај) не трпеше празнини.
      – Е арнá таа – се спротивстави Сандо – ебáти чувéко: не ут мајчина туко ут таткова. Делто Мане о знаа мојо дедо, само шо сјаа е умрин. Тук е устáн’н тејко му ус сестрата, у Дојран, само ас ујдéх кучñнта да ма лаат уф Струмица.
      – Е шо, на чедо место да не си даден?
      – А, на шала ти стоо, ебáти чувеко, и тавá е стига.
      – Дека бегáле твојте тринáјста гудñна?
      – Дек бигáле твојте?
      – Прво уф Дојран, напкун уф Струмица.
      – Ми и мојте.
      – Нии кути маша и жарче – забележа Елисеј.
      – Ти и јас и гора зелéна – се согласи Сандо покажувајќи ги разнобојните заби. – Ама мојте сетне сврнáле.
      – Затáва толко ајнаџñј има у Дојран – рече Елисеј, и веднаш потоа: – Се шегувам, другар. И ут мојте има врн’ни. А тебе за семе те уставñле у Струмица?
      – Как такá бе чувéк – резигнирано рече Сандо, незадоволен што ни најситното нешто не може да се објасни – дек с’м бил јас тугáј, на тејко ми уф јајцáта. После сам ујдéх у Струмица уф аднá тета.
      – Шо, Езерто да не го глееш? – рече Елисеј. – Тој имаше низа автоматски прашања со кои се надоврзуваше на разговорот, без да се задлабочи во неговото значење.
      – Да – сериозно потврди Сандо. – Бег’м ас ут вода: на бљуфка ма каре!
      – А ут дек се твојте дојдени? – неочекувано запраша Елисеј. 
      Сандо се замисли. Молчеше и размислуваше. Не беше наполно сигурен дали одговорот некогаш го знаел, па го заборавил, или сега првпат го слуша прашањето. Најпосле рече:
      – Ут дол ли?
      – Да. Ут коо место?
      Пак размислуваше; најпосле промрмори: – Ми знам ли?!
      – Е шо, не знааш ли? – искрено се зачуди Елисеј.
      – Ми ут дек да знам?!
      Елисеј одмавна со главата; конечно, беше убеден дека од соковите и кафето има само едно поголемо зло: ракијата.
      – Абе ка не знајш – се вмеша сега и старецот, Мане Илиеф Стоеф – виа сте ут долњо, Дарџансќјо Ѓољ, Ѓегуфци, за ајн ваш Ристе кумñта песна има, сјаа ќа тја испем!
      Тоа беше премногу. Ангел срипа, но без да го заниша коработ. – Глеј сјаа да са распéјш – викна тој крволочно погледнувајќи кон небото: тоа беше проѕирно, и спокојно се огледаше во мирната вода.
      – Батко Ангеле – питомо рече Елисеј – шо мерк’ш: некуј ветар да не ни сспрема?
      Ангел седна зачуден што сите дрдорат, а Кирил постојано молчи. Тој него го сметаше за учен, и умен; сега реши да го промени своето мислење.
      – Не му го спумнýви ногоного имто – рече Ангел мислејќи на ветерот. Се прашаше како е можно оние што останале без кров да не чувствуваат почит кон природните стихии.
      
      
      Дедо Мане, му се обрати Елисеј на старецот кој сега чучеше стуткан кај сплесканиот клун од коработ, сè уште загледан во маглите на другиот брег, оттука тебе многу блиско ти било за бегање!
      Подбивотшега одамна беше дел од катадневниот живот, и старецот го прифаќаше мирно и спокојно. Без лудба, како да е должен да даде потребно објаснение, тој рече:
      Ние тргнавме кон Николич: татко ми, мајка ми, јас со сестратаблизначка, и уште една сестричкагодиначе. Потоа татко мораше да избега во гората. Кога тргнавме, Гркот беше насекаде, народот веќе исклан.
      Како и повеќето бегалци што дошле од Кукушко, продолжи да објаснува старецот – со чудно изменет, како обновен глас – народот од Аканџалија останал во селото. Јужниот ветер го носел мирисот на пепелиштата, но чадот што го прекрил небото над Долно Поле сè уште не се гледал. Круша Планина не ја покажувала иднината што раснела зад нејзиниот сребрен грб. Житните полиња гореле, но до нивното село доаѓал само гласот за пожарот; а тоа не значело ништо зашто одамна веќе никој не верувал во збор. Кој би помислил дека царот Константин во тоа време веќе ја издал својата страшна наредба: Кукуш падна. Непријателот е во бегство. Утврдете ја насоката на повлекувањето. Прогонувајте безмилосно и диво. Грците го уверувале населението да си седи мирно и спокојно по своите куќи. Зарем не постапила така и турската војска една година порано, повлекувајќи се? Таа со смртна казна му се заканувала на својот народ да не ги напушта домовите; и што станало со тие луѓе: главно пострадале; ги заштитил ли некој: никој. Аканџаличани не ги послушале советите на оние што, оѕверени од страв, само протрчале низ нивното село. По Првата балканска војна, тие веќе осум месеци биле под бугарско; почнале да го забораваат мирисот на крвта. Кој можел да помисли дека довчерашните сојузници ќе излезат посилни, и пострашни, од преѓашниот заеднички непријател? Само седум дни, од 16 до 23 јуни, Бугарите успеале „сенката на шајкачата и диплите на грчката фустанела“ да ги држат подалеку од Езерото. Така барем прочитал во една книга напишана од дојранчанец, внук на Белиот Христо.
      Сите беа изненадени од зборовите на старецот; никој не ни помислуваше дека тој со своите слепи очи може нешто да прочита. Мане Илиеф Стоеф продолжи.
      Попусто полковникот Коста Каварналиев, на 23 и 24 јуни, помеѓу Владаја и Ратерци, со четири илјади пушки и шест батерии се борел против половината грчка армија. Додека 41 пешадиски полк чекал помош, од Кукуш на Грците им се приклучиле уште две дивизии. Војниците високо на раце го кренале мртвото тело на својот командант. „Там негде, пут Билáхца“, рече старецот, „е гробо на Карванлиеф.“
      – Шо бе, ти на Бугарто странта ли им ја држ’ш? – го пресече Ангел.
      Старецот молчеше.
      – А ти на Г’рците ли? – му се врекна Јане Данилуф Петруф.
      Многу ми притребале и едните и другите, рече Ангел. Според него, да не ја почнале Бугарите Втората балканска војна помалку народ ќе пострадал; ако ништо друго, следната година ќе биле поспремни за големата пресметка. Така, само го забрзале страдањето и истребувањето на народот.
      – И бес них Г’рците ќи нè испадаа – рече старецот.
      – Ќи ва испадаа – кажа Ангел со победнички насмев – ама прку Укијáно, а не нис нас, ус вас и нии да изгор’ме. Шо, да не видéте пóмáка ут Дојран?
      – Нели е тавá исто? – се зачуди Јане Данилуф Петруф.
      – А, ебáти истото!
      – Не ле е? Там пеп’л тук пеп’л.
      – Е арна таа!
      – Там мртóфци тук мртóфци.
      – Нем да те тркал’м у ѓољо!
      – Е оти?
      – Оти за кокóти. Твојта к’шта ак изгурéла, и мојта јок да а чин’ш. Три гудñни бумби уф баштта да ми паѓ’т!
      – Шо, јас да не с’м ти криф?
      – Криф си ми. Сите ми са криви!
      – Само Г’рците не.
      – И Г’рците. И Србето. И Бугаарто.
      – Е оти и они? Нели тугáј и царо Фердинанд и војската биа ус нас? Малко не ранñа кути ќорави штрк’ле ка избигáме.
      – Вас ва ранñа, а на нас шо ни правñа? На убрáа, на испадñа ут дома и ни изгурéа градо!
      – Е шо, само они ли?
      – И они, и тии ду них. И тии прет них и тии зат них, и они нат них и они пут них, ут сите гулéм аñр видéме. И ут Европата и ут Мевропата. Саа да са здаат ут негде, па ќи си видме ало, па ќи нлаат кучиинта пу п’тиштта.
      Кога замолкнаа, Мане Илиеф Стоеф го продолжи своето кажување.
      Војската, рече тој, се повлекувала на 24, а уште на 22 јуни три четвртини од дојранското население бегало: кон Струмица и, преку Малешевските Планини, за Бугарија. Неполни три години подоцна, ќе се раселат и преостанатите жители; градот ќе опусти; потоа ќе биде разорен до темел, и никогаш повеќе нема да биде обновен. Што се случувало тие јунски денови од 1913 година во Аканџалија? Приквечер на 23 во селото влегол еден ескадрон од грчката кавалерија. Тогаш Аканџалија било второ по големина село во Дојранско, и сè уште полнопреполно бегалци. „Ут цилýфка не биве дупка“, забележа старецот, „а сила бога не моли: трпен – спасен.“ Народот излегол, на чело со поп Спиридон, да ги дочека најновите победници, како што ги дочекувал удéве сите поранешни. Селаните понизно го известиле командирот на ескадронот дека му стојат на располагање. Овој им рекол нешто по грчки, не го разбрале; го довеле Пуљо гркоманот, но неговото знаење, како и на повеќето патријаршисти што оделе во грчка црква, се сведувало на калимеракалиспера; главното сепак го разбрал: офицерот барал за два саата луѓето да го предадат оружјето, и да го соберат сето злато од селото. Што имале оружје, испукани комитски маликери и неколку ровели, донеле; собрале и лири, кој десет, кој педесет, кој сто, за лош заман „заз’лнати“, за лош и дадени. 
      Но кого предаденото оружје или парите го спасиле? През балканските војни по македонските градови и села останало толку злато, и од христијанските бегалци и од Турците, што со него можел да се направи нов златен град на брегот од Езерото, или, дури, на неговото дно. Илјадници луѓе подоцна со години го барале по бунарите, но што нашле: вода. Кога ја видел недостаточноста на пленот, офицерот сфатил дека богатството на селото е скриено. Каде? Каде ако не во Езерото? И тој им ветил – овојпат на јасно разбирлив јазик – дека еден ден ќе го испушти, или исуши Езерото, и така ќе го најде засолнатото злато. Нив самите решил веднаш да ги уништи. Врзала војската шеесетмина мажи и ги подгонила кон Планината и кон селото Крмли. Повеќето ги убила по патот, а еден дел завршил во маки, во Солун, во Беаз Куле, во таа кан’л, крвава кула како што ја викале. Но и пред да им дојде смртта, нивната душа била мртва, зашто уште на Езерото виделе дека кривоногите коњаници влегле во куќите и ги обесчестиле нивните девојчиња. Тогаш биле исклани не само аканџаличани туку и несреќниците од кукушките и дојранските села што онде се засолниле.
      „Паљаа, гораа“, рече старецот со својот вообичаен тон. Селата Попово, Сурлово, Патарос биле избришени од картата. Клале во Дурбалија, Николич, Хасанли, Владаја, Димонци, Ратерци... Засекогаш исчезнал и Брест.
      Старецот замолча. И кога веќе изгледаше дека неговото прикажување е завршено, тој рече:
      – Имахме аднó магáре, врз’но уф г’рдñнта, ногу вредно бише: зимув’т канта газја, го запаљвт. Аднá момичка ут кукушките села си зела мачката ут дома: и га фрлñа уф бунáро, га расчепурñа там.
       Потоа раскажа како избегале, иако Елисеј повеќе не го запраша за тоа. Татко им ноќе рекол дека ќе ги префрли преку Николич. Но бугарската војска била отидена, и од онаа страна веќе биле Грците, сигурно и Србите. Во својата куќа тие одгледале, на чедо место, едно Турче, и татко им рекол дека тоа ќе им помогне. Чичко му се спротивставил; момчињата сите биле земени војска, а „ас имум две ќерќи, ти имиш снај млади: там ак ги устáвме таа ќи биде гулéма биља“, рекол. Се разделиле по темницата. Тие тргнале кон Турчинот, тој токму со еден грчки војник се враќал од плачкосување на селата: Кај си бе Трајко, му рекол, јас по небото те барав, ти по земјата сам на нозе ми дојде. Се свртел кон грчкиот војник, и му рекол: Веднаш да го убиеш! „Тоо пушката: бамбамбам, а татку пр’ку плето, ндек гоорта фанá. Ниа плач’ме, бегме пу тимнñко.“ Еден друг Турчин ги нашол, им кажал: Арам да му биде, господ за очите да го фати, толку години го храневте!
      – Ја клети Турци! – рече Јане Данилуф Петруф. Потоа, филозофски мирно, додаде: – Тавá се е ду чувéко. У Планица шо правñле наште? Субéри Турцте уф џамиита, фрли им дветри бомби. Затвóри буулте уф племната, удри им огино. Ама еен биќар извадñл ут огино адна турска мома, га зел: сјаа уф Бугарја са.
      – Има ли некуј шо не са у Бугарија? – забележа Ангел.
      – Как после куртулисáхте? – го праша Елисеј старецот.
      – Утридéнта – рече тој – тоо Турчино гу брке татко ми. Фаф сеелто сичко изгор’но: житиштта, Питровдин нели, к’шти. У курñита, пут аднá круша, сед’т двујца Турци: аднá црвéна мумñа пр’т них пуна петрóфки. „Седни, земи дете!“ Зимах аднá круша ус правата рака, чек’м. Аднó чигáр испијá, две испñ, три: лаф нема. Сетне пучнáа пу турцки: едéњо виќе да ме пушт’т, друкјо да ма утеп’т. Татку ми им избигáл – они ус думашнуто Турче биа – мен да ма искупáч’т. Завртéх очите к’м зáвуда. Разбир’м турцки шо кажув’т, слзи ми капат. Мпуштñа. Трчум; они прпукáа. Одум к’т мајка, они плач’т, ас плачум. Уддéме пу рек’та, флизéме уф аднá јела. Леп нема, вода нема, ништо нема. Мрафки ќи ндујáат! „Де бре Мане“, вике мајка ми, „ти смоче? Да му дајме“, вике, „на детто, зер ќи низдáде, ќи нјстеп’т тука.“ Ннајде Турчино шо ни пумугнá, татку ми, вике, неј утéп’н, Билáхца фанáл. Не у видéме повиќе, слушáме сливáл у селто после, па бигáл. Мош ош е жиф уф гоорта, здивéен – рече старецот одмерувајќи ја Планината без да трепне.
      – Не се секñри – рече Елисеј – петéло ако е там, ни он не е далéко.
      – Пу аднá нидéља – продолжи старецот – дигнáме се зДојран. Тоо Турчино на пр’карá. Уддеме уф Свит Илицката црква. Там мајка ми умрé. Видéхпрвидéх, дадéх сéстричките на чедо место. Таа гулемката, близнáчка шо меј, вике: „Бате – от ас прф с’м родин – дек ти, вике, там и аска!“ Сјаа зех ус мен. После па бигáме, и таа ут гудñнка не знам у кој е дад’на, жива леј. Мош па еј жива? Мош и татку ми еј жиф? Шо ако са крии пу Билáхца, а она шете пут Плáнинта, пу брего на Езерто?
      
      
      Приказните завршија. Настапи тишина. Пред некој нешто да рече Кирил се фрли од коработ и се нурна во водата како во ѕвонлива проѕирна матка. Кога исплива на површината чу дека Елисеј се смее, а Ангел се лути; зборуваа исто: сега од караулата ќе пратат чамец.
      За да не ги слуша Кирил пак се нурна. Како наеднаш да сакаше да го измие сиот правлив талог, сиот неиздржлив товар, или грев, на историјата која протече низ обичноста на денот како низ суво корито. Сета недоволност на постоењето собрана во една точка: грабежи, злосторства, триумф на силните, моќните, итрите, настојчивите, прилагодените. Секогаш иста, здодевно-педантно изрежирана сцена со волкот и јагнето сред мртвата природа: виновникот што ја предизвикал страшната, неиздржлива глад треба што побргу лакомо да биде изеден, претворен во туѓ мир, задоволство, безгрижност, ситост. Проклетството на еволуцијата: законот на микробите, на оние што секако ќе победат; триумфалниот кркор на цревата. Теророт на постоењето, секогаш ист, засекогаш непроменлив: производство на телесна смрдеа. Живот по секоја цена, за сметка на друг: на сонцето, на воздухот, на хлорофилот; на потчинетите елементи, соленикавогорките минерали; на амфибиите, рептилите, птиците, животните и другите луѓе. Металностаклената градба на светот, без сјај; привидната важност на сите институции, на сите дејности, на сета човечка организација насочени кон една единствена цел: да се дојде до почетокот, до Портата низ која треба да се пројде, сред опустошената природа. Смешните усилби на светот гледани од онаа страна на Реката: риење по земните гради, сладострасно размножување; борба за жолтите руди, за бесценетите светкави стакленца кои ќе останат пред могилата на гробот. Обесчестена наука во служба на силните; обесмислена уметност која го заборавила култот на мртвите. Културни дејности, поправка на заби, производство на конфети, педагогија, хортикултура. Господари и слуги. Секој идиот може да ти издаде наредба да убиваш во име на произволноста на историските собитија; огромна е веројатноста дека ќе го прифатиш законот на глутницата; во спротивно, те уверувам, ќе останеш без социјално, здравствено и пензиско осигурување; и без живот. Законот на бројките, на веројатноста, на живите мртовци: законот на Јазикот, на Вавилон: раселеност на оние што можат да се разберат меѓу оние кои ќе ги скријат; душите што се чекаат со еони, кои никогаш нема да се сретнат, раздвоени со гојни женидојници. Тагата на осаменоста, на насилно разделените единки низ култури, градови, спални. Ни оној што бил, единствен меѓу сите луѓе, избран од небото, кој бил храбар и убав и умен, и сакан, кој поседувал сила и моќ, не можел да биде среќен; откако го освоил сиот свет, морал да застане пред себе, и што видел: Езеро, коњ со витез во далечината, убавица на брегот; откако поминал низ Портите на светот, што сретнал: нова Порта и нов Град: но тоа не бил Вавилон во кој не смее да се влезе туку Вавилон кој допрва треба да се соѕида.
      Чувствуваше силина во рацете, и се прашаше би можел ли да доплива до соседниот брег. Зад сребрените меурчиња на здивот блескотеше катраносаното корито на коработ, налик на древна риба, и светкаше кристалот на Планината, не досегајќи го небесниот свод, кој сферно се издолжи и некако продлабочи. Бреговите повеќе не беа блиски; се оддалечи и селото на старецот. Се почувствува заробен сред синозелена пештерашколка од која нема излегување; некогаш таквото чувство го плашеше; прегратката на кристалната длабочина беше премногу тешка и обеспокојувачка; сега, можеби првпат, почувствува мирна опуштеност во секоја клетка и, истовремено, струјна напнатост во секое катче на телото, спремност во моментот мислата да ја преобрази во движење и занес.
      Наеднаш, сред сребрениот сјај од капки, Кирил го виде старецот како станува во коработ. Прво помисли дека пак ќе почне да му се заканува на небото; но место тоа, сосема неочекувано, старецот почна да пее. Очигледно, тоа беше песната што му ја вети на Сандо, и Кирил се напрегна да ги разбере зборовите; во почетокот, тие беа само несфатлив, грездав, кркорлив звук. Ја слушаше песната на старецот, чудно позната, како чуена во далечното минато, сосредоточено обидувајќи се да ги раздвои сраснатите калцифицирани зборови од коравиот заеднички организам. Песната беше од ајдутските времиња и ја воспеваше борбата со Турците, мотив застарен и, според Антонио, книжевно неупотреблив; беше налик на тажачка од горска пештера. Песната почнуваше со собирот на Турците кои го сардисале некојси „Ѓољо, Дарџан Ѓољо“, а завршуваше со јунаштвото на веќе кажаниот роднина на Сандо, Ристо Ѓего, кој го моли „Крсте војвода“ да му дозволи уште со еден јунак („бир м’избирñми двама като мене“) да ја разбие „турската пусија“. Средишните стихови беа највозбудливи, иако Кирил најпрвин не го сфати нивното значење:
Возувиту свират, војска се трупе,
Кољи газја носат, Ѓољо да запалат.
Пуста трска, зилена не горе,
Топове качуват на високи ќуќи.
Топувито грмат, трската се луле,
Пушките пукат, рибите игрáјат.
Са го држали, Ѓољо Дарџан Ѓољо,
Са го држали петнајсет дена.
Горските брајќа живи жаби јадат,
Живи жаби јадат ем од трски слолзи.
      Кога ја ислуша песната Кирил долго (така му се пристори) остана под впечаток дека во неа станува збор за некој сардисан јунак, Дарџан Ѓољо, и за неговите другари. И тогаш, како далечна молња во тивка бледосина ноќ, му светна низ свеста дека песната го оплакува ѓољот со папочна врвца сврзан со дојранското, Арџанското Езеро.
      Само што песната молкна, од далечината грмнаа моторите на чамецот од граничната стража.
      
      
      Кога тргнаа назад кон брегот, над мирната езерска површина се осети како некое претчувство на свежина која доаѓаше од Беласица.
      Да не нè изненади некоја бура? рече Елисеј со вообичаениот подбивен тон. Повеќе пати го поставуваше тоа прашање, но сепак изгледаше како да не е многу заинтересиран за одговорот. Овојпат Ангел само одмавна – како да брка мушичка, ставајќи на знаење дека не е време за несмасни шеги – и забрзано а вешто со опитните раце почна да ги мушка веслата во водата како колчиња во ровка земја, садејќи бисерни ѓердани.
      Тој сега беше навистина лут, и на воената патрола што непотребно долго ги задржа, и на оние што ја предизвикаа – било раскажувајќи ги своите приказни токму на границата, било бањајќи се среде езеро – а најмногу на самиот себе што непотребно се впушти во таква авантура.
      Сонцето полека тонеше кон заодот зад Нов Дојран фрлајќи коси, руменикави зраци кон исчезнатиот Стар Полин, сега претворен во туристичка разгледничка. Така и му приоѓаа, свртени кон средишната точка на таа слика, така што во целост можеа да ја видат населбата, местото каде што некогаш бил древниот град. 
      НЕМО ПИСМО
      Гледаш колку е проста, и секогаш иста, сликата на страдањето – Кирил сега во мислите му се обраќаше на својот постар син, Борис Водочки, зборувајќи му, првпат од неговото најрано детство, на својот мајчин јазик – проста и иста, а сепак наполно несфатлива.
      Кога мислиме на минатото вообразуваме дека коравата нервна издржливост на претците е некаков предуслов за ѕверствата и страдањата, а оти ние, со нашите нежни ранливи души, сосема поинаку би го усмериле историскиот тек: дека денешниот ден е ослободен од вчерашните страдања. Дали таквите мечти имаат врска со стварноста? Повеќето заблуди на сегашноста се земени од минатото, затоа и му се спротивставуваат; понекогаш, дури, се прашувам: дали поинакви заблуди воопшто постојат, и дали се тие можни? Иднината е сепак само проекција – најчесто нереална и смешна – а минатото, пред сè, стварност, без оглед на кукуригањето на оние што сметаат дека човекот нема време да се обѕира назад (туку треба да се пули напред). Дали е минатото воопшто „обѕирање назад“, или непрестајно невидливо случување? Се разбира, јас не зборувам за неосознаеното минато на биолошката магма, не за исполнетоста на времето со камења туку со свест (настрана сето друго).
      Мајка ти, нашата убава Марија Ана, чиј сетилен праг е под оној на кожата, која како да нема органи, која и најмалиот потрес во светот го чувствува со голите нерви верно како вселенски сеизмограф, понекогаш употребува, како што знаеш, еден груб, и секако неодмерен, израз кога сака да ја именува неосознаеноста: глупав Американец вели таа за човек чијшто свет, макар колку голем, светол, чист, моќен, богат и среќен бил, е ограничен на себе самиот. Претставникот на тој проклето добар свет е ѓаволски добро момче: неговиот (светски) јазик го следи во чекор како куче, неговото авто не се расипува, или барем само се поправа, неговиот пасош железни порти отвора, тој е семоќен и сеприсутен чувар на сите граѓански вредности од среден ред – неделна црква, тенис, промискуитет – вклучувајќи ја занесеноста пред уметничките деламуви но тој не знае скоро ништо за она што го окружува, како ни за биографијата на Земјината Кора, не сметајќи го Големиот Кањон видлив од Месечината; би се рекло дека тој, дури, не е заинтересиран ниту за еден животен облик кој не се надоврзува на трите праисконски вештини: еднорачно јавање див коњ, еднорачно јавање диво говедо и дворачно броење пари. Ќе речеш: зарем Америка не е виталноста на Европа на која можат да се накалемат нејзините највисоки идеали, како Атина на Рим, постојано надраснувајќи ги. Несреќниот израз глупав Американец, се разбира, треба да се сфати метафорично. Тој се однесува на оние претставници на некој простор кои, поради културната надмоќ, или само затоа што се помногубројни, посилни, побогати, во толкава мерка се затвораат во себе (како во трло) што сиот друг свет исчезнува за нив, освен како гротескно надополнение. Таквите луѓе, или народи, врз коишто може да се примени грубата синтагма на Марија Ана, со времето, без самите да забележат, биваат победени од „варварите“ кои ги окружуваат: надворешниот свет, малите народи и јазици, неважните судбини, ја впиваат нивната суштина надополнувајќи и збогатувајќи ја сопствената, а нив самите ги оставаат да бидат плен на својата суета, сетилност, гордост, лакомост, грабежливост; во крајна линија, на заборавот и глупоста. По правило, оној што исклучиво поаѓа од себе, секогаш наоѓа оправдание за сите свои постапки, и така сè повеќе тоне во безсознание. Станува здодевно општо место кое може да се брани само привидно и, суштински гледано, јалово, со она што се наречува „аргумент на силата“ а кое не е ништо друго туку сила на злото. Не сакам да оспорам дека таквиот радикален егоизам – толку карактеристичен за моќните владетели на светот – не е, во обична смисла на зборот, продуктивен и, за неодредив временски период, ефикасен. Љубовта, уметноста и градителството, за жал, не се главните двигатели на светот, тоа и самиот го насетуваш.
       Зад Обете Порти на светот беснее борбата насочена секогаш кон исто: успешен (каков колонијален збор!) само оној ест што повела на земјата и има власт над небото. Плодовите на (ах) цивилизацијата се само топло препорачани шумни витамини од трпезата на моќните кои не знаат за нас (а и зошто?) освен како за лоша храна. Несреќните анонимни гении (тоа сме, бездруго, ние – или и тука се излажавме?) оптоварени со „копнеж кон целината“ ќе бидат, во животот им единствен, никаков, презрени заради безличноста, ништожноста, безначајноста, невидливоста, ситничарската настојчивост, и негде во иднината, евентуално, заменети за нивните дела во ново пакување: кои ќе бидат, и тогаш, свидетели за лажниот живот на творците, и задолжителната победливост на правдата, вистината и убавината. Што сакам да ти навестам, дека човековиот труд е бесмислен? Зарем јас да те обескуражам тебе без кого – во времето додека шетавме покрај вештерските куќарки на Темната Шумичка, следени од жолтеникавиот сјај на волчите очи – и најтивкиот животен трепет беше незамислив? Само сакав да ти спомнам дека судбината на малите народи е наполно налик на анонимните единки што послушно се удавиле во густата крв на човештвото.
      Не сум ти прикажувал никогаш за Словенскиот Свет? Тој не е мал, да, тоа го знаеш, но бргу се дроби; се расенува како Кумова Слама, одамна ни налик на сопствената сенка. Свет кој копнее окопнувајќи, кој копнежливо окопнува. Или е тоа исто? Само пред илјада и петстотини години – и барем илјада и петстотини години дотогаш – бил еден народ и имал еден јазик. Можеш ли да го замислиш животот на своите можни предци околу мочуришните реки на централна Европа? Откако онде дошле од крајбрежјата на Инд, Ганг и Брамапутра долго, необично долго живееле осамени во своите наколни живеалишта, окружени само со водените духови, шумските самовили и надвишени со боговите страшни да ги застрашат, но – и покрај сета огнена сила – беспомошни да ги заштитат. Словенскиот свет, вели Ф. Конт во својата неодамнешна книга за нашите предци, најппрвин се покажува како некој психолошки простор: свет на тишината, сè до IV и V век без пишани споменици, свет кој го познаваме само гледан од косо, како во перспектива, ретко однатре. Го гледаме како дива планета во средиштето на народите кои ја окружуваат. Свет без цврсти градби, без материјални остатоци; со сказни кои се родиле но и згаснале во куќарките на Темната Шума. Твојата руса коса, твоите сини очи можеби сè уште го лачат сјајот на северното небо? Ги гледаш ли калливите патишта, бескрајните рамници, наутро оросени, мирисни, ославени долж животворните устија, со каделки магла над шумите без новини, налик на тежок мрмор на заспана душа, го слушаш ли крцкањето на големите тркала на биволските коли, мукањето на говедата, блеењето на овците, познатиот лавеж на кучињата? Од каде, од кое катче на минералниот и растителен свет, на одамна згасната свест доаѓаат тие одвај чујни шумови, плачот на бебињата во бовчите, мрморот на старците и бабичките во колите кои, со скромната покуќнина изработена со сопствена рака – тој трошен спомен од стариот крај – бавно се тркалаат, како лајнени топчиња пред мравки и бумбари, кон непознатите краишта на својата скорешна смрт. Да не се преселбите и освојувањата „враќање во татковината“, поновно минување на одамна прејдениот пат, само во спротивна насока? Ја знае ли некој тајната на човековата душа та да може да ни каже до каде, до кои длабочини на безсознанието и целосниот заборав се протега човековото скриено, темно сеќавање? Ние сме, пред сè, Езерски Свет. Ако првиот животен зародиш на Земјава се случил токму околу Средоземното Езеро, ако исплакнат од неговите далги се просветлил умот на првиот Човек, ако тој токму оттука прснал на сите страни, постепено преплавувајќи го сиот земен шир до последното катче, зарем чудо е што еден ден тој пак тргнал кон својата првобитна лулка, како од животот кон смртта, и како од смртта кон новиот живот. Или во судбината и патот на луѓето не може да се наѕре ништо свето? Можеби тие само талкале по добитокот како што и тој рикал кон зелените пасишта, споулавен од глад? Може ли да се поверува дека сред мочуришните испаренија на Темната Шума некој твој предок еден ден, или една ноќ, здогледал во далечината иста таква шума, но светлопроѕирна, а околу неа езера, кристални висови, незгаслив небесен сјај? Нема да ми поверуваш, ама неодамна малиот Камедонски, на брегот од Дунав, загледан во разлеаните води, замислено ми рече: Порано, кажа тој, мислев дека ова е кеј, или улица – и само тропна со ногата по асфалтот – но всушност тоа е пат; оној автомобил што вози долж улицата може да застане на нејзиниот крај и да остане во неа, но исто така може и да ја изврви и сè така минувајќи од улица во улица да излезе од градот; а ако продолжи понатаму, ќе стигне во друг град зад кого пак се редат нови градови, сè додека не се дојде до некоја инаква земја зад кој исто така постојат различни земји низ кои патот непрестајно тече не прекинувајќи се. Така ми рече, скоро токму со тие зборови, и јас не можев да се изначудам од каде такви мисли во главата на едно десетогодишно дете, без оглед што ми е син (а тоа што го кажуваше однекаде личеше на моите сопствени мисли развеани наоколу), за момент се посомневав дека некогаш ги чул и сега само ги повторува, да не поверуваш. Патот, кажа наполно убедено, нема крај, а потоа додаде: И животот, зарем не, тате, исто е пат, а не само улица или кеј. Селидбата на Словените, сепак, со тоа секој ќе се согласи, нема толкава врска со патот на твојот мал брат, колку со слепата нужда на постоењето, грабежлива но и беспомошна. Терани од запад кон исток од оние племиња кои самите ги нарекле немски, зашто биле безјазични, иноговорни и неразбирливи, а од исток кон запад и југ од „божјиот камшик“ на Хуните, а потоа и од Аварите – кои од овие се разликувале само по перчинот – Словените бездруго, во след на цели векови, и немале друг избор освен да тргнат на југ, како жив ѕид пред безмислосните Азијáти, но, за разлика од нив, не на коњи, туку со запрежни коли. Во тоа, населувањето на Питомиот Југ не се разликува многу од освојувањето на Дивиот Запад, навистина, иако имињата на неговите пионери нема да се дознаат, никогаш, ниту пак за нивните говеда ќе биде снимен филм. Словените, како што знаеш, биле пред сè семејни луѓе, домашари, без оглед дали им припаѓале на Древјаните, Полјаните или Драговитите. Тоа, веројатно, ги спречило да создадат моќни големи сојузи поради што се развила неслогата која денес им се заканува токму на нивните семејства. Зошто ти зборувам за тоа? Да те потсетам од каде потекнуваш, или само да ти кажам каде се корените на злото? Пределот на историјата е глува пустина, и понекогаш не знам има ли смисла непрестајно да се населува со исчезнатите духови. Од друга страна, пак, што е знаењето за минатото ако не повторно населување на „изгубеното време“ (и простор), и што вистината за она кое било ако не пат кон целосната вистина? Фалсификатите на историјата не се само обид да се скрие и искриви вистината туку и желба да се надитри и присвои времето, вкупнииот живот; всушност, да се заграбат земните богатства и Господ да се претвори во сопствен слуга. Таму назад се, без сомнение, сите човечки дела, сите градби и сите урнатини, сите поводи за гордост и срам. Денешницата непрестајно и мигновено се претвора во минато, и затоа, да се заграби за себе она што било значи да се освои сè, сегашноста, па и иднината.
      Но колку јасно можеме да се наѕреме во тоа огледало? „Пред илјада и петстотини години Словените биле еден народ и имале еден јазик“ – зарем тоа не е премногу општо? Сите биле исти, но како изгледале, што мислеле и што чувствувале, во што верувале и на што се надевале оние од кои еден ден сме настанале и ние? Можеш ли да ги наѕреш низ чадот на темните дувла измешани со стоката, стуткани врз сламата: едните спијат, другите кришум (или сосема бесрамно) се размножуваат; ги има тукушто родени, ги има на длабока старост; некои се болни, на умирачка, некои здрави, безгрижни; низ едни глави се ројат далечни мисли, низ други одамна згаснати спомени; воздухот е премрежен од чудни, јасно видливи, неразбирливи соништа. Што мислиш, постои ли меѓу нив копнежот кој еден ден ќе нè роди и нас? Не е можно дека сите се само тапи, непросветени, суеверни, бесчувствени, диви? Се наоѓаме на почетокот од историјата на Европа, во петтиот или шестиот век од новата ера. Па тоа е вчера. Илјада години по времето кога Аристотел и Александар се нуркале во бистрите води на ова исто Езеро, замисли. Може ли да се поверува дека никој од нашите старословенски предци не се грозел од смртните гревови само затоа што не чул за оној кој веќе бил распнат заради нив, ниту треперел над болните деца, ниту ја почувствувал страшната убавина на ѕвезденото небо? Го насетуваш ли нивниот страв – тоа друго име за верата, во добро и во зло – кој сè уште спие по гробиштата, темните полиња, ѕвонливите спили, но и во нашата крв? Ги помниш ли звуците што им го измамиле првиот насмев? Можеби некој од нив правел корабииграчки од борова кора, или дури пишувал чрти и рези врз земната прав? Не верувам, во секој случај, дека умот многу им се разликувал од нашиот; знаењата им биле ограничени; обичаите им биле строги, задолжителни; не знаеле за Океанската Река и за земјите отаде Портите на светот; но многумина од нив по сè друго биле налик на нас. И покрај тоа, ние не можеме јасно да ги видиме, ниту да го следиме нивниот пат.
      Потомци сме на кое племе? На Драговитите домашари од кои мнозина си останале во белоруските мочуришта, или дошле до десниот брег на Дњепар за да се стопат со Киевската држава, додека најхрабрите (или најплашливите) стигнале до Солунското Поле и долината на Марица? По кој пат оделе, преку шумните балкани, низ вретенестите речни клисури или покрај брегот на Морето посјајно и поблескаво и од небото? Можеби нашите далечни предци биле Брсјаците што се сместиле меѓу Лихнидос и Стоби? Или солунските Сагудати, Ринхините што се ширеле кон Стримон и Халкидик, Смолјаните од долината на Нест? Или токму Стримонците кои дошле онде од каде првиот Водочки никогаш повеќе не отишол? Значат ли нешто имињата без спомени, освен што, во недостиг на друго, со вековите и тие самите стануваат спомен.
      Не знам која е смислата на овој нем говор. Зарем ние навистина сме Словени само затоа што зборуваме словенски јазици (вистина различни, иако сме татко и син)? Веруваш ли ти во чисти раси, без оглед што си русокос и синоок? Димитруш Марков ни е свидетел дека имаме и ромејска крв: дали таа е случаен исцедок на старото Средоземје, или вообичаено вкрстување на поробителите и поробените, можеби насилно, а можеби и не. Хелада е, во секој случај, инаква татковина од она што се продава во вид на фигурички, и спокојно спие во чекмеџето. Си спомнувам за една сцена од Солун, кај Коста Тодоров, од 1916 година: летен сончев ден, бели вили со цветни градини долж шумноразиграните кејови, две сиви топовници, бродови од кои се растовара оружје, муниција, добиток, Кара Бурун, труп на лаѓа, Беаз Куле, башти, ресторани, мирис на ќебапи и лој, Французи, Британци, колонијалци, критски жандари во фустанели што ја насочуваат човечката река, колите, камионите, Света Гора, Олимп, Византија, Хелада, Христос, Свети Димитри. И сред песната, пијалокот, викотниците, некои Французи сместени кај Зејтинлик им се подбиваат на фалителите на Ориентот, на Лоти, на Фарер, се караат со Грците изнервирани од нивното ситничарство, итроманство и лицемерство, а Англичаните воздивнуваат: „Кутриот Бајрон кој загина за Хелада, а таа е само сон на минатото!“ Меѓу нас нема скривалки: ти знаеш дека мојот дедо се викаше Аристид, а ги знаеш и сите други во семејството кој како се вика: повеќето наши имиња се грчки. Јас самиот, во куќата на Анастасија Маркова, прво реков псуми и неро, а потоа леб и вода. Секое неделно претпладне покорно, но не и со радост, под строгата дедова присмотра, слушав црква преку солунското радио. Во нашето семејство нема бегалци од Долна Македонија, а има кон Долна: тие се Грци колку и јас но за своето македонство нејќат ни да знаат. Наслушни го тупотот на коњите! Од која страна сме ние, од горната или од долната? Или се наоѓаме токму во средината, таму каде што ќе се случи страшниот судир? Не само од копитата на коњите, и не само од тркалата на колите туку и од штавените табани на босите нозе наскоро ќе бидат згазени градовите, храмовите и црквите на неминливата но ранлива некогашност кои повеќе нема да бидат обновени. Ќе настапи двовековна штама, како под маглите на северните шуми, и во таа тишина еднаш засекогаш ќе се измешаат поробителите и поробените истовремено смртно замразувајќи се еднаш засекогаш.
      Не знам можеш ли да го опфатиш со поглед просторот на преселбата. Пред да ги здогледаш пепелиштата, види ги градовите цели, негибнати: европската култура е родена во нив. Градовите на Запад го доживеаја својот процут од мигот кога на Балканот станаа села, а тоа е во XI век: тогаш во Европа ќе се развие граѓанскиот сталеж, занаетчиството и трговијата, а во вековите кои следат и уметноста, технологијата, науката, универзитетите, банкарството, ќе дојде до значителни откритија: круна на сè ќе бидат големите градови над кои ќе се возвишуваат шилките на витите катедрали, додека византискиот Балкан полека ќе тоне во безсознание слегувајќи од Александровиот пат кон првобитното беспаќе, претворајќи ги најпрвин државите во градови, градовите во села, селата во ораници, ораниците во пасишта. XIV век, навистина, ќе биде злосреќен за цела Европа – како што потврдува една умна жена – но уште во моментот кога Гази Евренос ќе го гази ледот на ова Езеро, на Запад ќе биде победена Црната Смрт и постепено породен Индивидуалниот Дух. Понекогаш мислам дека победата над иконоборците во Византија е главниот симбол на нашата смешна исклучителност: нескршлива врска со паганството, догма, колективизам, ропски послушна кон државата Црква која, истовремено, бара да ѝ се робува во сè, да владее со секоја човечка дејност, па и со уметноста. И додека на Запад ќе биваат создавани – независно од старозаветноевангелскиот поттик – самостојни ликовни, музички, книжевни дела дотогаш Византија ќе знае само за црковна уметност. Можеби сум строг, но нашето минато понекогаш навистина ми личи на ненадокнадлива загуба, или барем на сложна припрема на неслогата и заедничката пропаст. Иако не мислам дека победата на варварите над Ромеите не донесе ништо добро, сепак е наполно очигледно дека првиот прекин на животниот тек во новата ера почна токму со разарањето на старите храмови и првите градови обединети од човекот кој им го даде конечниот облик и ја навести нивната смисла.
      Денешните Грци се, се разбира, смешни кога веруваат дека тие се чистите биолошки, па и духовни наследници на Хелените, Македонците или Византијците, а смешни сме и ние ако мислиме дека нашето словенство нема врска со Византија и Ромеја и Илирија и Пеонија и Тракија и Стара Македонија и со целата историја на Средоземното прародителско Корито. Да се вратиме на сликата на неначнатите градови со блескавите мермерни храмови со рамни кровови и со првите тролисни, крстовидни црквички, на меѓата на световите, во времето кога старите своеглави богови сè уште не слегле од Олимп со овчарски стапови во рацете ниту пак оној Единствениот кој е и свој Татко и свој Син и свој Дух Свет сосема спокојно седнал на небото над него. Тоа е времето и тоа е просторот меѓу двете чуми што ќе ја опустошат Европа, на раздалеченост од скоро илјада години: се наоѓаме на почетокот од тој историски след како на првата страница од таинствен астролошки календар. Што знаеме? Кој господари со светот? Чии се луѓето? Дали е судбината на човекот во неговите сопствени раце или него го раздвижува невидлива и непозната небесна сила? Постои една единствена сигурност: тоа е организираната, моќна држава, законите. Тука се и градовите, тврдините, силните легии. Тој свет е наследник на Рим кој е негов сопствен наследник: одамна големото Царство го достигнало својот најголем подем, одамна сите негови слободни граѓани го добиле најславното граѓанско право. Робови – за кои се смета дека се сенки на луѓе кои всушност не суштествуваат – и понатаму постојат; на светот уште долго ќе нема воденици, па некој мора да ги толчи зрната за беззабите усти; потребни се и коси што ќе послужат место ризи, за бришење на масните прсти. Но светот сепак изгледа променлив а цврст. Царството е веќе поделено на два дела; столнината е во Константинопол; христијанството е признаено за официјална религија; зборот Византија сè уште не е познат но Ромеја е веќе родена. На тоа сакам да те потсетам: Византија себе се смета за Рим, а веќе тогаш мртви се и Хелада и Македонија и Илирија и Тракија; иако Прасијадското Езеро и во тие времиња блескало под темните облаци како порано, и како сега. Каде отишле старите народи? Коските им биле во земјата, душите на небото, а каде се скриле нивните јазици, сеќавања, спомени, истории, уметности, градби? Пред тебе не е дел од нешто, туку сета нова христијанска вселена. Нова сеопфатна земја со нов семожен Бог која, по пропаста на Западното Царство, илјада години ќе преросува над Континентот сè додека од нејзината темјанска сувост не израсне нов, буен живот: Европа. Но Словенскиот Кол толку брзо, и така длабоко се забуцува во утробата на Византија што неа исто колку и Ромеја можеме да ја наречеме и Славјанија.
      Од моментот кога Словените спиеја во колибите на Припет, или јаваа на коњите и се возеа во запрежните коли кон калиштата на Панонија, не помина ни еден миг. Кога ќе го видат првиот град што ќе го срамнат со земјата? Си чул ли за Тројан, рушителот на градовите? Откако ги опустошиле сите населби на Ромеја, по оној двовековен мрак, зад кого не останала ни скршена пара во земјата, Словените се описмениле па во урнатините на градовите коишто самите ги разориле понекогаш наоѓале табли со натписи и со името на императорот Трајан: тогаш се увериле дека токму тој е лошиот демон што ги разорил нивните населби па го прогласиле за бог на подземјето, Тројан, рушител на градовите. Лагата, незнаењето, кобните заблуди, симболичната преобразба на светот во согласност со сопствените желби и интереси, стојат на почетокот од нашата заедничка живеачка.
      Сегашниов мир на Балканот е привиден и зад него веќе можат да се наслушнат викотниците на дивите хорди. Понекогаш ми се чини дека овде, под Беласица, свирежот на гранатите и пукотот на топовите – питомо преобразени во шарен огномет над Езерово – всушност никогаш и не престанале. И ако таа слика се повтори, тука, или подалеку одовде, но сепак доволно блиско до нас, знај дека и почетокот и крајот на таа адска игра ќе биде налик на првобитната мижитатара од времето на преселбата: обид сопствените злосторства да се прикажат како херојство, одбрана и ослободителство, грабежливоста како вообичаена нужност на историјата или, дури, како човекољубие, поразите како победи, незнаењето како култура и воопшто – лагата како вистина.
      Што останува од нас зад метежот на историјата? Кој е оној средишен збор околу кој доброволно се собира сета животна стварност како во полите на приказната која нè опфаќа наеднаш и целосно? Нели тоа е името, кое – што рекол Стариот Филозоф – за да биде трајно и непроменливо, не смее да се именува? Има во македонската книжевност еден класичен рефрен – навидум обичен како течењето на реките – кој, слејан, гласи: Јас сум Доне Совичанов од село Саракиново. Не знам, и нејќам да знам ништо друго: ни зошто немам коса ни каде ми се веѓите, ни дали ме кажуваш Грк или Бугарин или Турчин, ни зошто ме преименуваш, ни дали ме сметаш за комунист или за бандитско копиле од бандитско легало, ни зошто не го потпишувам она што не можам да го потпишам и зошто не се откажувам од она кое не е за откажување, ни зошто сум тука а не на некое друго место, јас сум она што сум затоа што тоа самиот го знам и затоа што имам име: Андонис Совичанис, господине капетане! Од Саракиново, господине. Господине, јас се велам Андонис Совичанис, ендопин (да, тукашен, нашинец), од Саракиново, околија воденска... имам и жена и куќа, секојто нешто. (Да), Андонис Совичанис, господине капетане! Од Саракиново, воденска околија, господине капетане! Не господине, нашето село не е бугарско. Ние сме ендопи, господине, Македонци. Името ми е Андони Савичанис, од село Саракиново, воденска околија, селанец, господине потпоручниче... Јас се велам Доне Ќосиот!
      Зошто ти го кажувам сето тоа? Набргу, насетувам, меѓу народите ќе дојде до нови поделби; светот – кој е заеднички, но нема ист интерес – ќе станува сè повеќе туѓ, а единките што некогаш го населиле напуштајќи ги своите гнезда сè поосамени. Тоа не треба да нè натера да го одречеме сонот за светското царство; но ако го заборавиме својот дом пред јазикот на сите луѓе да биде еден, нашата осаменост ќе станува сè пострашна, сè понеиздржлива. Нема да имаме кому да му ја кажеме својата мака, зашто таа нема да има име, а со тоа ни значење.
      Нашата добра Марија Ана наполно е права кога вели дека мојот универзум всушност е неискажливо мал: се изодува пеш. Во најдобар случај, на магаре да ја вртам Македонија, како кутриот Дондоне, муабети да курдисувам по патиштата од вжештена пепел, да се насладувам со зборови – тоа е целиот мој свет. Кому му треба живот без спомени? А спомените се пред сè зборови, говор. Ти еднаш ми рече дека јазикот на старата к’шта ти личи на сеќавање кое има цврстина, облик, за разлика од катадневниот разлеан говор налик на прошетка низ улиците на градот во којшто живееш; па сепак, и наспроти сè, зарем не испаѓа дека токму тој, а не оној првиот, е говорот на твоите, па и нашите заеднички спомени. Никогаш не би поверувал какво е моето мислење за оние кои со своите деца зборуваат на туѓ јазик: неискажливо лошо; да не се исклучуваме себе од привидот на стварноста, од она што за сите е така, а само за нас можеби не, таа состојба би ми била неподнослива. Како што не мислев дека е можно заминувањето без враќање, уште помалку верував дека оддалечувањето од себе ќе стане приближување кон сферите на оној општ јазик, кој прво е туѓ, за да биде свој, а потоа само свој за да не стане туѓ. Дали е победа оддалечувањето од тешката простота на она што нè окружува, и исчезнувањето кон далеките чисти облици, мисли и чувства? Или е пораз прифаќањето на заборавот како смрт? Ти си ми свидетел дека нема постанок без загуба и исчезнување; на љубовта вториот јазик ѝ е пречка, а без првиот не може да се роди ниту еден цврст облик. Уверението дека темелите на природата не можат да бидат разнишани од смешните земјотреси, и дека она што е наталожено во духот не може да биде развеано, како прав, од земните ветришта, сепак, не е без никаква вина. Старата к’шта постои само на старото место; него кога ќе го снема, и таа ќе исчезне; ќе нема кој да ја именува, ќе згаснат сите спомени за неа; силите кои од длабочината на времето нè поврзуваат ќе почнат да слабеат, и најпосле сосема ќе ослабнат; нема да бидат достаточни да нè врзат за почвата, и темелите што некогаш ја држеле градбата која се кревала кон небото ќе се строшат под тежината на самоќата и ќе потонат во бездната. Зборот не е ништо, звук само, но врз него почива светот. Без него не е можен ниту еден цврст облик, ниту нешто да се именува: а она кое нема име – како што реков – нема ни стварност, освен глувата вечност.
      Да се вратам на преселбата.
      Кога онаа „најголема војска, видена во наши времиња“ се спуштала низ трите бујни речни текови на Македонија, оставајќи ги зад себе разорените тврдини и градови, храмови и цркви, не се тркалала, „како лајнени топчиња“, во запрежните коли, „со својата скромна покуќнина“, следена од „плачот на бебињата“ и „мрморот на старците и бабичките“, туку како „множество ѓаволи“ кои „не знаеле за Христовото име, и служеле... на месечината“ го потопила Источното Царство, она што сè уште не се викало Византија иако било тоа, остатокот на Ромеја, смешата на Хелада и Рим, на Илирија и Тракија, на Пеонија и Македонија. Јужнословенската маса, чиј северен бедем останале токму Смолјаните, Ринхините, Стримонците, Сагудатите, Брсјаците, го преплавила сиот Полуостров: не само што стигнала до Пелопонез туку – и тоа не пливајќи со трски во устите, како низ мочуриштата на Припет, туку пловејќи во црни катраносани кораби – ги населила и островите Тасос, Самотрака, Самос, Крф, па дури и далечниот Крит. Константин Порфирогенет смета дека грчките земји тогаш биле „наполно словенизирани“; Страбон пишува: „Уште и денес Словените го населуваат сиот Епир и скоро цела Грција и Пелопонез“. На патот кон Светата Земја, на почетокот од XIII век, епископот Вилибалд престојувал во Монемвасија, in sclavinica terra. Во Монемвасиската хроника – како што истакнува и Ф. Конт – се спомнува дека грчкото жителство бегало пред Словените барајќи засолниште; еден дел се повлекол во планинските предели, другите се скриле долж приморјето. Патријархот Никола III му пишува на василевсот Алексиј Комнин: „Цели двесте и осумдесет години ниту еден Роман (Византиец) не стапнал со нога на Пелопонез“. Големиот лингвист Макс Фасмер во својот попис Словените во Грција има наброено 429 топоними од словенско потекло само на Пелопонез, кои се однесуваат главно на села, планини и реки. Горица, Велгошти, Наварин – од каде тие места покрај Коринт, Аргос и Микена? Од каде во современиот грчки јазик околу триста зборови од словенско потекло, стабилнонепроменливи уште од XIV век? Постојат живописни мислења, како она на историчарот ЖанФилип Фалмреер, според кои Словените наполно го замениле првобитното хеленско жителство. „Ниту една капка грчка крв не тече низ жилите на денешните жители на Грција“, вели тој. Тоа укажува дека тој сметал дека Словените, заедно со Хуните и Аварите, кои во почетокот ги бркале пред себе како глупаво робје, уништувале, како кинеските мравки, сè пред себе. Во тој случај, Византијците имале причина да ги намразат незнабошците повеќе одошто некогаш Хелените ги мразеле варварите; стравот што им влегол в коски од рушителите на градовите повеќе не ги оставил, и така останало до денденес. Кога можеле, подоцна, ги прогонувале од освоените краишта, преселувајќи ги со стотици илјади во Мала Азија, терајќи ги преку Укијáно, или давејќи ги во него, столчувајќи ги по камените острови, и сотрувајќи им го името и во својата и во другите земји. Се разбира, она што го кажува романтичниот француски историчар изгледа неверојатно: ако сите Грци исчезнале, како им се обновил јазикот – вистина, инаков и од старогрчкиот и од новозаветниот, но сепак свој – и од што и поради што се родила страшната осветољубива омраза кон Словените, особено кон оние кои во текот на илјада и петстотини години постојано ја населувале Македонија? Ни крстоносците не успеале да ги сотрат Езеритите од Спарта, за време франачката власт тие си го сочувале јазикот и чисто словенските особини, но со турските освојувања во XV век полека се избришала нивната национална свест. Некои – како Гази Евренос порано – се потурчиле, а скоро сите се задоиле со голема омраза кон своите некогашни соплеменици; впрочем, како што нив самите ги запизмиле Ромеите над Олимп кои главно се претопиле во словенската маса, за неколку пати да се прелеваат де на едната де на другата страна, како топено железо пред да стане плуг, или меч. Има нешто што болно, роднокрајски, сведочи за присуството на Словените на Полуостровов: пак е пред нас мочуришниот припетски психолошки простор: свет на тишината, без пишани споменици, без градби, без материјални остатоци. Присуството на Словените го докажува празнината, вели Конт. Но, сред дивата планета во средиштето на цивилизацијата која нема да биде надминета никогаш, како бурјан расте нешто скоро нестварно а неуништливо: зборови. Сè е туѓо, и сè туѓо е уништено: храмовите, црквите, театрите, библиотеките, агорите; но насекаде покрај урнатините, се создаваат нови зборови кои ги именуваат полјата, планините, реките, езерата, бачиите, стоката, селата, сокаците, бунарите, чешмите, нивите, лозјата, ритчињата, пештерите, дупките, водените духови, самовилите, боговите. Историјата не го запомнала името ниту на една важна личност, ниту на еден војсководител од сиот тој период исполнет со морничава штама. Ниту еден споменик изграден до VII век не останал негибнат, ни антички храм ни христијанска црква. Словените ќе го скршат стариот свет и длабоко ќе ја ранат Европа, пустошејќи ја нејзината култура. Тие наполно ќе го замрат животот на Хелада: до X век не е подигната ниту една градба освен колибите од праќе облепени со говедски лепешки, со кровови од слама. Таа апсолутна премоќ на Словените над Грција траела токму двесте и осумнаесет години, и за сето тоа време зад нив не останувало ништо освен зборови, ништо освен имиња со кои се потврдувал животот и кои со времето останале единствениот доказ дека, на местата каде што биле претопени, некогаш живееле прости луѓе, домашари, кои ги скриле своите богови под ореолите на светците, и култот на огнот и семејните обичаи ги смешале со белите гулаби под кубињата на црквите.
      Денешниве Грци – но и другите народи со кои заедно сме го изврвеле долгиот пат, или барем едниот негов дел – добро ја знаат, или макар тајно насетуваат, важноста на зборовите. Тие именуваат, а некогаш, во древните времиња, именувањето се израмнувало со стварноста. Старите Грци Македонците ги викале описно, „оние на Филип“, или „оние на Александар“, зашто се плашеле именувани да не оживеат. Провери и сам: имаш соседи: кажи се како некој од нив па ќе бидеш или најстар народ, или најголема култура или прва црква и писменост; само ако се кажеш (или, сеедно, ако го измолчиш) она што си, ти исчезнуваш од вистинскиот свет и потонуваш негде меѓу маглите на Припет и заслепителниот сјај на Егејот, чекајќи го своето раѓање. 
      Дали ти се обраќам како на „глупав Американец“?
      Македонија? О, јеа, да видиме во Туристичкиот водич! Ја нема на географските карти (политичките ич и да не ги спомниме)? Што, па тоа не е можно, зарем ни во Тајмсовиот Историски атлас? А, така, таму сепак понешто се наоѓа: сликата на Александровото царство. Вери вел, од каде до каде се протегало тоа? На југ ја опфаќало Хелада, па да, а на север, сечејќи ја Илирија и земјата на Дарданците, цела Тракија сè до Дунав и Црното Море, до краиштата на Гетите и Скитите. Убаво, а на исток? По големата победа кај Граник, зад урнатините на Пријамовиот Илион, патот кон исток бил широко отворен кон Мала Азија: Лидија, Ликија, Фридија, Киликија, Пафладокија, сè станало Александрово. И оттаму сè до текот на Инд, зарем само толку? Северната граница ги опфаќала Кападокија, Арменија (тука негде ли беше Колхида, земјата на Аргонаутите, на храбриот Јасон, на несреќната Медеја?). Со кафкаски синџир, поцврст од Хефестовиот со којшто Прометеј бил врзан за карпата, царството ги поврзувало Црното Море и Каспиското Езеро, протегајќи се кон Медија, Хирканија, Партија, Арија, Бактрија. А што се наоѓало во средиштето на царството? Аха, славните земји Феникија, Сирија, Месопотамија. А понајуг, сè до крајниот југоисток? Вавилонија, Сузујана во преградот на Еуфрат и Тигар, и понатаму, долж Персискиот Залив и Индискиот Океан, Персија, Карманија, Дрангијана, Гедрозија, Арахозија. А најнајуг, од средоземната страна? Палестина, Либија, и Египет со Мемфис и Теба, со пирамидите, сфингите и Амоновото светилиште. Навистина, во Атласот со прст може да се прејде Александровиот пат. Од Граник до Иса градови како ѓердани: Сард, Ефез, Миласа, Халикарнас, Тарз во кого еден ден ќе се роди Павле.
      Интересно, да, и мошне необично: приближно до местото на Александовата втора голема победа постои чудна симетрија меѓу патот на старозаветниот Аврам и патот на младото Македонче. Кога пред пет илјади години, во зората на човештвото, Аврам со жена си Сара, со двестегодишниот татко и со братовото си дете тргнал од Ур во Халдеја, одел од едната кон втората плодотворна делта на стариот свет, Од Тигар и Еуфрат кон Харан, за да се спушти кон Шекем, Бетел и Хеброн од каде патот низ пустината Негев водела кон Мисир, кон Нил. Скоро три илјади години подоцна, спроти освитот на новото време, младо дваесетогодишно момче во придружба на исто така млади хетери, храбри војсководители и мала но непоколеблива војска тргнало од триречниот воден слив на Македонија – кој сега бил трета животворна делта на светот, а втора на Средоземјето – кон истиот тој Нил. Александровиот пат од Пела до Тарз бил одвај малку подолг од Аврамовиот кој водел од Ур во Халдеја до Харан, близу Иса. Аврам има седумдесет и пет години, а Александар изгледа исто како кај Граник, или кај Херонеја, или во градините на Миеза, или во водите на Прасијадското Езеро. За старецот времето бргу тече напред, а сепак и како да се враќа назад; за момчето стои, и истовремено стреловито лета во обата правца. Оттука, од тлото на таинствената средба на истото место но во различно време, патот како да им е ист: преку Шекем, Бетел и Хеброн или, сеедно, преку Самарија, Ерусалим и Газа тој води кон Мемфис и сè уште несоздадениот – но јасно видлив – град Александрија. Сепак, додека да стигне до Ханан Аврамовиот правнук Јосиф, за да се насладува со приказната за несложните браќа, љубовта и милосрдието, првата Александрија ќе биде соѕидана а самиот Александар ќе биде далеку од домот на својот татко Амон. Него не ќе го задоволат зборовите на скржавиот Аврамов Бог за ветената земја, ниту скршените заветни плочи на патот кон неа; пред да дојде тоа одамна истечено време, Александар веќе јава врз плеќите на Буќефал кон Портата од која се излегува од светот и низ која се влегува во него, кон својот сопствен сон за светското царство кое никој не може да му го вети, кое тој самиот мора најпрвин да го создаде за дури потоа да го насели.
      Вери вел, тенкју. Тоа кога го знаеме, знаеме сè. Но, да не станува збор само за обично претерување? Ерго, што навистина се наоѓа зад градовите и местата низ кои понатаму врви патот, зад Дамаск и Гавгамела крај Нинива (уште една славна победа!), зад Вавилон и Суза, зад Персиската и зад Касписката Порта, зад Самарканд и сите дванаесет Александрии: пак Вавилон со лавот и магарешкото копито, маларичната треска; и пак Мемфис и Александрија. Или има уште нешто? Светското царство? Христос да, Александар да, но светско царство – да не е малку премногу?
      Добро, без лудба. Македонија била голема, но не го досегнала есадето. Нема Голем Кањон стар колку и времето. Нема Бик Кој Седи. Нема ни Рането Колено. Што има?
      О, првото земјоделство во Европа се зафанало токму во Македонија? Види сега, шест и пол илјади години пред Христа – зарем и тој не е роден во соседството? – се случило тоа нешто. Неверојатно, две илјади години било потребно таквото умеење на стигне до Британија чиј авион през Првата војна паднал во Езерово. Чудесии секакви, да не поверуваш, тогаш кога е пронајден бакарот, и приближно во исто време кога во Месопотамија било измислено тркалото, во Египет раширени едрата, а во Сумер исчукано првото писмо, пред пет илјади години, токму тогаш кога Аврам тргнал од Ур во Халдеја кон истото место кон кое подоцна кинисал Александар од Пела – Егејот го снел јајцето на првата европска култура. Да си пукнеш од мака, чунки на светот немало чудо кое не почнало во Македонија, налет да стане! Сигурно на човекот му требало милион години да се припреми за такви славни нешта.
      Не? Велиш hommo sapiensот се софпаѓа со времето на ирвасите, а тоа самото не траело повеќе од 30.000? Ако е и тоа верно, ние сме во пелени: пет илјади години историја, и дваесет и пет расправии со ирваси. А колку траело, господине сезнајко, предисториското време? Два милиони години, тоа веќе звучи некако. Што, не си верувам на ушите, тоа почнало шеесет милиони години откако изумреле диносаурусите, тоа е Дизниленд, зарем коските навистина толку трајат? А колку, вел, поживеале спомнативе гуштери – неотпорни и глупи, без сомнение, штом ги снемало – о, сто и дваесет милиони години? Па што е тоа, ви се молам, што?
      Тоа е лудница, времето назад тече сè полека, додека не застане, а напред сè побргу, како да дотекува. Она што е назад долго, напред е кусо, тоа ни најмалку не нè бендисува, ние Америчаните не се даваме така лесно, за што всушност зборувате вие, мистер, за крајот на светот?
      Да се мушнеме, бргу, во топлата, мека, позната пазува на цивилизацијата. Иако, според она што го чувме, додека да се измисли цигарот времето веќе догорело. Сал пепелта уште останала.
      Македонија, пак ли неа ќе ја баеме? Да не тргнеме уште еднаш низ пустините на Азија? Што човечиња биле луѓето кои ја населувале Горната и Долната Земја, прости Македончиња? Како да не знаат сите дека Македонија е Грција, а Македонците се Грци, исто како што е водата, всушност, воздух кому му се присакало да се сводени. Не е можно, пред Херонеја Македончињата биле само она што биле: проклети варвари. Не можам да поверувам, Демостен, таков еден оратор, за Филип II, најсилниот маж во Европа, да каже: „Тој не само што не е Хелен ами не е ни варварин од таква земја што смееш да ја спомниш без зазор, туку чума македонска, од каде порано ни добар роб не можеше да добиеш“. Зошто сега малите демостенчиња се гордеат со грчкото потекло на Македонците? За да се оправдат дека филозофот од Стагира го прогнале од Атина на Пелопонез (вистина во Халкида, но сепак далеку од родниот прст на Халкидик)? Не се досетиле, без сомнение, дека еден ден дивите хорди од шумите на Орфеј ќе се спуштат до местото на злосторството, и како јарци ќе ја обрстат градината на убавата Елена.
      Глупости секакви чувме, атомите од кои биле создадени телата (или подобро душите?) на Александар и Аристотел сè уште пливале, заедно со честиците на комшијата Демокрит, во водата на Езерово! Можеби славните великани се измочале во него?
      Македонци? Денес, на прагот од XXI столетие? Вие се шегувате. Па што се тие? Стари Македонци што се претопиле во стари Грци кои станале Ромеи, Византијци што биле столчени од „најстрашната војска видена во наше време“, за пак, низ крвта на истите тие ѓаволи кои не знаеле за Христовото име, и служеле на скитското безумие, на сонцето, на месечината, на ѕвездите, и принесувале жртви на кучињата, пак да станат Македонци? Ако не исчезнале, како некој можел да ги замени? Ако исчезнале, како пак настанале? Ги извриле во аранијата и пак се исчистиле и обелеле? Зарем од нив не останало само името? О, јес, и оние што се кажуваат спроти името.
      Но јас не сакав да ти прикажувам за преселбата и за некогашните царства туку за исчезнувањето. Александровото царство било и поминало. Биле и поминале и сите други царства. Сè што било за исчезнување, исчезнало.
      Веќе ти реков: балканските пресметки и Првата војна – оние седум крвави години кога му е скршен ‘рбетот на народот кој некогаш бил голем – сè уште трајат. И ако наслушнеш добро, ќе ги чуеш топовите кои од обете страни на Македонскиот фронт го засипуваат Езерото со гранати. Од нив врз земјата и водите створено е нешто дотогаш невидено сред нашиот бескраен свет: граница.
      Сакаш ли да ја видиш сликата на страдањето далеку од историските собитија кои ја припремија, во нејзината семејна обичност, незабележана од светот, и како таква наполно нестварна?
      
      
      КАКО ПОЧНАЛО БЕГАЊЕТО?
      Диниш Митров:
      Уф питоко с’бáјлинта, вујко прегнá в’лóјфто, уддéнмисирката. Уддé дн’оруве. Уддé баба дјскаруве гувеета нгувидáро и ниа пу неа. Шо бре там нп’з’рñштто сн’пл’нñло чувéци? Кукушáни сичките избигáли. И туку трче баба, ннас к’жá: „Пуштéјте тиа в’лóве нгувидáро, оти ја кукушéне бег’т!“ Татко на упшинáта, мајка дома сама. Ас и вељум: „А сјаа шо прајме, мале?“ Мајка веле:“Оди доо викниш татку ти!“ Уддéх... чувéци п’лно... нмож ддојде. Аднó време ас чикајќин там татко ддојде, забучé нешто ут горе, дујдé аднá бубутавица, аднó време ка глејме топуфто ид’т. Таа бубутавицта била ут них. Ногу топуве, исп’днáме дај вид’ме топуфто кој са, кој не са, дек ќоот, шо ќчин’т...
      
      Ана Вангелова:
      И жнаме, дужнаме. П’трóвдино дујдé. Чинñме, дужнáме и ричéа: вујнá сутвурñла ут Кукуш на дол, Солунцкото Поле. Сетне не знајме, само от сутвурñла вујнáта. Грција, Бугарија, Србија, тиа били. А не знајме ни Србе ни Бугáре, нит ништо, ама т’кá де, т’кá к’жув’т. И си бигáме на гор.
      
      Гоце Ристуф Николуф:
      Е как, знам ли как? Биме дома ето, уф к’шти, уф сеелто. Војнñ понапрет идаа, зтам, в’рваа, нСол’н, пут Кукуш удóлој С’р’ѓољ, дека м’шñнта з’пñре. Е, ут там нтам Сол’н бише, ут нтам ст’нá бојо... Мојо татко жнијáа ду пато, ду џ’дéто, ус дв’нáјс души тајфа: твојта мома, мојта, не знам на кој, збрани пумагаа там. А брат ми вујнñк. И врв’т вујнñци и вик’т: „Чичо, чијај таа тајфа?“ Татко вике: „Мојај“. „Абе, ти си лут, беги дома пóскóро, утре не сзнаа нтткá ли ќеј, нваки ли ќеј.“ И, ут там, нфутриинта тргнáхме дбегме. Имахме стока: офци, кози, имахме в’лóве, крави, бивуле, којне, м’гáре. Тиа биа. Ама женскутñј дома сè, печес моми, шо ќи напрáве мома? Дек носе таа стока?
      И уст’нá, сè распус уддé. И бигáме.
      
      Ефка Кољува:
      Ка бигáме? Ниа, нељ к’жáме ут веч’рта, ут мојто село, Иџилáре, сфатñ бојо, и ка бигáме одвеч’р чувеците сите си тув’рñа кољте димéк. Шо ки тувáриш димéк: адñн б’гáш шо имиш. Ј’рџñј нели биа сè: секуј валóве симаа. И пригнá кољте, чинñа. И мојо татко, тув’рñме, чинñме, аднá таково, кола нвéч’рта и с’бајлинта мајка ќи нјспрáте децта, три деца; ка ќи пукне грнéтта прику к’шта и в’лóвто, адñњут нгоре, адñњут ндоле оуднисé. И чувéк, немсздело аднá торбичка шејче дземе.
      Тувáрна, аз’р, колта сјаа уст’вñхме, т’кá избигáме. Б’гáжот т’кá уст’нá, т’кá избигáме, ус аднá душа. Ус житвáрски руби...
      
      Илија Димов:
      Ка бигáме ли? Пас’хме нис пољто. Г’рците ут дол ка н’ст’пваа, сглејше бил ка идаа. Ниа фтñме да бегме, а па ут дол аднñ бугарски вујнñци там на Гардиштето наше, нат селто пр’пукáа. Т’мáн ниа дук’рáме нпладне миските на п’лднñшто кулу дв’нáјс сато, гледме коољте туварини: кл’дéли пу некоо врејќа брашно уф н’тре, пу адñн јургáн, черги, кутéл и дбег’т. Нас ќи нуставаа. Аа, гутóви, нема време днбрк’т, днчек’т. Вујнáта такá оде, горе пољто. И ниа ус них, а нгоре. Ка зминáме п’то, гледме адñн б’лг’рски вујнñк пут к’м’нто там са туле. Они аднñ тупчñнка пук’т, и ни веље: „Бигáјте пóскóро, глидајте дизбéјќте!“ Они пук’т, глеет дмож систéгле н’рóдо...
      
      Магда Петрова:
      Памтум от биме ннифта. Држáх нчичо детто. Мојте: мајка, чина, жнијáа, жетва. Питрóвдин бише. Жнијáа: чико, мајка и чина, татко ми беше пзанг’рñа дносе, сдигнáл аскерут ќутст’п’т, и зимáа днос’т. Чувéцте сзбраа, а ннас ни колта ни дома, уд ак’л излизéа. Чико шејве бере, немме как дт’ргниме.
      Некуј уд нифта бигáа, с’рпуфто фрлñа, ка си биа: голи р’ци, нр’кáви, т’кá иште, бигáа. На бели гашти, ка жнијáли. Как жнијáли, т’ка бигáли...
      
      Гоце Петров:
      Вујнáта пучнáла уд Амбáр Ќој, уд Девé К’рáн. Ут там топут фатил да бие на к’т Кукушко... НПитрóвдин ндено сме бегини... уф жетва, голи, голи, бигáли... пу стрáнта, пу Галик...
      
      Светлана Иванова:
      Не знам ус којс типáа, ас осум гудñни бех. Мајка ми р’справише ка сз’п’лñл огино. И ут там, наште жнијáли некуј, татку ми уф диќáно, не ојше пу т’кви р’бóти пу пољто, ома тоги, ка ср’збркáло т’ка гу зимáли вежба, вујнñк. Ајде чико, нтатку ми брат, тув’рñл колта, чинáли, сите сиљáне бег’т. Сите бег’т. Флизéле Г’рцте, дек најдéли куљáли, типáли. У нашто кој бише уст’нáл, ги збрали моми, шо најдéли. Избрали уф ц’рк’фта, а з’п’лили ц’рк’фта...
      
      Кољо Стојменов:
      Бигáхме тринáјста гудñна, жетва време де. Село Даутлñа. Немше Турци, Ѓупци имше, нпулвñн... Цеелто село, сите бигáме, Кукуш дујдéме... стока шо имше, гувéда, такá устанáа поољто. У Кукуш ка уддéме, атакá н’рот. Не сзнаа кој уд декј... Пучнáа г’рнáтте дпаѓ’т, баја блиско и н’рóт пучнá спразн’т ут Кукуш. И, бигáме, нгоре...
      
      Непозната:
      Ас бих тугáј двајс’т гудñни, бих гулéма. Вујнáта фатñ ја сјаа Питрóвдин. Бих нпољто, жниахме, жетва. Ми на пољто си бихме. Ут пољто, си земе с’рпуфто и си бигáме... Ѓољо ни блиско, Арџинсќоо Ѓољ...
      
      Непознат:
      И Питрóвдин бише, петровјоо пос, изжнáаме, исчинñиме... И сдигнá вујнá. С’рбито дујдéа уф нашто село, едни к’в’лерñсти прво... дујдéа пу три полка вујнá г’рчка уф С’рñ Пазáр. Стигнáа там и пучивáа, ручáа, шо правñа... С’бáлинта, имше едно село Пуслáр, имше едни топишта там. И прет дугрéе сл’нцто пукнáа тии... И ниа прегнáме коољте. Дебре, дебре, ќојме Крецуво... Ка утијахме ниа, крец’вáне бегини. Нема никуј, нема никуј...
      
      
      КАКО БИЛО ПО ПАТОТ?
      
      Илија Димов:
      И ка дујдéме уф Кукуш, видéме ного вујнñци. Ранини нос’т ус коли. Н’рóт бега на сите страни, кукушéне, а Кукуш оште не горше. Не бише дојд’на г’цк’та вујскá уф Кукуш, оште фронт држ’т доло. Само вујнñци ранни разносуват гааре. И, ут Кукуш ниа цела веч’р п’тувáме. С’бајљето уф Алексуво ус’мнáме. И там пл’днувáме. Жешко, огин, свике, горе. Аднá жена малéчко дете носе уф р’цте и, гу тури пут пато ду аднñ драки шо викме. Детто уф ректа нис тиа драќте, она беге на горе. Ааа, уставñ си детто, пр’д нас, на дене на пладнина и – беге...
      
      Атанас Јанев:
      Удñиме, удñиме ду Кресна декај... Абе децта сјуст’вñи чувéцте. Ја тка нмож доо носе жена, некуј вујнñк гу земе, гу тур нкојно, гу каре он, нек’де ак снаа па ќин гу даа. Разбулéл се аднá жена, там, ду нас близу. Ка пумнáме Штемница нгоре, густ’вñли дек леже, нем никуј кр’ј њаа, избигáли. Таквñ рабóти биа.
      
      Ана Вангелова:
      Ее, сетне з’минáме Струма. Еми как з’минáхме? – а т’кá голи. Св’к’рв’та бише жива, нкубиличка качина, дéтинцето фр’цто. Нии одñме ус золвата, она оште бише мома. Сјодиме. И ка удñме, дујдéме уф Кресна, там димéк ректа шо тече на дол...
      
      Гоце Николуф Ристуф:
      Дујдéме уф Гр’мадна... исп’днáме к’де Сер, нтам воде к’де тоо К’в’ла, сетне иде и Драма. Ние исп’днáме тама на Пурóј, к’дé Сер. Знам ли? НДупница стигнáме ус магáре... И сегá, леп нема... Кој умрé, умрé... Нусумнајсе гудини т’кви, млади шо биа сè изумрéа. Изумрéа тиа, не знам к’квá рабóта, ниа устáнаме, малéчки оти, нејајме толко нели...И нели врвéш ќи тфате, дпростиш, и гутóф си...
      
      Милан Гонев:
      Сичко суствñли ннифте. И српуве и сè. Пу п’тиштта, нмужвáлис днос’т, и м’лéчките деца сги уст’вáли пу п’тишта. И мојта баба, таа шо била родина уф село Стрезуво, чичуј, адињоо густ’вñл нп’то, а нпóгулемјо му п’днáло ного грех, сетне утñш’л, он гзимáл, си рек’л: „Дек сите, дек наште деца ќумр’т и она нек умре“. И са заминáли... Струма сгминувáли, ногу тишкутñј симáли. Сетне сјавñла некаа болис, испáнска болис, ги зтрупувáли уф некоо вар, ги ф’ркáли уф некуј дупки...
      
      Ефка Кољува:
      Ду Софја сè пеш удñхме, сè ннога. Вујнáта, ниа беѓме, вујнáта пу нас. Ниа нпрет бегме, нмож дз’стáниш, ак устáниш ќи тискољ’т. Сврнáа чувéци, Г’рцте биа ги исклáли. Сирумáсте, М’кидóнци биа, ги исклáли Г’рцте. Не устáв’т. Уд Г’рко пóлóшо, вељ’т, нема. Т’квó беѓне дне даа госпо. Поољто горше. Снопто пу нифти ги згурели. Лебо гу гурéли, житто. Мад’м уф жетва избигáме, баш у жетва. Чувецте снопто не му биа зберни пу ниивте. Баш уф жетва сме бигáли, не знам колко дена, колко не. Питровд’н бигаме, тоги сме бегани...
      
      Магда Петрова:
      Ут Кукуш сетне ка исп’днáме, ка ф’тñа п’то зБугарија пукр’ј Струма, пукр’ј Струма, ду Самукоф стигнáме. На мосто, е то место ас гу забравñх. Чаñр беше, мајка ми биле там ср’збулé. Удñх, саках чорба уд вујнñцте. Дек спре вујнáта, спреме и ниа. Сумурñа и дубиците, сумурñа и чувеците. Испуп’пцáа, колко души измрéе пу пато, ее. И мајките сиј ус’ваа децта пу п’то...
      
      Гоце Петров:
      Ее – колк има пу п’то з’копино. Ќумре, ќоо з’коп’т, ќумре, ќоо з’коп’т. Уст’вáли пу п’то и дечка. Дечка има устáвно. Колк има, еее, ноѓино пу п’то: завиј го, оставго...
      
      Светлана Иванова:
      Избигáли сме голи, боси, шо сме имáли нгрбо, т’кá... Струма сме гв’рвéли... сè л’кáтици, л’кáтици... нтиа пóмаленќте ги дигáли вујнñцте дијскáр’т нкрајта. Дек сме удñли, дек не... Уф Софја сме сидéли цела гудñна уф училиштто... уф аднá соба пу две, пу три ф’мили набутини... Татку ми ннајдéл уф Дупница... Там ннајдел тоо вујвоота шо идéл уф нас – Тод’р... Мајка му виќе на тоо вујвоота: „Зтоо вијфрљáх лајнта, зтоо плитéх чурáпте нВилñдин, вр’нñх кукóшки, зтук дмдунéсте. Дтрпме, пу пто да бег’ме и гладни и голи и боси. Ддојдме тука, днрант нгутóво, дак нен даат немме пари дскупме ништо. Пќи дојдиш оше дтвидум, мрш ут тука!“
      
      Непознат:
      И ка дујдéме ду Дупница, дка нбутнáа уф аднñ к’шти, дка дујдéа аднñ, тиа тахтáби и викме. Ка нтурñа уф адни р’рстýрни к’шти, адни д’ски плни т’хтáби, ка бухнáле, ка дујдéме ниа сите подбухнáме. Тјаат пу сгаг’та, ткоп’т. Еми, ти јаат к’рфта. И, с’бајлинто дујдé кумñсијата, удрñа крв’лóовта вода. Крв’лóва вода и викаа. Ка дујдéе, ка јспр’скáа и ни вик’т: „Виа сте уд улéерта фанни, ајде сјаа кумñсијата ќи ва гледе“.
      К’лдéе кумисија, на глидáа уд градо на вонка. Нјспуминáа сите, нглидáа кој шојз’рáзин и ќоо зем’т ќоо фрљ’т у варта. Исп’днáме уд градо нвонка. Нзет ми имше ајн брат, имше аднá мома, гземе, гз’купáме нп’то. Гз’купá зет ми, двујцта брате гз’купáа, а пукријáме ус аднñ т’рне. Умрé ндрузјут ми брат аднá момичка, га зимáа даа нос’т уф адно село, даа закоп’т. Имиии, ка рипнáли Шопито, ка зели паднá б’лтñа. Не дав’т уф гробиштта. Не дав’т. М’кидóнци, вике, нваска б’лтñи, пушка. И ниа нп’то, ус адни трне, искупáа дупка, а з’купáа и ус трне а пукријáме.
      
      
      ШТО СТАНАЛО НА КРАЈОТ?
      
      Атанас Јанев:
      Тргнáме, удñме зПетрич... адñн г’рчки вујнñк стоо нп’то там. Ниа ојме зГрција, мислиме оти пак е турско, ќи нема грајнца... И питñли: „Дек ќојте?“ „Ќи сојме тамо, дома.“ Рекал: „Ак сјојте, рек’л, ќојте нДојран, кт Србиа!“... А ниа флизéме уф Петрич. Шо ќи вијш тама, ништо нема... Турци шо имáло, Г’рци шо имáло сè избигáли... Ниа флизéме фáдни турски дворуве, нови к’шти, ама два месца сè пу к’ро сме, к’т ч’дрлñи, к’ту Ѓупци. Ч’ргáре, ус ќилимч’та, днèн врне дош, вет’р днèн дуу. И т’ка флизéме уф дворо, ама дома не флив’т жеенте гајре. Нен треб’т кшти. Ндвориштта уст’нáме... ндворо си готв’т, тавата д’рм’р, ки сваре некаа кашичка там. Бижáн’ц, нема ништо... Дујдéеме Ново Село. Ново Село изгóрно. Адна к’шта нема, сè изгурéли г’ркумаанто, само цркв’та билéе. Дујдеме Сикñрник, п’лно бижáнци... Мокрина ќојме, празној, г’ркумáнто избигáли... Н’силñли стам наште бижáнци пóрáно, пóарните к’штички т’кá ф’нáли. Нии право нкрај адна пóвирáн к’шта бутнáме се, кулк да не сме нмигдáн... Живијáме там дв’најс гудñни... Ка дујдé Југославија тук, Србја фСтрумишко, ка дујдéе тии гркумаанто уд доле, двајсч’тврта гудина и кој имше куќа си флизé дома, кој немше т’кá пу дворуфто сидéа. И нашјо газда шо бише, нашјо сајбñа, ннашта к’шта, и он дујдé. Муддеме една соба и он и нија живјáме адна гудñна там...
      Пролитта биме принудини ддојме тук у Бурисово...
      
      Ана Вангелова:
      Ка дујдéме тука ндéтинцито пу бунñштта сум брала, в’лничка ут к’д’јнте шо шуткáли, наднó, т’кóво, кукураткичка. С’м вијáла в’лничка дз’плéтум чурáпче ндетто. А, т’кá м’ка тигљáме...
      
      Милан Гонев:
      Тáткувците наши вујнñци биа. Имаше уф Бусилуво кум’ндáнство, н’рјáт даваа. Пр’к’рáаме тиа дветри гудñни. Ср’стурñ вујнáта. Си дујдéе тáткувците. Кој умрé – умрé, кој жив – си дујдé. И так уст’нáме.
      
      Ефка Кољува:
      Уф Питрóвдин ка уддéме ду Ѓурѓóвдин шо сидéме там, сè бис пари леп ни д’ва пу малко. Царо за Макидонците мираклñа бише, некак зимта на ранñ...
      Уф Софја сидéме уф к’шти, мош дбише некоо школо... Асп уфпу фáбриќте р’бóтах. Тула фабрика рабутñх, после уф таа Арс’нáло. Ас и татко бихме уф Софја, гудñнñпул р’ботñх там уф фáвриќте... Да и ного сн’силñа, за тоо сјаа уф Софја има ного наши там... Ка уддéме уф Софја, немше н’рóт ного. А ка уддéе уд наште М’кидóнци: „Софја, вик’т, са н’плудñ сегá, пур’снá Софја. Н’рóт сн’плудñ, к’шти си н’пр’вñи!“...
      Уф Ѓурговдин к’жáа: кој саке доде уф стрýмичката укоља, оти слубóдној димéк. Нслубудá. И счинáме ниа, дујдéме тука...
      
      Илија Димов:
      Фатñ аднá болис, пут курунтñна удрñа. Болни чувéци, жени, крави. Леп мулéсин дав’т уд вујнñцте. Уд мулесинте лебуве, ут самуто беѓине, жега – и болиста дујдé... ного нарóт измрé... ного ут сите села. Уддеме пут Дупница. Сидñме цел месиц. Пут Дупница адно рамно поле п’лно н’рóт, ама не само нашто село, цела Макидонија шој бигáла уд доло. Тавá нарóт дсчудиш!...
      Татко... дујдé прнас и вике: „Г’рцте сјуддéа, ај ниа ќи шојме на долу“... Вујко бише пóýчин, вике: „ Ут Билáхца гранцта нема дмрдне, тоо дгу знајте!“ Не, татко нзабрá... ут там дујдéме тука. Уф Сикирник п’рви... Не ги арисáло ннаште дедуфци, оти долу Пустулáр, не били уф таквá валта научини. Тама адñн бунар има, а такáј, а студéна вода, нможе да биде ни ут лет. Кдујдéли, ка сн’пñли ут таа вода, неј арисáла, ај ќојме Илувица. Дујдéме, тоо село празно. Турцте избигáли. Тук имше аднñ гулéми кунáци турцки. Сите сзбир’т уф ајн кунáк.
      Чувéцте фашт’т ниви, фашт’т дворуве... Наште пустулчáне нијќáли дворуве, си викáли: „Ааа, ниа тук не седиме, ниа ќи шојме дома“... Ааа, ќи шојме Кукýш, аа, Кукýш. Абе ду двајсе и пета гудñна, нашоо татко ду вадин, ду дек не умрé, сè ќи шојше на Кукýш, не тука, не тука, не му дај да смисле. Само Кукýш ќи шом, уф Кукýш, виќше, Кукýш и ништо друго. И нмужé дóде, тука си умрé. И ус Кукýш нустта сјумрé. „Виа не знајте, вике, виа м’лéчки бихте, долу, нашто каквој бе да вијте, шој нашто долу, убавñна бе. Пéтстотñни офци адñн уфчáр дпасе!“
      Шејсе глави гувéда јас помнум уф дворо с’с телци ка им’хме. Ќиспадн’т ут пујáтта право сјоот, си пас’т, бес гувидáр, ник’коф гувидáр пу них, ник’кво ништо. Шесседум сивгáра дор’т есин, жито дсеет. Когá пучнýваа диќáанте дв’рш’т, пу осум диќáни в’ф гумното и в врао ќи гу збер’т с’с сиргñј и с’с к’рп’лóзи гу веат. Дјискáриш адñн врах пет илјади кила жито и дгу извéјш на р’ка сè. Јук уд моорто ка ќи дуне, ее, слам’та си оде сама.
      И ка дујдéме тука, а бре ваад’н, а бре утре, ду денд’нéска сè на Кукуш ојме. И ниа дури што сме родини там, ако не сме з’помнñли ного, ја ваад’н дмпушт’т мис оде ндолу, там дживéм...
      
      Светлана Иванова:
      Тејко душéл уф Струмица, та ќи сме удñли пак уф нашто, Кукýшко. Сè виќше тејко: „Ас ќи шоом уф Кукýш“, та ни уддé, ни гу видé, ахто му уст’нá пу нашто, пу Кукýш. Имáли сме пари, ги уст’вñл там, ги з’купáл... Тугáј паарте не биа книга, тугáј биа злато... Имáли сме кош. Кош ама гулéм, амбар шо мвик’т... Тејко там негде пут кошо, пут житто искупáл, и закупáл паарте. Тлагше: ќоде, ќиј наа.
      Ного арно било нашто село. Грозде, сичко биве. Сусáме, чинñца. Ного плудлñво место. Зтам, знашто ми к’жувише една Мермéна. Уд Г’рцијај, тука живéе. Била там уф нашто, виќе: „Аднñ лубнñци толкуви там!“ И викум: „За шо ти не си сидéла там, сјаа мирној?“ Виќе: „М’ш ми не смејше да устáне уф Г’рцја, бише п’ртизáн“... Там, уф нашто место, Г’рб’шељ, дек купáли сек’де најдéле пари, виќе она, таа Мермéна... „Тенџ’ре, уф тенџрто, виќе, т’кá, уддóле п’мýк, пари вр’с п’мýко, сетне па п’мýк, па пари – златни... Кој пр’вñ к’шти, сè најдéа пари“, вике... „Ка утворñа... тоо капáко, ка гу дигнáа тоо п’мýко, л’ск’т у н’тре, ж’лти, не кут сег’шните, книжни.“
      
      Непознат:
      Уддéме Сикñрник дседме, аднñ турцки к’шти п’лни ѓубре. Шо вик’т, вошки, сичко, ој тседи. Седи нмигдáно, а па голи биме. Ет, т’квó бише нашто тоги, шоо ти кажум. Некуј ут наште уст’нáа уф Г’рчко. Ниа бигáме, сичко, сичко си уставñме, наредино. Зет ми и брат мо имаа пéтстотñни офци, само них ги зимáа. Зет ми имше гулéм брат, он ги дукáра пр’с Билáсца, пр’ки Суј Лаки и нусñи на Рилцката планна. Еее, ми ниа сме пумñнни пр’ки три огина бре, з’р адñн еј нашјо. Ми ниа сме гоорни, пр’гоорни гааре.
      Сетне ка дујдéе Б’лг’рто, уф В’ландуво сбијáа три гудñни. Уф Злеуво ч’тв’рýјца брате, пéтстотñни офци имаа. Там гу зимаа млекто. В’лнта там, јарñнта там, ј’г’нц’та там, млекто там. Сичко. Ќи доот они нманд’рта, нуфчáрто ќустáв’т пет оки млеко дјаат, друкто сичко ќоо сољ’т, ќоо диг’т Буг’рто. Тука три гудñни сбијáа, имá фронт. И сетне ка сајспуштñ фронто ут там, ка дујдéе, гу з’карáа брат ми вујнñк, гу зее. Уст’нá мојо зет ус ч’т’рýјца брате, ус паднó, пу две деца. Ајт, дујдéли, п’рдељта а збрали и децта пу них. Гу закарáли и зет ми и децта. Ду дек ќоо нос’т? Ду Јáгулица и му к’зáли: „Врни се“, аднñ к’жáле пдгу убиáт, тиа децта зимáли дплач’т: „Ним, чико, ај бе чико, ќи шојме!“ И т’кá они си дујдéе, офцте ги зимáа...
      
      Непознат:
      Ка утиихме нграницта, наште кажáа: ќојме ндесно, тоо п’т ќи лежме на Куџум’рлñа (ннашто село), пндрукта ден ќојме нАлоџалáр. Ама тоо тумáчо ср’збрá там ус тиа г’рничáрто. Вике: „Ннас нема супштение дпуштиме цивилизација ндол. Виа чим ста бигáли не сте Г’рци и цар Кустадñн не ве саке“.
      И нврнáа нсде. Сетне сидéхме уф Дојран две и пул гудñни. Там имих брат, гу зимáа – ти вељум вујнñк – С’рбито, и уф С’рбиа загñна он, си умрé. С’рбито пучнáа, нели ус Австриа вујувáа они штирнáјста гудñна оште. Вујувáа, а ппетнáјста гудñна сз’к’чñа Бугáарто и С’рбито... Утидéе уф Солун, нсолýнсќоо фронт и три гудñни уф Дојран, д’ржáа Битуља, там ќи кажме Гирманците и Австријците и Бýгарто. И осумнáјста гудñна н’пуштиа фронтут, а нии петнајста гудина дујдéме тука значе. И гу дигáа Дојран, кулу Виљ’д’н гу издигáа нарóдо ут Дојран. Кажáа: вујнá ќи биде. Пучнáа уд доло дсвират англијските ар’плáне, фр’нцуските, дбумб’рдñрат. И нарóдо гу истегљаа на горе. Кој сакá уф Струмица утидé, кој сакá повиче на горе утидé. Ду Удово, ду гаарта ус коли, а нтамо ус макинта, ус возо...
      
      Запомни толку, дека ова не се делови од извештајот на Карнегиевата комисија за злосторствата над народот през трите војни што се слејаа во седумгодишно страдање, ниту извадоци од некоја историја за бегалците од Долна Македонија, туку фрагменти од една лингвистичка студија за кукушкиот говор – од скапоценото дело на Коста Пеев што Јане Данилуф Петруф во овој миг цврсто го стиска во рацете од страв ветерот да не му го дувне во Езерото – во којашто покрај граматиката и речникот се наоѓаат и тексови што ќе ги илустрираат нив.
      Тој говор повеќе не постои, како што не постои ни поранешниот јазик на истиот овој крај на кого, одамна еднаш, почнало да се шири христијанството низ Словенскиот Призрачен Свет, откако првпат од постанокот неговите гласови добиле облик, и станале прв запишан спомен. Долго не бев свесен дека загадочната Ајантаџа е затрупана под неподносливо обичната Струмица, и дека тоа место на чудни средби е истовремено крај на разделби. Онде е врзан јазолот на Јазикот: таму Методи десет години управувал и го ширел словото божје на бреговите од Белата Река Водочнича, таму дошол помалиот му брат КонстантинКирил да го утврди јазикот на својата мајка, таму во нивниот дух првпат блеснале чудните чрти и рези кои во тишината на малоазискиот Олимп ќе се претворат во писмо; онде, каде што се родил првиот Водочки, бил роден и Климент кој ќе ги следи Браќата до Првобитното Гнездо во Централна Европа и до Рим; по нивната смрт, со Својот Сопствен Брат (или само Најдобар Храбар Другар) тој, во длабока есен 885 година, на три дрва врзани со липова лика, ќе ги мине двете големи реки што како со нозе срамно го стискаат јако утврдениот Град во кого сега се наоѓаш ти, но нема да се задржи во таа Борисова тврдина, ниту во неговиот двор во Плиска, ниту во цветната Кутмичевица, па ни на бреговите од Белото Лихнидско Езеро кое ќе му стане воскресение и гроб, туку најпосле, пак долу, крај родната река – по волја на Симеон или на самото небо – ќе го затвори животниот круг како епископ во Велица, „лежашќем на подритнах Тибериопола, код устија риеке Велице до Струмице се ондје излевајуќе“. Животниот крај така ќе го допре својот почеток – независно од гробот над, или сред Езерото ископан со сопствени раце – а исто ќе се случи и со Јазикот и со Писмото: онде родени, таму и ќе умрат. Нив повеќе ги нема, како што ги нема ни луѓето кои ги создале; станале легенда, но не и катадневје. Врз некогашниот живот полека се пластел и животот на идните поколенија, а првобитниот Јазик со времето станувал, сè повеќе, налик на урнатина, на разорен, напуштен и заборавен Град. Исчезнал Прајазикот затоа што јајцата станале птици, но и затоа што ги снемало лушпите од јајцата; него никој повеќе не го помни; никаква трага, освен легендите, не останала од говорот на Ајантаџа од времето на доаѓањето на првиот Гази Евренос; ретко кој ако го памети и говорот пред почетокот на Седумгодишната Војна, кој баба ти, Бела Водочка, само еднаш го слушнала кога бегалка од нивниот сој – бегалка што отишла на југ, по патот на некогашните хорди – ненадејно се вратила во горните краишта, макар само за миг; полека изумираат и луѓето од дојранскиот, од кукушкиот, од серскиот, од лагадинскиот, од постолскиот, од воденскиот, и од сите други краишта кои, оставајќи ги разорените домови, го понеле со себе само својот јазик, различен за секое село а пак ист. Четвртиот светски јазик на којшто е ширено христијанството низ земната шир навистина е мртов, како и трите други; но под пепелта тој е сè уште топол, и понекогаш, пукотливо развејувајќи ја, прска искри во ноќта. Со години не сум бил свесен, но Астраион Тивериополски навистина е како некоја двојна ѕвезда, скоро невкусно нова под маглата на заборавот, пак налик на оној древен психолошки простор без пишани споменици, и без спомени; семејниот живот на сите оние народи што живееле во тој град никогаш повеќе не може да се допре, судбината на безбројните единки наполно е притисната од тешките урнатини; случајното сеќавање сè повеќе станува мерка на историјата. Меѓата е толку далеку во минатото, и толку блиско; последното искуство кое можеме да го допреме со рака е она додека Градот сè уште бил цел. Допира до дождливата (или, напротив, морничаво сува) есен 1912, до августовските горештини 1913; до колежот, до спожарувањето (јанг’нот), до пепелиштата, до бегството без враќање, до останувачката без можност да се замине, до патот кој не врвулка низ државите како во претставите на твојот помал брат, туку е заграден со камени ѕидови (во чија тенка бетонска корка, како во залак со игла, е забуцано скршено стакло), со црна ограда од метални копја, со Железна Порта, со буриња, со граница. Дотогаш, времето течело напред и назад, назад и напред, или истовремено во обете насоки, кон двојното, заедничко, устие: оттогаш, прснало, како и луѓето, на сите страни наеднаш, и исчезнало со некогашниот куќен праг. Сегашната Ајантаџа, па и нејзиниот говор, во голема мерка е смеша на она што останало од некогашниот живот на три града: Кукуш, Дојран и Струмица. Таа е во вистинска смисла на зборот призрачен град, иако животната прагма нигде не е подалеку од оние астрални сфери за кои она се врзува во нечиј дух. Односот меѓу некогашните Долноземци и струмичаните е скоро симетричен: Од 25.000 жители во 1910, неговиот број спаднал на околу 6.500 во 1921 година, а меѓу нив во самиот град имало 2.700 бегалци. Кукуш одамна веќе бил само пепелиште, на неговите улици и по сокаците на напуштените села со години не можел да се чуе македонски, а сè помалку и турски збор. Во урнатините на Дојран бесшумно ползеле змиите како низ маѓосан, тивок, и затревен подводен свет; заканувачки мирно се извивале витите тела на скорпиите стопени со вжештениот камен; само ветерот, приквечер, свирел над металносивото Езеро по кое, понекогаш, самотен витез на коњ, полека јавал кон полите на Планината. Зошто се случило тоа што се случило? Градовите исчезнале, зарем морало да го снема и животот? Штом дошле „милите ни ослободители“ во Ѕвездана, муфтијата ги дочекал со сол и леб, и на сребрена чинија им го вратил клучот што во едно далечно време, во еден наполно инаков свет, го здобил Гази Евренос. Но тоа не го спречило српскиот командант на градот со двајца свои офицери и со „тројца граѓани“ да обвинат околу пет илјада Турци и, со помошта на четниците, да ги заколат надвор од градот. Мојот дедо, Аристид Добри, прикажувајќи ми за тие метежни денови без насмев забележуваше дека нема ослободителни туку само пљачкашки војни. Тоа се оние познати слики од Рикиџицкио мос за кои и самиот си слушнал. Убиецот ја јава жртвата, потоа му ги сече прстите заради прстењето, ушите заради обетките, и радосно се враќа дома. Тоа е сликата на ослободувањето, пред вратата на новото ропство. Турската војска безмилосно ги оставила зад себе своите деца и жени, своите старци и старички кои потекле како река од градот, од селата, од сите страни на Империјата, на воловски и биволски коли, на коњи и магариња, и пеш, терајќи стада овци и кози, пратени од кучиња и мачиња, со доенчиња на градите и во завивките, со троа покуќнина; расплакани, растревожени, некои тукушто дојдени, некои петстотини години немрднати од местото, не ни знаејќи дека зад Беласица има Езеро, а камоли друга земја и други светови, се туркале едни во други барајќи спас од небото кое наеднаш почнало да им паѓа врз главите, со страотен тресок. Тие денови овој народ уште еднаш покажа дека не е христијански, запишал секретарот на евангелистичката црква во Струмица П. Д. Темков, потресен од сликите на страдањето на недолжното население. Тонот на неговите записи не се менува ни кога се во прашање настаните од следните години. Кога 1915 година пет англофранцуски авиони ја бомбардирале Мала Струма со околијата исфрлајќи околу педесет бомби – убивајќи притоа еден старец и еден офицер, близу Светите Петнаесет Тивериополски Маченици – тој првпат ја спомнува и големата магла која го притиснала градот, и тогаш се задржала десетина дена: авионите кружеле над пепелиштето, и не знаеле каде се. Чесниот секретар сметал дека чудното привидение божје дошло како спас без да знае дека еден ден маглата ќе се врати, и ќе го покрие сиот свет, станувајќи бескрајна вода со кораби за конечна преселба, за префрлување од едната во друга земја.
      Сакам да запомниш: Градот изгорел до темел, но старата к’шта останала. И ако низ урнатините на времето повлечеш две црти, од кои латитудата го сече подножјето на Ридот од црквата на Тивериополските Маченици кон црквата на Богородица Одигитрија на брегот од Водочница, а лонгитудата врви од средината на Полето кон сончевиот зенит и кулите на Ајантаџиниот Александар, ќе ја најдеш средишната точка на крстот низ чиј прозорец со решетки едно седумнаестогодишно момче сè уште ја гледа Северната Ѕвезда. Времето навистина тече во обете насоки, и напред и назад, и кој тогаш може да го поништи? И кој да го сотре животот што расне сред неговата матка, стопати исчезнат и пак роден и прероден?
      Езерото еден ден ќе исчезне, ќе се расени како дамнешна слика; Планината што сега мајчински го чува, ќе го голтне претворена во огнена ламја; ќе го снема како што ќе исчезнат – еден ден – и Земјата со луѓето што ја населувале, и Небото со сонцето и со месечината и со сите свои ѕвезди.
      Еден ден ќе го снема и споменот за овој токму како и за оној исчезнат град, сите негови имиња ќе бидат претворени во вселенски прав: но сега сè уште не. Го нема, а пак е тука: од далечината, од мртвите камбанарии, преку Езерото, од обете страни, се шират звуците чујни за глувите уши на препотопските старци. Има име, овде е и местото каде отсекогаш бил; и она што од памтивек се случило на неговите брегови и во неговите води, наполно е живо. 
      Пред портата на вечноста секогаш седи парталавата и, на крајот од краиштата, за повеќето од нас, единствената разбирлива стварност. Од што е составена таа? Од целосен живот. Што останува зад неа? Привид. Зошто? Затоа што човековата вистинска приврзаност кон животот е помала од неговата грабежливост; затоа што измамите, и призраците што нив ги населуваат, се поочигледни и послатки од вистината и убавината.
      Како можело да се случи, ќе речеш, на местото каде што е создадена цивилизацијата таа да биде обесчестена од грабежливото ежедневје? Премногу луѓе, премногу народи, премногу вери, премногу јазици, премногу интереси, што рекол вториот Гази Евренос, или вториот Кирил Водочки; а малку земја. Некогаш, оттука па до бескрајот, се протегал сиот свет, стварен и замислен. Сега кога тој ист свет, материјален и духовен, е нечија сопственост, што им останува на некогашните негови господари? Омраза, завист, ситничарство? Словенството е само друго име за неслогата: можеби затоа што Словените се исти на различен начин; Балканот е само друго име за прелагата: затоа што Балканците се различни на ист начин. Поголемиот дел од нивната заедничка историја е изградена врз митови, сказни, лаги. Никој не потекнува од некогашните робови, туку токму од најмоќните и најумните меѓу господарите. Сите имаат славно минато, сите се темели на европската култура, сите се носители на христијанството, на православјето, на јазикот, на писменоста, сите се кадарни врз поразот и урнатините да создаваат нов живот, но никој не вршел злосторства, не покорувал, не убивал, не протерувал, раселувал, не уништувал имиња, вери, јазици, не крадел, не лажел, не земал туѓо, ни имот ни чест – а стварноста е наполно инаква. Неслога и лажна претстава за себе и другите, за Хелените и Варварите, тоа е вистинскиот животен талог на Балканот. Наследна вина, недопирлива под соспите на времето. Манија на големина. Чувство на вина. Немоќ пред надворешните сили. Беспомошност пред внатрешниот раскол. Трагичен расплет. Зарем сето тоа не е познато? Но каква смисла може да има целосниот пораз ако не е преобразен во потрага кон вистината?
Само една надеж ни остана,
Да го дочекаме овчарот –
вели поетот; но што се случува со оние кои не го знаат значењето на неговите зборови?
      Можеби колку утре, ќе се повторат, на истото место, или само малку подалеку, на истите или слични луѓе, во исти или изменети улоги, сликите на страдањето чии неми свидетели биле овчарите, и никој нема да го препознае нивниот праизвор. Сè почнува со грижата за народот и со неговото ослободување, со борбата за вистина и правда, а завршува со сеопштото страдање сè до губење, еднаш засекогаш, на родните огништа, зашто ниту една власт никогаш не води сметка за луѓето и нивната среќа туку се грижи само за земјата што ќе остане зад нив, и во која тие само можат да бидат погребани. Уништувањето на градовите и селата, и луѓето што во нив живеат, зарад задоволување на своите интереси и неизживеани страсти е обично нешто, многупати видено. Што мислиш, дека би било големо изненадување одненадеж пак да се соберат тука сите светски војски заради нашето ослободување? Без прашање и барање, пак некој да нè прогласи за несреќни и своеволно да посака да нè направи среќни, цели бидејќи да не раздели и да ни тури такси за добрината што нè снашла, седум години пак војни да војуваме, во три во четири војски, патишта да градиме, жито да собираме за гладните казани, сета земја да ни биде распердушена, и како награда за сè да добиеме туѓа власт, туѓ јазик, туѓа црква, туѓо писмо, туѓо име и туѓ живот? Ако нашата несреќа го снајде некого друг, биди уверен дека нема лесно да ја види првобитната слика во која неговата улога била инаква. Но доволно е ти тоа да го знаеш.
      
      Беа веќе во близината на стар Полин кога ги изненади кривéцот; тој од Беласица стигна наеднаш, како задржан па ненадејно пуштен здив, и просто ги дувна кон брегот. Беше тоа еден од оние непредвидливи ветрови кои понекогаш непливачите што се сончат врз душеците во плитката вода под Беласица, на она место што се вика Отворено, в час ги однесува среде езеро. Ангел се смркна пред времето; гласно, но пак некако за себе, пцуеше; беше задоволен што му е коработ, во таков миг, добро натоварен – макар со никаквеци – но и незадоволен што му се отвора нова тешка работа со купиите; најмногу му беше криво што излезе лекомислен па, и покрај вродената претпазливост, не обрна доволно внимание на Елисеевата забелешка дека, без шега, нешто му бучи во ушите, туку само одмавна и пресече дека „вадин“ ветер нема да има. И уште не се дорече кога челниот бран прво ги крена кон небото, а потоа ги спушти како во свилена бездна; пред да си дојде на себеси, коработ веќе неправилно се лулкаше врз водните бразди заедно со панорамата на Дојран. Низ брзите, темни а разретчени облаци сонцето на заод пушти остри зраци окосувајќи ги со заслепителниот сјај крајбрежните јавори, пред да згасне во нивните круни. Настапи оној особен, јасен, проѕирен самрак кој денот го претвора во рана, зовриенотемна но видлива ноќ.
      
      И сред небото на таа ноќ наеднаш блесна светлост проследена прво со далечен па сè поблизок татнеж; но ниту светлината доаѓаше од молњите ниту екотот беше грмеж; Кирил се изненади кога забележа дека езерските води ги осветлуваат разнобојни ракети чии трагови наликуваат на шарени ленти кои неверојатно лесно и весело го создаваат светот отаде зуницата, поврзувајќи ги небото и водните длабочини со течен треперлив сјај. Кирил во почетокот не знаеше што се случува околу него; се најде, наеднаш, како во блескава заштитена мешунка, нурнат кон протоплазмата на животреперлива клетка, сред кристалниот сјај на јадрото; и наеднаш сфати дека така се умира, дека пред него тече последната и најкрвава година од војната која непрестајно се повторува, и трае вечно. Момчето кое од памтивек живееше во Планината сè уште беше тука; Девојката, боса, во бела кошула, мирисна, пак некого чекаше на брегот додека вечерните зраци како златносомотен пат болскотеа во нејзините коси. Бездруго и Витезот, прав во стремените, јаваше низ ноќта не обѕирајќи се на небесната илуминација. Во длабочината на Езерото одвреме навреме се наѕираше глетка: Златен Град под соспите на времето. Но околу него не се протегаше само чистата, светла, тивка, жуборлива, вечна вода, ниту само ситната и мека песок со полжави и школки, со прстења, белезики, брошеви, обетки, дијадеми, путири, статуетки од јаспис, огледала од опсидијан, ѓердани опточени со бисери и бесценето камење: езерското дно беше гроб врз чии чисти коски бавно дупчејќи го својот спирален пат паѓаа неексплодираните гранати кои во идните децении дечињата ќе ги наоѓаат на брегот, налик на мртви калцифицирани риби.
      И додека слушаше како остриот свиреж на минофрлачите се сменува со тешкото бувтање на топовите меѓу кои тракаа митралезите како пуканици од пченка врз вжештена печка, во мразна зимска ноќ, додека светот го затрупува снег, Кирил се запраша каква е смислата на војната која без престан беснее околу него.
      Закопан во полите на Беласица, во ровот пред бункерот под карпа, налик на куќарката на кутриот Робин, стои лично момче со пушка в рака, на име Александар Христов, загледан во Градот отаде Езерото кој се топи под огнот на вжештениот челик. Неодамна го напуштил со реката бегалци, и сака да му се врати одејќи со Првата македонска бригада по новопросечените патишта меѓу Колешино и Габрово и по сртот и падините на Беласица. Истата глетка, само од спротивната страна, од бункерот отаде градот, ја гледа и младиот Англичанец Хамнет Хатавеј од Стратфорд на Ејвон. Обајцата имаат иднина која стреловито лета кон својот свршеток. Додека околу нив беснее силен, грандиозен пожар предизвикан од вжештените шрапнели, кон чие средиште, со заглушителен тресок, паѓа и дрво и карпа и секоја градба, додека страшниот ураган од корен ги корни џиновските стебла на древната Шума, додека пред нивните очи, со адскиот тресок, меѓу пукотниците на пушките, тракањето на митралезите и грмежите на тешките хаубици, се отвора – под блескавата вода на лазурното Езеро, осветлено со разноцветни ракети – темната неизмерна бездна, а од сите страни ги заплиснува бучавата на разбранетата вода, тие полека се приближуваат еден кон друг за најпосле да се стопат во целосна прегратка: пукот, насмев и вечен мир. Последната заедничка слика ќе им биде: дождот кој без престан паѓа, и јатото црни птици кое стреловито го напушта местото на адското сражение, кое во исто време и на истото место ќе го види и Јордан Јовков, за да не го заборави никогаш.
      Сред пукотниците, Кирил се зачуди кога сфати дека во оваа битка немало победени, а сепак неа никој не ја преживеал. Тука во септември 1918 година паднале дванаест илјади млади Англичани, Шкотланѓани, Ирци – без да знаат ни каде токму војуваат, ни зошто – но нивната сојузничка војска сепак победила. Тука Грците биле целосно потиснати, но Долна Македонија сепак останала нивна. Тука Деветтата плевенска дивизија и Првата македонка бригада не биле помрднати од својот фронт на Беласица, кој само овде – на бреговите од родното Езеро – не бил пробиен: па сепак војната ја загубиле. Победниците биле поразени, поразените станале победници, но малкумина останале да сведочат и за едното и за другото. Во архивите на Стратфорд на Ејвон ништо не се знае за Хамнет Хатавеј, освен како смешна смеша на дамнешни имиња, а и споменот за Александар Христов изгорел со градот кој истовремено со неговата душа се преселил на небото, или во водните длабочини. Впрочем, од сите познати легенди најраспространета и најмалку веројатна е токму онаа што зборува за МомчетоПланина кое, којзнае кога и прашај го зошто, се стопил со ДевојкатаЕзеро за заедно со неа да стане пуст, ненаселен и заборавен предел.
      
      Кирил помисли на нешто што неодамна го прочита во една книга за XIV век: во неа авторката, Барбара Тачмен, ја споредува Првата светска војна со Црната Смрт за која зборува и нејзиното дело. Надоврзувајќи се на Тукидид кој забележал дека големата заедничка несреќа, Атинската чума од 430 година пред новата ера, не успеала да ги подобри луѓето туку, напротив, само ги направила полоши („зашто гледајќи дека богаташите умираат в миг а оние кои ништо немаат веднаш го наследуваат нивниот имот, сфатиле дека богатството е минливо како и животот и решиле да уживаат додека можат“), и спомнувајќи го сличното искуство на свети Јован богослов од Апокалипсата (кога луѓето, пак во чумаво време, не се одвратиле „ни од своите убиства, ни од своите вражби, ни од својот блуд, ни од своите кражби“), поаѓа од зборовите на Џ. В. Томпсон кој, споредувајќи ги последиците на Црната Смрт и на Првата светска војна, ја нашол истата слика: економски хаос, општествен немир, високи цени, војни придобивки, опаѓање на моралот, немање на производство, индустриска негрижа, налудничава веселост, диво трошење, луксуз, разврат, општествени и верски хистерии, алчност, скаперништво, лошо управителство, распаѓање на општествените односи. Во релативно кусиот прв но најжесток налет, од 134850 година, Црната Смрт однела околу дваесет милиони жртви, вкупно третината жителство на Европа; во следните шест децении моријата уште шест пати се повторила, преполовувајќи го населението на Континентот. Дотогаш, светот бил цел, и со него повелал Господ, или барем мислата за него; победата на Чумата наликувала на дефинитивна победа на злото; ако најсмртоносната несреќа од памтивек е само Божја игра или дури и не е Негово дело, било јасно дека сè е оспорено и дека човекот може да бира меѓу суеверјето на толпата и самотниот премин кон индивидуалната свест. Можеби Црната Смрт, вели Барбара Тачмен, го одбележува непризнаениот почеток на модерниот човек. Но која била цената? Или целосно препуштање, или самотно барање на сопствен пат. Кога несреќата веќе почнала, човекот и не сакајќи станал да размислува за оспорената смисла на постоењето; и не можејќи да ја најде ни на небото ни на земјата, тој, беспомошен и да ја прифати и да ја одрече стварноста, почнал да бара виновници за несреќата. Зарем оној другиот, сеедно како се вика, не е секогаш крив? Или светот може да исчезне, и луѓето да бидат сотрени туку така, без никаква причина? Картезијанската ексцентрична вера во каузалноста и во самобитноста на умот, сè уште не биле дефинирани, но тие постоеле во заканувачки расцепканата природа; можната бесмисленост на постоењето не била прифататлива како стварност. На луѓето им било поарно, или само полесно, да измислуваат, да се залажуваат, вистинската стварност да ја заменат со нејзината лажна слика и, во името на својата хистерична правдољубивост, и понатаму да живеат во иста куќа со стаорците, да спијат во ист кревет со болвите – со единствените причинители на епидемијата – а да ги фрлат на клада оние кои само биле различни од нив, инакви, па според тоа и веројатни виновници за сите страдања. Можеби е тоа историјата на светот: воспоставување на вистината и смислата на постоењето по секоја цена: симболична преобразба на стварноста во името на нејзината фактичка неподносливост.
      Во Авињон, велат, тогаш немало ни 50.000 жители, а умреле 120.000; гробиштата се наполниле, труповите ги фрлале во Рона. Во Лондон мртовците педантно ги ределе во дупките правејќи од нив пирамиди. Се умирало премногу брзо за да се стигне на погребение: милите роднини ги оставале своите уште помили покојни пред вратите, или едноставно ги фрлале низ прозорците на улица каде што потоа со денови се распаѓале. Луѓето умирале без последна причесна и ги закопувале без молитви. Во Париз смртта косела по 800 глави дневно, во Пиза 500, во Виена 500 до 600. Фиренца, ослабена од гладијата која владеала во 1347 година, изгубила три до четири петинки од граѓанството, Венеција две третини, колку и Хамбург и Бремен. Јорк, Келн, Барселона, Севиља, Толедо, Бордо, Лион, Тулуза, Караскон, Ремс, Руан, Монпеље, Марсеј, Милано, Болоња, Генова, Неапол, Рим, Палермо, Сиена, и наудолу сè до Грција, чумата уништила сè, а најповеќе ги опустошила човечките срца. Болеста се пренесувала и со поглед, и немало пријател кој ќе му помогне на пријателот. Судиите и писарите одбивале да пишуваат завештанија, свештениците не сакале да вршат исповед. Граѓанин од граѓанин се криел, сведочи Бокачо, роднините се оддалечувале, браќата не се имале, жените бегале од мажите, татковците и мајките ги оставале своите деца крај патиштата. Оние што не биле зафатени од несреќата им се подбивале на заразените, а кога чумата и нив ќе ги фатела за очи се пуштале во панично бегство и така ја разнесувале по светот. Мирисот на смртта се вовлекувал под кожата создавајќи морничави соништа; во повеќето места не давале да чука камбаната и да се носи црно. Сиромасите, кои умирале во поголем број од богатите, се распаѓале во самоќата на своите испустени колиби; селаните ги оставале мртовците по полињата. Житото останало неокосено, добитокот здивеан лутал околу градовите и селата и по пустелиите на Европа: воловите, магарињата, овците, козите, свињите, кокошките, кучињата пцовисувале како што умирале и луѓето. На едно пасиште во Англија лежеле 5.000 поддуени и распаднати овци, а ни ѕвер ни мршојад не им приоѓал да ги чепне. Континентот гниел под натежнатата смрдеа. Волците што слегле од планините само ги опулиле жолтите очи и молкома избегале, криејќи се по врвовите на Алпите; најхрабрите меѓу нив, сепак, во далечната Далмација го парчосале преостанатото жителство на еден заразен град. Аргати за по полето немало ни за лек, и луѓето го јаделе семето оставено за следната година. Луѓето и жените се тетеравеале наоколу како споулавени: милосрдјето било мртво, а животот обесмислен.
      Во такви тажни околности никој не можел да ја фрли вината на невидливиот бакцил Pasturella pestis – кој ќе остане неоткриен уште 500 години живеешчем наизменично во желудникот на болвата и во крвотокот на стаорецот – па Медицинскиот факултет при Универзитетот во Париз ги обвинил ѕвездите, и планетите Сатурн, Јупитер и Марс. Но бидејќи тие небески тела биле далеки и недостапни за човековата одмазда, европејците најпосле се сетиле дека Евреите се криви за сè, чунки ги трујат бунарите за да ги сотрат сите христијани и да загосподарат со светот: погромите почнале во пролетта 1348, со првите жртви на чумата. Тие христомрсци ионака биле надвор од законот: робови на Црквата, кралски кметови, немале право на жалба и биле исклучени од занаетите и трговијата; им било забрането да вработуваат христијани како слуги, да лекуваат или женатмажат правоверници, да продаваат брашно, вино, леб, масло, кондури или каква било облека, да примаат и издаваат стока, да ткаат, да обработуваат метали, да кројат, да се занимаваат со столарство, златарство, рударство, дрводелство, да мелат брашно, да печат леб, им било дозволено само она кое на сите други им било забрането, од пари пари да создаваат, лихва да земаат и врз туѓата мака да се збогатуваат, откако ќе ја наполнат царската ризница; можеле, освен тоа, да бидат гробари или да си ја цепаат главата со ука. Всушност, не биле ни први ни последни свесно создадени непријатели кои во згоден момент ќе бидат сотрени за да биде задоволена правдата и спасен поредокот. Попусто папата Клемент со була објаснувал дека моријата, „по таинствена божја волја“, ги коси сите народи, и Евреите, па според тоа тие не можат да бидат виновни за несреќата. Во Савоја ги удриле на маки и им изнудиле признание за „долгнавестите шиени кожни вреќички“ во кои од Толедо носеле отров за изворите и бунарите; дотогаш само поединечно ги колеле христијанските деца за да им ја испијат крвта, а сега сакале да го сотрат целото човештво ставајќи го првин – како Господ прадедото им Јов – на телесни и душевни маки: затоа живи ги изгореле на клада. Во Базел, во рустикална дрвена куќарка на островче сред Рајна, специјално изградена за таа цел, запалиле неколку стотици Евреи, строго забранувајќи им да се вратат (во следните двесте години). Во Стразбур, уште пред чумата да стигне до градот, две илјади Евреи одвеле на гробиштата и кој не сакал да се покрсти го ставале на (едно од многуте) аутодафе. Флагелантите, за да го смилостиват господа, се тепале со камшици по газиштата, не без цикотливо блудодејание; тоа не ги спречило посебно да им се настрват на „трујачите на кајниците“. Во Фрајбург, Аугусбург, Нирнберг, Минхен, Кенингсберг, Регенбург и во многу други места Евреите биле толку темелно исклани што се чинело дека се истребени засекогаш. Еврејските заедници во Вормс и Јорк сами се запалиле во своите куќи. Истото тоа го сторила и поголема заедница во Франкфурт. Во Келн власта сакала да го послуша папата, но толпата не се обѕирала на градскиот совет. Во Мајнц Евреите во одбрана убиле двесте напаѓачи, но дале 6.000 жртви. И во Ерфурт од 3.000 Евреи не преживеал никој. Последните погроми се случиле во Антверпен и Брисел каде што 1349 година била збришена целата заедница.
      Како било можно, по тие настани, животот воопшто да продолжи? – се прашаше Кирил. Всушност, луѓето немале време да си ја заморуваат главата околу тоа. Се излажале оние кои поверувале дека сликата на Божјиот гнев луѓето ќе ги направи подобри, кротки како јагниња и чесни; напротив, светот само уште повеќе се расипал. Луѓето главно ги снемало но стоката по рафовите во продавниците останала: преостанатите почнале неумерено да ја трошат; никој не ги однел со себе куќите, креветите и сребрените чинии, и во нив се населиле, во нив спиеле и од нив јаделе новите сајбии. По работилниците останал алат, по полињата добиток; некој имал ковачница, некој воденица: арно им се нашле на оние што преживеале. Слабо врвела трговијата, но во чекмеџињата останале купишта пари. Раскошот се преливал како зовриено вино од преполна каца. Напуштените имоти ги грабеле нови доселеници, или Црквата, или новата власт. Некогаш писарите одбивале да пишуваат завештанија, но сега и ним и на судиите им се отворила нова работа: не се знаело повеќе чие е чие. Грабежите, тепачките, вандализмот над лозињата биле само весели глетки. Попови имало малку, но биле зафатени со новите имоти: немало кој да ја кара младежта. Чумавата смрт сè така го гушела знаењето по многубројните универзитети. Не останало кој да работи по нивите, и наскоро и стоката ја снемало од рафовите; ораниците станале пасишта, а пасиштата шуми; цените се покачиле. Луѓето и жените како призраци луњале низ испустените градови, и немало кој да ги спречи во гревот. Чувството на вина ја заменила првобитната рамнодушност, стравот своеглавоста; јубилејната 1350 – која била година на сеопшта и бесплатна прочка – реки верници ги прекриле патиштата за Рим, логорувајќи ноќе околу огновите; со денови, без престан, илјадници аџии пристигале во Вечниот Град; а тој бил запуштен, трите главни базилики разрушени во земјотресот, улиците полни ѓубре и урнатини; седумте ритчиња биле тихи и напуштени, козите брстеле по манастирите зараснати во плевел, во испустените женски заводи.
      Навестувало ли тоа поклонение дека втората половина на векот ќе биде поинаква од првата, или неговата временска вододелница била само замладена бразда низ која набргу ќе потече истото крваво време, напред како назад и назад како напред?
      Кирил си спомна дека почетокот на XIV век бил обележен со природно заладување; предвремените студови пратени со дождови и виулици – кои двапати го заледиле Балтичкото Море – биле предзнаци на она што оттогаш ќе се вика Мало Ледено Доба, кое ќе потрае до крајот на XVII век и ќе го скуси периодот на растот и зреењето на билките: оттогаш гладот непрестајно ќе ѝ се заканува на Европа. Дали по првиот безмилосен налет на Чумата завладеала гладија како на почетокот од столетието – кога се ширеле гласови дека луѓето ги јале своите деца, а во Полска и труповите симнати од бесилките – не е познато, но со сигурност се знае дека ни заедничкиот аџилак за Рим не донел прочистување и вистинско смирување.
      Настанот оптоварен со голема мачнотија, вели Барбара Тачмен, поднослив е само тогаш кога се верува дека ќе донесе подобар свет. Штом не го стори тоа, како по другата голема несреќа 19141918 година, разочарувањето е длабоко и потстакнува на сомнение и гадливост кон себеси. Во создавањето клима за песимизам, Црната Смрт била еднаква на Првата светска војна, иако требало педесет години да се развијат психолошките последици.
*
      Лулкајќи се во коработ кон Градот исчезнат токму во таа војна, иако не беше љубител на споредби, Кирил необично живо го виде стариот „психолошки простор“ како нов. Непознатата жена беше во право: дури и најупростената поделба на добро и зло, а потоа исто таквата победа на доброто над злото – каква што се случи во Втората светска војна – за многумина создаде подобар свет од поранешниот. Дури и за „злите“ и поразените кои, спознавајќи ја својата трагична грешка, ја прифатиле вистината како можна стварност, а човечноста како лек за сомненијата и гадливоста спрема самите себе. Всушност, за сите освен за оние кои старите лаги ги замениле со нови, па залудно градејќи врз нив симболични градби а не нов свет, останале во длабочината на минатото.
      Првата светска војна – гледана така од длабочината на времето – во Кириловата свест се надоврзуваше и слејуваше со двете балкански сраженија претворени во единствена седумгодишна тепачка на чие дно лежеше згазено неговото племе. Целосниот пораз на Македонија, меѓутоа, за оние кои врз неа ги почнаа, или само продолжија симболичните градби, земјата ја претвори во мочуриште кадарно да ги голтне и освојувачите. Светот кој дотогаш целосно ја преџвакуваше Земјата пуштајќи ја низ цревата, не можеше повеќе да спие под тешката покривка на така створениот цивилизациски хумус; сè помачно се живееше сред сјајот на лагите и привиденијата. Светот ионака одеше кон својот тежок, можеби трагичен расплет; повеќето луѓе не беа спремни со пепелта на Балканот да го изгорат истиот оној свет кој од него настана. Како да осимнуваа дни кога на вистината мораше да ѝ се погледне в очи; повеќе не беа во прашање само полињата, имотите и тапиите, рудните богатства и меѓите, плетовите, трлата: сè повеќе недостасуваа воздухот и водата; без љубов кон непријателот, кон непознатиот туѓинец, животот стануваше неподнослив.
      Веројатно никогаш нема да се открие зошто чувствата коишто некогаш се родија токму тука, на брегот од Езерото, овде требаше да бидат сотрени. Љубовта умира од грабежливоста, но и од страста да се биде прв, единствен и наполно сам.
      Соседите сакале, во почетекот на седумгодишната војна, да ја ослободат Македонија од Турците, но сметајќи го народот за свој, му ги разориле градовите и селата, му ја поделиле земјата, а него самиот го сотреле, прогнале или присвоиле. Потоа светот, сакајќи да ја поправи земјописната карта, ја создавал неговата земја така што на неа довел милион и двесте илјади воини за да им биде бојно поле. Седеле што седеле, јале, пиле, пукале; кога ги допукале гранатите, оние што биле оддалеку си збрале парталите и си отишле, кој без рака кој без нога, а многумина и без живот; едниот сосед ги зел планините, другиот реките и бавчите, третиот житородните котлини; езерата (заклучно со горските) ги поделиле. Земјата станала ничија. Луѓето станале ничии. Животот станал ничиј. 
      И сите поверувале дека тоа е крај на историјата.
      Но Езерото – иако минливо, како и сè друго на светот – беше инаков свидетел.
      Кирил беше уверен дека неговата земја е скриена негде во времето, надвор од видливиот хоризонт на стварноста, и дека допрва треба да се роди за светот, но не ни помислуваше дека нејзиниот дотогашен живот бил нестварен само затоа што течел сред вителот на анонимноста. Напротив, тоа го сметаше за особена предност: светот беше видлив пред неа како блескава туѓа планета и повеќе немаше нужда, како во древните времиња, таа да го насели за да стане нејзин; доволно беше насон да го допре својот мил со рака на заспана убавица, па тој да ја познае, да ја викне на име, и да ја врати од вечноста на заборавот во обичноста на денот.
      Луѓето наднесени над тапиите не сфаќаа дека песокта од сите земни часовници одамна истече, и дека повеќе нема време за нови пресметки, дека сите идни војни однапред се загубени. Во споредба со она што исчезнало, она кое беше останало изгледаше трошно и недостатно; а и него го снемуваше. Непрестајното сменување на истото никого повеќе не можеше да го залаже. Настаните вртоглаво истекуваа од историската рамка и зад себе го оставаа светот ненаселен и пуст. Времето на ирвасите полека дотечуваше. Народите имаа смисла само ако наликуваа на единките, а овие ако беа кадарни да пијат со бесмртните богови. Александровото светско царство навистина се наоѓаше отаде водите и до него се доаѓаше низ смртта: затоа беше забрането да се умре пред вистинското раѓање.
      
      
    Кога излегоа на брегот сите беа мокри. Го истуркаа коработ на суво; Ангел дури сега здивна гледајќи дека ветерот станува посилен. Сандо ги цедеше мокрите ногавици. Јане Данилуф Петруф ги извади од пазувите - каде што ги беше засолнил - книгите за кукушкиот говор на Коста Пеев, и свечено му ги врачи на Кирил по вторпат споменувајќи му дека во нив сите се „пишини“, и тој и бабата Магда а можеби и „делто“ Мане. Не заборави да го посети дека скапоцените материјали што самиот ги има запазено „за дол“ ги чува за него, Кирил Водочки, да прави со нив што сака, а го отвори и прашањето за затворањето на границата со вечно русалиско оро кое ќе трае не од средниот ден на Божик до Водици туку през сите четири годишни времиња; во спротивно, рече, фустанелите, меѓу кои има и нивни предавници, или само сметкаџии, самите ќе им ја заградат границата со бетонски ѕид и нема да им дадат да го видат Белото Море, освен преку Црното. Ангел криво го погледна дрдоркото и рече дека од такви скапани газови многу мака ќе теглиме. Македончето, кажа тој, преживеало само затоа што си кротело под парталите, чунки наведната глава сабја не ја сечела, Стојановата мајка плачела а Бегановата и Трајковата раат си карале; уште додаде дека со соседите требало убаво да се постапува, „за да не ни о чалòс’т и тавá шо ни о уставñле“, бурињата на брегот да ги искачат, а нив преку Вардар да ги загонат, зашто голгаз пред народ не се излегува, и шут со рогат не се боди, а кој што прави себе си прави и кој колку страда од умот си страда. Елисеј ги праша нема ли некое помирничко место за разговор, и ги одведе во кафеаната кај Фук-так. Но беа мокри за седење. Елисеј предложи да испијат по еден чај, да ја смешат лековитоста на ајдучката со полезноста на зејтинливата трева. Сандо забележа дека не е болен, и си порача пиво. Келнерот кажа дека немаат чај. Руси го праша оти не си набере попадинче од дворот, или, уште поарно, зошто не ја затвори кафеаната па да отиде „на билјáрдо“, а гостите сами да си варат кафиња. Келнерот тоа го сфати како нова порачка и донесе кафе и сок; Јане Данилуф Петруф исто испи кафе со малку ракија, кој напиток за подмладување му го препорачал еден доктор од Бугарија, кога го спасил од умирачка. Тоа било на Предел: додека ги споредувал убавините на Рила и Пирин, го удрила дамлата, но наишол на докторот чудотворец и насила му ја пикнал душата во телото кое веќе истинувало и чивитосувало. Старецот и Кирил зедоа по една жолта ракија.
    Дедото Мане беше забележливо блед, наеднаш стивнат, молчалив; рацете му трепереа во скутот како обезглавени пилиња. Елисеј рече дека ќе го одведе дома со колата („Нем па саа да умр’ш слушајќи го тај зелéн Трајко!“). И другите беа за тргнување. Јане Данилуф Петруф имал русалиски другар од гевгелиско кај кого решил да преспие. Ангел го посоветува пред легнувачка прво да ги вкрстат сабјите во дворот; за себе кажа дека ќе си оди со велосипедот. Ако не го најдеш русалијата, му рече Руси на Јане, дојди кај мене на чардакот; а на Ангел му кажа дека е луд ако тргне со „точ’к“ по таа рог-темница (веќе беше се смрачило): ако не те дувне ветерот во Езерото, биди сигурен дека некој камион ќе те „згмечка“, му рече. Ангел го погледна накриво („абе от’ т’кá г’лáт’ш ти чувéк!?“) и рече дека, „ак’ е ду там дојд’но“, ќе преспие во хотелот со жена си; но во неговата кола нема да влезе ако нема место и за велосипедот.
    Кирил дури сега си приспомна дека Бела и Костанда бездруго загрижено ги чекаат пред хотелот. Од брановите и мракот не можеле да го видат коработ како се враќа, и сега мислат на најлошото.
    Кирил стана. И Ангел беше станат.
    Ја, батко Ангел ќе ѝ каже на мајка ти оти си жив и здрав, рече Елисеј, а ние ќе отидеме до чардакот. Не, задолжително. Сакам да чуеш како бучи ветерот, и нешто да видиш.
    Беше настојчив. Кирил сметаше дека е глупаво вака мокар, во никое доба, да се качува на тумбата, но го помрзе да се спротивстави. Тоа во последно време беше дел од неговиот карактер: да им се препушти на настаните за дури подоцна, во себе, да ги вообличи.
    Ја, и Сандо ќе ни прави друштво, кажа Елисеј.
    Руси понекогаш личеше на човек кој бега од самоќата и средноќ бара компанија, но Кирил забележа дека е тоа кај него само несериозен ритуал: уживаше да ги потчинува пријателите со своите необично обични желби.
    Да бе, му се врекна Сандо, мене само тоа ми е работата, маша да ти бидам, чиниш си немам јас тука мајка: зошто тогаш дојдов?
    После ќе си одиш при мајка ти, прво нешто да ти покажам.
    Што ќе ми покажеш? рече Сандо. Една подница салата?
    Ќе видиш, кажа Елисеј.
    Гледај пак да ме наседнеш бучавата на Езерото да ја слушам, ебати човекот, рече Сандо, сепак готов да тргне со Елисеј.
    Колата на Руси беше пред кафеаната, на „солунското шосе“, на улицата којашто сега не се викаше ни султан Мехмед, ни цар Фердинанд, ни крал Петар, ни кнез Борис, а по сè изгледа набргу ни маршал Тито, туку просто: Пат. Се поздравија со Ангел - преку кого Кирил порача мајка му да не го чека за вечера - и тргнаа. На излезот од Стар Дојран Елисеј одненадеж закочи и сопре на тротоарот пред пустата републичка вила, спроти црквите. Не го изгаси моторот, но тој и така не се слушаше од ветерот и брановите што се кршеа од брегот; испуштено и плитко, Езерото гневно рикаше кон трските и јаворите, на парчиња кинејќи ја темницата и прскајќи го ниското ѕвездено небо. Руси ненадејно како што застана излезе од колата.
    - Ја ги бе црквите - рече како сега првпат да ги гледа, и во мракот криејќи го со јазик скршениот заб.
    Над патот, врз карпест рид, се креваше крстовидната урнатина налик на детелина со четири листа сплескани меѓу страниците на некоја книга, остатоци од црква со олтарот свртена кон Езерото; на соседното ритче, скриено во темницата можеше да се види уште едно, исто разурнато, црквиче: Свети Илија и Свети Кирил и Методи, последните остатоци од Малиот Солун, и некогашниот живот.
    Така ли се засолнивте кога бегавте? му се обрати Елисеј на старецот. Тука ли умре мајка ти? Тука ли ја загуби сестричката?
    Старецот молчеше во заветот на колата; и да не беше глув, не ќе ги чуеше прашањата кои ветерот ги дувна од устата на Елисеј и ги однесе во грмушките.
    Глупости, рече Елисеј. Каква бесмислена лудост!
    Со мака се наведна, дофати камен и го фрли кон урнатините. Тоа беше наполно невообичаено за него: во душата му се случуваше нешто непредвидливо.
    Па тоа била верска војна што се водела под мантијата на истата вера којашто го разделила едниот и ист народ, беспомошно рече Елисеј. Како неговите глупави предци не го сфатиле тоа од самиот почеток? Глупаци, вистински глупаци!
    Не се смируваше, беснееше сè повеќе, како и Езерото. Кирил одвај ги следеше неговите гласно искажани мисли.
    Будалиштата не сфатиле дека разликите се измислуваат за да се создаде причина за сотрување на народот. Зар покатоличените, или евангелистите, или Еховините сведоци биле причина за војната? Сите судрени, освен Турците, биле главно православни, и пак се поделиле за да ги оправдаат злосторствата. Каква грда, каква недостојна историја! Па оваа „свéтилñцка“ црква со свои раце, за свои пари, ја граделе дојранските гркомани, затоа што некој убаво им објаснил дека грчката ортодоксија е единствената вистинска вера. Заради таа вера не се сакале со комшии и роднини, не си ги давале синовите и ќерките за проклетите егзархисти, а што биле тие: истото тоа, исто христијани, исто православци и исто дојранчани од памтивек. Како било можно такво колективно безумје?
    Јане Данилуф Петруф му ја спомна борбата за народниот јазик. Секој православен народ кој немал своја црква бил осуден да остане и без држава и без јазик.
    Ама која борба и кој јазик, му се врекна Елисеј. Колкумина патријаршиски гркомани знаеле грчки? Тој е одоздола па што знае? Ористе, о Ристе! Кирие елејсон - што друго? или сите егзархисти го разбирале старословенскиот, макар што тој бил јазикот на нивните предци? Ојсини богоројсини, важно било како да го турат раба божјего в дупка.
    Едно било, му рече Јане Данилуф Петруф, како малак да си слушал како пее грчки поп, а пак од словенскиот нештичко си можел и да разбереш. Ако ништо, црква кога ќе помине, човек можел со очето да се разбере и за крштенка и за пејачка, или во кој ден паѓа Божик.
    Важно, рече Елисеј, сè било стапица, колку едниот да се каже Грк, другиот Бугарин, само и само да не биде тоа што бил. А потоа дури и Србин, на калимáна им припекот! Се водела верска војна без верски раскол, каква магарешка глупост. Прво собирале тука пари да соѕидаат грчка патријаршиска црква, а потоа се бореле да ја урнат - да ја претворат во бугарска, егзархиска.
    Ветерот им ги корнеше зборовите, и Кирил одвај го следеше нивниот разговор.
    Но полесно било да се направиш Грк одошто да се одречеш, таква е силината на навиката, забележа Елисеј Руси. Преобразените патријаршисти не можејќи бргу да си ја вратат црквата, почнале да шпараат нови пари, за егзархиска. Додека да присоберат пари, да ја купат и преуредат турската куќа од соседното ритче и да ја претворат во црква Свети Кирил и Методи, грчкото влијание опаднало. Малцинството и мнозинството си ги смениле местата, а црквите сајбиите: егзархистите ја освоиле старата црква, а на своите погрчени дин-душмански браќа им ја отстапиленовата. Но овие, кога веќе го изгубиле старото светилиште, одбиле да прејдат во турскиот конак, и оттогаш повеќе не влегле в црква: богослужбата ја вршеле на отворено, еве токму овде, под јавориве. Тука се крстувале, тука се венчавале, тука им ја пеале последната песна. Овие две разурнати цркви, турската саат-кула со сопрено време и неколкуте пресушени чешми биле сета историја на градот, не сметајќи ги, се разбира, наколните живеалишта и камењата ископани кај Топлец. Него, меѓутоа, праисторијата не го засега, дури и кога го интересира: може да си ја замисли само последната слика пред преселбата и пред уривањето на градот кога наеднаш исчезнале и минатото и иднината, а животот се измешал со развеаниот прав. Ги снемало луѓето заедно со нивната неслога, со несознаеноста и простотилакот; војните само ја потврдиле фактичката состојба и ја прекриле со урнатини. Какви комедијанти, кога дошло грчко им се смеале Грците поради нивното шуто гркоманство , што не го знаат јазикот на својата вера и само како овци блеат кон олтарот, кога се појавиле Србите уште помалку ја сфаќале нивната несловенска традиција, а Бугарите им го собрале имотот во црквата на бај Илија Заштитникот за да не се мачат да одат по куќите; тоа што го сметале за свои не ги спречило да ги ограбат.
    Сите се појавиле тука како ослободители, но единствената видлива трага на ослободувањето биле урнатините, труповите и купиштата гилзи. Неговите предци ту од незнаење ту од неукост, сега од уверение сега од итрина, час од интерес час од глупост, се врзувале а за ова а за она туѓа надеж место да го кренат гласот до небото и да ја бараат вистината од Оној што ги создал а не од неговите лажливи, грабежливи и крволочни слуги. Простите Македончиња ако и не ги припремиле и во целост овозможиле злосторствата извршени врз нив самите, секако придонеле тие да останат скриени од цел свет, до ден денешен, па така и можело тие кои менувале јазик и имиња и правеле невидени злосторства, кои пљачкосувале, силувале, краделе, лажеле, мачеле, убивале, сведочеле лажно, да останат не само непознати и неказнети туку да се овенчаат и со слава. Каква глупост, какво понижение! Сè исчезнало, останале само урнатините од спомениците на нивната шутост: овие две цркви од кои ни едната не била нивна. За змијарниците парите си ги дале!
    Никој не го беше видел Елисеј така разбеснет.
    Ебáти чувéко - рече најпосле Сандо поминувајќи пак на струмички - ного ги питáл некуј них шо да бид’т как да им биде! Ај саа јас да каж’м ут утре ар’н да с’м, џееро да не ме е изгор’н, личе ли?!
    Елисеј влезе во колата. Молкома ги одвезе старецот до неговата куќа а Јане Данилуф Петруф до русалискиот пријател, и сè додека не се качија на тумбата не прозбори ни збор.
    Тумбата со чардакот на Елисеј Руси се наоѓа приближно таму каде што е вододелницата меѓу Нов и Стар Дојран, високо над заветеното место на Кирил Водички. Оддалеку изгледа нестварно, како некој да ја нацртал на хоризонтот заедно со градбата налик на светилник.
    Тумбата, со сè што се наоѓаше на неа или водеше кон неа, беше сопственост на Елисеј Руси: негов се сметаше патот што змиулкаво го опашуваше ритчето, негови веа бандерите долж патот, електричната и телефонската мрежа. Околу замокот каскадно растеше шума од кедрови, чемпреси, трепетлики; бавчата со калинки се креваше над маслинките како еден пирамидален појас над друг; нив ги надвишуваа кружни бавчи од олеандри и рози; да не беше ветерот, низ неговите тераси ќе се тркалаа плодови на лимони, портокали и мандарини; вака, градбата беше обрасната со смокви и одрина, со питоми змии испреплетени меѓу виновата лоза; дребното украсно цвеќе послушно блескотеше по алеите долж скалите и бетонските врвици, по жардињерите и цреповите; бршленот ги држеше петуниите за тантелата на изл’кот со којшто завршуваше тврдината како чардак со чардак: тоа беше осумаголна соба како осамена кула под главниот покрив, одназад потпрена на ѕидот, и така донекаде заштитена, напред со сферен прозорец од нескршливо стакло, свртена кон стихијата на елементите, како што велеше самиот Елисеј. Впрочем, колку што се знаеше, во таа соба тој свраќаше ретко.
    Кога застанаа пред градбата што сите ја викаа чардак - иако беше налик на тврдина - Кирил остана на долната тераса, додека Елисеј и Сандо веднаш влегоа во куќата. Набргу се вратија. Елисеј му донесе на Кирил пуловер и ветровка, но и суви чорапи. Сандо беше се забрадил со старо црно спалéто; кога седна до Кирил, да не тракаше со забите овој не би можел да го одвои од ноќта и нејзините призрачни жители. Елисеј остана во кошула со кратки ракави, без да се намовне. Во рацете носеше кошница зарзават, свеж и мирисен, тукушто набран. Стави штичка за сечење, извади голем нож и почна да ги делка сочните плодови одејќи од кромидот и краставицата кон пиперката, доматот и магдоносот со големо, сосредоточено внимание. Шишињата со малсо и оцет, солта, сирењето и рендето, феферонките, маслинките, го чекаа скраја со бркалката и прибор за јадење. Пред да почне со работата, шишето ракија и двете чашки без збор ги стави пред Сандо, а исто и чашата во која требаше да му се налее жолт негазиран сок од кристална миса.
    Сандо преврте со очите („На место да ме удýч’ш, ти сак’ш занаато шо пóáрно да гу испéч’м!“) и ги наполни чашките, не заборавајќи да го послужи домаќинот. Забележа дека пак е излажан, како што и насетувал, и дека Елисеј нема што да му каже и покаже освен сосила да го натера да ја слуша бучавата на ветерот.
    Не, овојпат тој имал да му покаже нешто повеќе, што не е само ветер туку и дело на ветерот.
    - А тавá е? - се заитересира Сандо.
    - Ка лете кроф! - рече Елисеј сè така сечејќи го зеленчукот.
    - Шо, шо?
    - Те дунцéх д-вид’ш ка ќе летне мојо кроф у Езерто, колко пати сак’ш да ти каж’м?!
    Сандо се насмеа и ја испразни чашката. Кој е тој, му се врекна, Дедо Господ? Како може да знае кога му е пишано на кровот да се најде во соседниот двор?!
    Не, не во соседниот двор, го исправи Елисеј, туку среде Езеро. Нека седи и нека гледа („сиир глеј си“): такви нешта бидуваат еднаш во векот; само ако си „баш к’сметлñи“ може и двапати, како што ќе биде неговиот случај; на третиот пат ветерот не простува: кој дотогаш не си дошол на умот, ќе си остане без цела куќа; ако до сите страни не ја пристегне по вториот налет, најпосле ќе биде откорната од корен и сосе темелите, собите и мебелот - а богами, не без жителите свои - фрлена во бездната.
    Не пуштија струја заради комарците, и мацата беше во полумрак, меко прошарана од светлината на собата, која спокојно се ширеше низ дрвените капаци, и од сјајот на небото кој сечејќи го ветерот како бледосинкаво ровје течеше низ лесите со кои беше покриена терасата и се слеваше преку мирисниот разнобоен зарзават.
    Наеднаш, на Кирил му дојде смешна неговата положба. Му беше здодевно; му студеше; осеќаше умор. Место да се истушира во хотелската соба, пресоблече, испружи на креветот и бргу задрема со книга в рака - додека мајка му како дете го прекорува што толку се забавил - тој бесцелно седи на мрачната тераса, сред чкрипавиот чардак, каде што ветерот завива како во напуштена воденица, пие ракија која и покрај сета изѕемнатост ниту го грее ниту му годи, и чека домаќинот да ја доправи салатата која ќе им биде место вечера. Иако беше свикнал да го прифаќа Елисеј Руси природно како дрвјата и карпите, понекогаш му се чинеше дека зад неговата безметежност сепак наѕира чудна итрина; во секој случај, беше очигледно дека богатиот трговец, навидум без никаков интерес, сепак ги наметнува своите желби на другите како нивни сопствени. Неговата опседнатост со ветерот беше особеност како и секоја друга; но сепак зачудуваше упорноста со која секого го вовлекуваше во својата игра. Како да сакаше да ја преобрази обичноста токму потцртувајќи ја; тоа понекогаш го развеселуваше Кирила, но сега неискажливо го обеспокои: јасно му стана дека е безделништво да се бара смисла и значење во оние постапки и состојби кои ја истакнуваат само својата елементарна еднообразност.
    А скоро сè што се однесуваше на Елисеј Руси беше токму такво, обично, дури и неговиот интерес кон уметноста. Способноста да се прилагоди на времето - со сите патемни побарувачки - му донесе успех во трговијата; колекционерството беше природна последица на богатството но, истовремено, и неговата негација. Наоѓајќи се во противречна положба да биде и љубител и сопственик, тој го собираше уметниците и да ги купи и да им служи. Нивните многубројни слики висеа по сите ѕидови на тврдината-чардак, дури по ходниците, претсобјата, кујните. Ги собираше собирачите на ѓумови и линежи, на езерската трска и наколни куќарки, и ги населуваше во својот ветровит замок како мравки, им купуваше платна и четки и бои - конкурирајќи ѝ така на Ликовната колонија - им даваше нови кревети и чисти чаршави, им приготвуваше рибји специјалитети, ги снабдуваше со добар пијалок, на нивни очи ја сечеше и редеше својата гласовита салата; уживаше во тоа да им служи, и им служеше; но, истовремено, сè почесто, ги советуваше и кој цвет или кој трн е позгоден за ресување а кој за боење, или во кое време и од кое место да го „фатат Езерто“; притоа, секогаш и сегде, на секоја скица и на секое готово платно, пак најважен беше ветерот кој ја налегнува тревата, ги подгонува облаците и од Езерото прави зовриен котел. Јапонците, ќе речеше понекогаш Елисеј Руси, се прави во уметноста затоа што на нивните свили и брановите и планината Фуџи и вишновиот цвет и тревката и собраните коси на жените и нивните бесрамно расчепени нозе се развиорени од божествениот ветрец кој непрестајно дува од Источното Кинеско Море. Гостите на Елисеј, се разбира, немаа причина да бидат љубоморни на косооките мајстори од туѓите светови кадри да го прекарат денот со грст ориз, давајќи му на ништото облик, а на безимените сливови гранчиња име; но пружаа отпор кога мецената сакаше да ги врзе за оџакот на чардакот што како вретено ги сукаше облаците околу себе, за да се соживеат со музиката на ветерот; полесно им беше крај софра, во заветот на замокот, да ги насликаат краиштата на ветрушката одошто во стварноста да се најдат во нејзиното средиште. Затоа на вашите слики не може да се погоди дали тревата легнала од ветерот или сте ја забастиле од спиење, ги прекоруваше Елисеј кој изгледаше недосетлив и наивен, но сепак јасно ја усмеруваше, а понекогаш до детаљи и ја пресметуваше нивната уметност. И кога несвесно управуваше со случките, тој нивните резултати среќно ги насочуваше кон својот чардак. Луѓето околу него доброволно, со видлива веселост, ја губеа својата слобода, и му стануваа просто придружници. На крајот од краиштата, тој ги плаќаше сите земни сметки, поради што меѓу оние кои го окружуваа - такви не беа само Сандо или Кољо Чапаратката - беше создал навика на потчинетост.
    Сега Кирил, не без чудење, забележа дека ни неговата улога не е многу поинаква. Иако во себе можеби веруваше дека е тој тука дојден нешто да создаде, работата му беше инаква: да слуша и да се покорува. Другите планираа за него, други ги реализираа плановите, други и плаќаа, макар и на негова сметка: негово беше да молчи. Дури и кога без престан зборуваше, од него не излегуваше шум; скори ни самиот не можеше да поверува во скоро нестварно сопрената, неподвижна слика која го претставуваше него самиот за сиот свет, а која толку се разликуваше од начинот на кој самиот ја доживуваше својата личност.Немаше волја да се брани, толку беше одбранет; од друга страна, немаше ништо понереално од местото кое тој го заземаше во светот, кое беше само состојба, на изглед сеопфатнам но сепак нема и неолицетворена. Отсекогаш, престојот во Белиот Град го доживуваше како одење меѓу кулиси зад кои се одвива нечиј туѓ живот; откако знае за себе, со враќањето, макар траело ден-два, почнуваше она вистинското постоење во кое зборот не е само надворешен поттик туку крвава стварност, кога најмирните внатрешни состојби не се набљудување на животот туку исклучителна страст, и кога најбезначајните настани се во состојба неконтролирано да ја повлечат кон својата матица сета животна енергија. И сега, наеднаш, кулисите скоро незабележливо почнаа да ја населуваат целата животна сцена. Чувството на стварност кое онде му недостасуваше не можеше, овде, на истата таа стварност да ѝ даде длабочина и оправданост. Којзнае, можеби затоа цел век физички се одделуваше од старата к’шта и сè друго што раснеше во неа и околу неа: можеби се плашеше враќајќи им се да не ги загуби и нив, и нивното значење и смисла. Тоа беше причината за толкавата колебливост и пасивност, свесниот избор на поразот, талкањето кон оние предели кои ќе бидат неосвоени и кон оние дела што ќе останат незавршени. Но што значеше тоа „сред обичноста на денот“, во онаа стварност која не ја контролираа никакви духовни сили, кон која не се обѕираше никој, не сметајќи го фигуративното око божје? И како таквата смртно заинтересирана незаинтересираност можеше да биде сфатена од светот кој не знаеше ништо ниту за самиот себе, ниту тоа му требаше? Кирил сè почесто чувствуваше дека неговата положба е истовремено и лажна и нестварна: енергијата која, на крајот од краиштата, беше единствениот двигател на сите духовни собитија, се препелкаше во него како во длабочините на некоја течна, проѕирна стапица, пресечувајќи им го патот на стварните настани; светот се претвораше во глетка, а сопствениот живот во состојба на постоење, можеби дури вечна во својата еднообразна променливост, но сепак скриена од очите на светот, неслучена и на некој темен, неразјаслив начин, неостварена. Но таквата состојба повеќе не го плашеше, иако не беше негов свесен избор; едноставно, душата остануваше замаена пред сликата на постоењето која, однатре цела и бескрајна, однадвор беше недостаточна, налик на урнатина. Го чудеше, сè повеќе, мирот со кој го прифати животниот пораз (без сомнение, тој не ни можеше да ја добие трката во која не сакаше да земе скоро никакво учество) вклучувајќи ги и последните настани кои за надворешниот свет беа дел од катадневната грабежлива трудољубивост, а за него само глетка кон која интензивно беше насочен неговиот дух. Го интересираше само едно: дали - независно од сета негова неспособност и непрактичност - во природата има достаточно скриени, запретени сили кои ќе го кренат каменот кон небото, и ќе го разбудат и овозможат животот? Дали сликите кои се во него чисти и јасни можат да оживеат и да станат стварност? Притоа, не мислеше на тоа дали ќе биде завршена - еден ден - неговата куќа, во кое се сомневаше, туку пред сè на тоа дали духовните творби, во кои ги вбројуваше уништените градови и исчезнатиот живот, воопшто можат да се олицетворат. Зашто, ниту една градба на светот немаше смисла ако не ги надоместуваше урнатините на времето. Го обеспокојуваше донекаде сознанието дека таквите потфати не можат да се замислат без учеството на обични деловни луѓе какви беа Александар или Елисеј. Од друга страна, кои два пола на светскиот поредок ги одбележуваа тие? Александар беше криво заинтересиран брат кој веројатно и самиот сакаше, во однос на светот, да ги испроба своите сили, може ли безименото да добие име, мислата да се вообличи, соништата да станат стварност, а Елисеј беше итар трговец кој ја знаеше тајната на Дрвениот Коњ врз која, според некои мислења, почива светот. Зар тоа не беа достаточно добри потпирачи за кој-годе замислен облик? Додека полека ја пиеше својата ракија на ветровната тераса, Кирил знаеше дека нешто тука недостасува: она што во стварноста го претставуваше Елисеј Руси не беше достаточно да се создаде нов живот, и изгради инаков свет; Александар со својата младост и убавина, со својот ум, со самоуверената храброст, беше кадар да го освои светот но не и да го донесе дома. Од што тогаш требаше да биде создадено она кое на Кирила му се прикажуваше во далечината како Златен Град, или обична куќа, или дури колиба од трска - зар навистина само од неговите пусти желби? Состојбата на трудност некој требаше, без многу зборови, но вешто и со голема увереност, да ја реши така што родилката ќе ја спаси од маките, а новороденото дете ќе го крене високо на раце и ќе му го покаже на светот, макар тоа го заглувнало со својот плач. И покрај сиот привиден мир, основниот впечаток дека градењето на својата „колиба“, и неа самата - и тоа не нејзиниот изглед туку токму битноста - им ја остава на другите му создаваше мачно чувство дека свесното, макар и надмоќно, препуштање на настаните не е најдобриот пат да се стигне до целта. Сосема друго беше прашањето дали е ограниченоста на сите негови движења во врска со дарбите и способноста или токму со онаа состојба која грубо а точно може да се означи како сиромаштво, како недостиг на пари.
    За момент го прелеа чувството на срам; имаше нешто нерасчистено-сомнително во неговата увереност дека животот им припаѓа на другите, а нему само неговата слика, само приказната за него. Тоа беше смешно и недостаточно, наполно детски несериозно. Изгуби волја да ја следи мислата. Внатрешниот бран го заплисна посилно од ветерот, и тој почувствува како некоја тага поради загубеното време, поради отсутноста од она што можеше да се нарече целосен, делотворен живот, кој го исполнуваше како семките на плодот, но немаше можност да прó’рти без да го здроби неговиот дотогашен свет. Меѓутоа, самото отсуство на сè рефлексно ја собира во неговите гради присутноста на постоењето до најскришните незамисливи вселенски катчиња, и на тоа природно се надоврза копнежот кон својот дом во далечниот свет; во мракот се палеше и гасеше сликата во која бледото, скоро детско тело на Марија Ана се сменуваше со спокојните лица на неговите синови. Се обиде со нивни очи да се види самиот себеси негде во далечината на просторот, и чувството на срам уште повеќе се зголеми, разлевајќи се како бескрајна вода: толку различна беше сликата што ја виде од онаа која го окружуваше, иако, општо земено, мирисот на зеленчукот само го потцртуваше чувството на семејна блискост и сродност на сите развеани нешта. Елисеј Руси беше, се разбира, само провинциски љубител на мртва и жива природа, господар на омеѓено трло, со јасно ограничен делокруг, и каква смисла тогаш да имаа сите разговори за уметноста во кои Кирил од внимание го вклучуваше како рамноправен член на семејството? Со својата детска попустливост, или неконтролирана педагошка страст, Кирил не само што ги зголемуваше туѓите права за сметка на сопствените туку и во целост им го подаруваше животниот простор стеснувајќи се себеси. Со времето, зборуваше сè помалку; дури кога некој - како Елисеј Руси - ќе го прашаше нешто, прашањето од ден на ден стануваше сè подолго, а одговорот сè покус (како да се подразбира, или е однапред познат). Што е најчудно, Кирил првенството си го даваше лесно и без отпор, како да е наполно сигурен дека во светот владеат оние односи кои тој ги подразбира и замислува, а не оние што навистина се воспоставени. Затоа, добродушно го прифаќаше животниот стил на Елисеј Руси следејќи го низ просторот на неговиот - а не својот - живот исполнет со вообичаени лица, разговори и настани. Имаше инстиктивна доверба во добродушноста на грдиот џин, дури и тогаш кога не беше сосема сигурен дали е неговата заинтересираност за она што го надраснува искрено љубопитство или е само искрена неговата желба да ги извлече учените ѕверови од топлите дувла за да ги судри нивните зборови со вечниот ветер и пустелијата што овој ја остава зад себе.
    Од сите чувства, кај Кирил најмалку беше развиено чувството на загрозеност од светот; сметаше дека надворешниот противник не може да продре до неговото јадро, благодарение пред сè на сопствената глупост и незнаење. Со времето во него се создаде чудна состојба на духовна неповредливост: беше разлеан како воздух, тивок, истовремено празен и полн, отсутен и присутен, невидлив, заштитен, недопирлив. (А кога ќе се почувствуваше загрозен знаеше дека во него само беснее незгаслива страст да биде обичен, смртен и неповторлив.) Додека не бараше ништо, немаше што да изгуби; но немаше ни што да добие. Истата прикаска за замислената надмоќ - која ноќевала, низ векови, во главите на милијарди луѓе, а која е само друго име за неоствареноста, за анонимната, ледена осаменост - го разволува неговото самољубие, и го врати на земјата. Тој беше потомок на жилаво племе кое не се дава туку така, кое виталноста ја цица не само од љубовта и благородните мисли, туку и од омразата, зависноста и гневот. Сред мудроштините, му светна дека „бат-Сандо“ со право претпостави оти Елисеј Руси ги повикал на чардакот без одредена причина, не за да им покаже нешто туку просто од здодевност, затоа што му се присакало. Кирила наеднаш го порази фактот дека овој човек со бизонска месната глава, која и во полумракот е избраздена како ораница, налик на релјеф од пластелин, со дебели бенкичави прсти во кои држи несразмерно голем нож за сечење магданос, а всушност богат и успешен, вистински средновековен господар на кула со слуги и вазали, додека тој со сета своја уметност, несигурно знаење и претпоставен ум е само негова играчка; и кога тој, Правачот на Салати, би рекол се согласува ли неговото височесто Кирил Трети Бесмртни довека да му пишува книги за мала парична надокнада која би можела да го одврзе од државниот јарем и да му подари релативна слобода на движење, мислење и работење, дека тој веројатно би се согласил со таквиот предлог. Но, не без иронија, Кирил веднаш се утеши дека збороговорноста, или поточно пишанозборната уметност ни оддалеку не е во толкава мода како ресувалната, и дека тој сега засега е слободен од можноста да стане нечиј роб. Не сметајќи го, се разбира, општото државно ропство кое траеше со децении, и имаше обезбедена иднина. Затоа и не требаше да му биде криво што на нормалните луѓе им е смешна надмоќта на уметноста која произлегува од беспомошноста; уште помалку имаше причина да му се лути на Елисеј Руси кој беше еден од последните луѓе на земната шир кои уживаа да им се прикажува за уметноста, макар и не разбирале што им се зборува, и макар таа ги интересирала само како украсен предмет.
    Токму во тој миг Елисеј Руси ја заврши и гордо ја покажа својата кралска салата. Кирил ја презираше ексцентричноста која, како најповластен вид просташтво, ги оништожува обичните човечки дејности. Одраснат во свет кој не дозволува да се убие змија додека таа пие вода, знаеше дека никој нема право да зборува, а особено да биде незадоволен, кога се „клава софра“. Затоа само ѕвонливо се насмеа - со она карактеристично пукотливо крекање на неранлива, или само лекомислена птица - ја пофали салатата со широко кренати раце, си налеа уште една чашка ракија, и реши да ја преседи вечерта без понатамошно размислување за она што и не мора да има никаква посебна смисла. Елисеј место ракија пиеше густ сок, пак јадејќи си салата. Кирила тоа го потсети на покојниот татко, Никола Водочки, кој исто беше љубител на салати, и исто така не пиеше ракија. Тој беше првиот кој заедно со Марија Ана го пресече чудниот табиет кој владееше во нивната куќа, под влијание на Аристид и Пие Добри, едни со саати да се налеваат и да ги празнат чиниите со сирење, маслинки и зеленчук, додека не се допијат, а на другите да им кркорат цревата сè додека не прегладнат. Никола Водочки сметаше дека и трезвените се душички (кои сакаат да си каснат) а Марија Ана дури го наговори тие двајцата однапред да си јадат, а не до полноќ да ја чекаат вечерата која таа, тогаш, нема ни да ја проба. Галениот Никола Водочки како дете јадел леб дробен во кафе и пржена ’рж и беше достаточно смел да прави што сака; во таа смисла, Елисеј не беше подолен; за Кирил тоа беше необично, но не и за Елисеј Руси чиј голем стомак барал слатко-кисело-солена, а истовремено и лута, комбинација која набргу ќе ја прелие со врело кафе. Сандо воопшто не ја ни проба салатата сè додека бенкичавиот џин не почна да го рани (и тоа со лажица, не со виљушка); неговиот организам повеќе не бараше храна, свесен дека не му ни треба. Кусото познанство со „бат-Сандо“ му ја разјасни на Кирил старата загатка дали пијаниците пропаѓаат свесно и алчно, или поинаку; бездруго имаше и такви кои немаат „ни срам ни образ“, кои безгрижно лазат по сокаците и спијат по ендеците, или спокојно се помочуваат во гаќите, пред собраните роднини; Сандо тонеше полека и свесно, исполнет со чувство на вина, каење и срам, со длабока увереност дека е никој и ништо, и дека му нема спас. Неговиот порок беше налик на доброволно умирање, кое не е помалку болно затоа што му се знае причината.
    Како ти стои? рече најпосле Елисеј Руси со кусо движење на веѓите покажувајќи кон небото, водата и невидливата пукнатина на ноќта низ која како низ ледена клисура доаѓаше ветерот.
    Добро е, рече Сандо иако не веруваше дека прашањето му е упатено нему. Сепак забележа дека салатата е само за „здрави срцñна“ зашто вечерва, кога ќе му се надуе стомакот, ако не прдне мутлак ќе даде душа. Што се однесува до ракијата, како што е општопознато, сите тие се исти: „џеер гор’т!“
    Не се разбирам во ракија, строго рече Елисеј. Зборот ми е за ветерот: како ви фаќа окото? „Шо вик’ш за авáта?“
    „Шо да вик’м, ебáти чувéко?! Друг маабéт нем’ш ли?“ Што да ти кажам? „Ветаро дуу, тавá ли?“
    Како свири, а? Нека се засили уште малку, па ќе видиш што ќе стане со покривот!
    Пак ли ја почна?
    Ќе видиш, повтори Елисеј.
    Кирил отсекогаш чувствуваше некаква мирна опуштеност пред природните стихии; човекот трештен од гром на некој начин е избран од небото и неговата судбина е повеќе за почит одошто за жалење; грбот им беше засолнет од големиот замок, и нему повеќе не му ни студеше; чувствуваше извесна надмоќ над разбеснетите елементи кои во неговата душа создаваа спокојство и мир. Ветерот доаѓаше од крајната југозападна точка и, без сомнение, течејќи како паралелна воздушна река над Вардар, се струполуваше низ падините тресејќи го чардакот, кршејќи и корнејќи ја шумата и крајбрежните јавори и кревајќи ја водата кон небото од самото езерско дно.
    Што ќе стане со покривот? со голема здодевност запраша Сандо.
    Ако летне, тоа ќе му биде последен пат, рече Елисеј Руси.
    Во случај да го снајде тоа од што се плаши - а ги уверува дека ќе го снајде - тој ќе мора градбата да ја покрие со бетонска плоча која не ќе дозволи секоја недела дождот да му ги бербати ѕидовите и искривува сликите; новиот покрив ќе го врзе за неа со железни синџири што ќе ги фати со алки, кои ќе го држат за гуша како огламникот магарето, како сиџимот кучето и како ленгерот бродот; а ако и тогаш Господ пушти ветер кој може да ја крене, и однесе, тогаш нека целата куќа (сега првпат чардакот го нарече куќа) биде откорната од корен и со сè темелите фрлена во длабочините на Езерото. Тоа еднаш го кажа, сега го повторува: кој не знае да си го одбрани домот, не го ни заслужува. Како и толкупати порано, Елисеј Руси се пожали на шегаџиите кои во свое време, додека ѕидал, не го посоветувале веднаш да стави плоча, а покривот инаку да го сврти; требало да наликува на водопади низ кои воздухот се лизга како водата низ воденските карпи, а не да биде налик на брана или едро во кое удира со сета силина, како во Железната Порта демиркапирска од каде почнува Јужната Област. Пак ги спомна потечените ѕидови низ кои се слева истопената иловица со која додатно сакал да го заштити таванот; раче нешто и за белачите кои не му излегувале од дома и за нивните кофи од кои се сопињал, ноќе, кога требало да оди по мочање; кажа збор-два за капките кои не можеле да ги фатат ни навештите прередувачи на ќерамиди, меѓу кои ни царот на покривите Кољо Чапаратката, а не пропушти да ги оплакува и мувлосаните слики. Праша виделе ли неговите гости во каква жална состојба му била градбата, во која вложил толкави пари и труд, но, за жал, без да ѝ обезбеди сигурен покрив; според неговата проценка, поправките ќе му се фатат поскапи од целата градба, па и од вкупното уредување на тумбата, но тој нема да жали ни пари ни труд затоа што градбата во тој случај ќе биде наполно нова, и скроена по негова желба а не според туѓите умови.
    Сандо рече дека во последно време ги заборава настаните од минатите години, и дека не си споменува дали ветерот некогаш навистина го однел сиот покрив, како што се прикажувам или е тоа само глупава шега, колку на муабет да се најдиме и времето да ни помине полесно.
    Елисеј молкома, скоро крволочно го погледна својот слабодушен другар, и ништо не рече; во темницата лицето му доби зачуден и навреден израз.
    - Глеј там доле! - рече најпосле.
    - Дека? - Сандо мижуркаше кон пролетниот цут кој го засипуваше Езерото како снежна виулица.
    Ги гледаш ли бурињата? со заповеднички глас рече Елисеј; тој не прашаше: само го фиксираше со поглед местото на славното собитие.
    Сега, среденоќ? се зачуди Сандо. („Ебáти чувéко, шо с’м јас, карлñп?“) Како да ги видам, по волкави бранови?
    Се гледаат тие секогаш, и ноќе, и по бранови, само ако набљудуваш внимателно, рече Елисеј Руси. „Да ти гу дунéсам биноклото?“
    Нема нужда, рече Сандо, „не знам да гледам ус бинóкло, ебáти чувéко, такá га лага он“.
    А зошто, „да не е тавá пампóр па да треба да го кар’ш, или ташáк ус мене си игрáаш?“
    Не гледам јас („не ми се скева на мене“), рече Сандо, ни со двоглед ни со очи, кажувај што сакаш да кажеш, „нек пумñне вај пат бес видувáне“.
    Не ја гледаш, значи, границата? се стаписа Елисеј. Не го наѕираш во ноќта местото каде што пред неколку саати бевме?
    Не, нејќам салата, рече Сандо како дете оттурнувајќи ја лажицата што му ја принесе Елисеј; потоа си ја испи ракијата, го погледна својот добротвор истовремено покорно и решително, и кажа: Не, одговарајќи овојпат на прашањето.
    И ништо друго не гледаш?
    Ништо. Што може да се види во темницата?!
    Велат дека и во најтемните и најветровитите ноќи понекогаш може да се види човек на коњ кој со копје во раката јава кон Планината.
    По водата? - Сандо си ги истри очите, и ја оттурна чашката. - Мене ли ме најде за духови да ми прикажуваш?
    Да. - Елисеј Руси воздивна. - Значи, рече потоа, не ја гледаш границата? Но ако го поминиш местото каде што денес бевме, тогаш ја знаеш и водата во која ми падна покривот, и кон која вечерва пак ќе одлета.
    Јааа? искрено се зачуди Сандо, но од гласот јасно се читаше дека и понатаму не му верува. Мене ми е останало во главата како да паднал во соседниот двор.
    Елисеј пак го погледна строго, размислувајќи дали воопшто да го продолжува разговорот.
    Па еднаш ли леташе? извика најпосле, искрено револтиран. Јас сега не прикажувам за ќерамидите што им ги сокапиле главите на соседите, ниту за покривното било кое се закачило за бандерата како чамулñга, туку за денот кога еден ваков ветер го дигна целиот покрив и го однесе среде Езеро, до границата.
    „Бат-Сандо“ се насмеа, а по него и Кирил, но на Елисеј Руси тоа ни најмалку не му беше смешно.
    Утредента, рече, децата отидоа со чамецот да го видат местото каде што паднал покривот мислејќи дека тој самиот е потонат. И што се случило тогаш? Додека спокојно се возеле кон бурињата, пред нив одненадеж искрснало нешто, и тоа што: кроф нареден со ќерамиди, со оџак и со сите други џарџафáти; не само што не потонал туку мирно стоел врз водата, цел и негибнат, како Езерото да му е куќа што ја засолнува. Толку ненадејно изникнал од водата што децата одвај успеале да го избегнат да не се судрат со него; за жал, се преврнале, но без последици, за среќа. И? Што се случило понатаму? Храбрите, умни момчиња, итри трговчиња не го оставиле среде Езеро, туку го истуркале на брегот.
    Покривот? рамнодушно праша Сандо, од почит спрема приказната во која и понатаму не веруваше.
    Не, чамецот, одговори дебелиот сопственик на замокот. По покривот отидовме потоа, откако испливаа, кинисавме заедно, целото семејство, сите роднини и пријатели, сите бачовци рибари, сите пијаници од кафеаните, сите арамолéпци што се најдоа на брегот, целиот Дојран се премакна да го види покривот од куќата на Елисеј Руси среде Езерото, на границата. Абе што да ви кажам: дотогаш, ќе мавне дете со ластика, ќе скапи ќерамида, ќе го расипа целиот покрив; а сега: ама штрковото гнездо од оџакот да го снемало, јок џанам, сè си е тука, до најмала подробност, и секое ќерамитче цело и негибнато, чисто од водата и светкаво на сонцето. Го довлековме со дванаесет кораби, а потоа со судни маки, со крампот на Перкијата, пак го кренавме кон небото, го вративме на местото, на куќата, како бомбé на глава. - Елисеј длабоко воздивна и, незаитересиран кој што мисли за неговата прикаска, само додаде: - Еднаш бидува тоа. Но ако вечерва ветерот пак го однесе покривот, како што ми се претскажува, тогаш мајката му е само една: на истата куќе нов покрив, што ќе биде врзан за неа самата, а не зависен од ветриштата и издржливоста на езерските плеќи.
    И покрај ветерот, слушнаа кога тропна железната порта; по скалите се качуваше нечија сенка: Коста. Без ништо да каже, Кирил знаеше дека се случило нешто непоправливо. Коста го замоли да појде со него. Штом седнаа во колата, која се лулкаше како лаѓа во разбрането, наполно несигурно пристаниште, Коста заплака. И веднаш по тоа, соземајќи се, му рече дека на Костанда ѝ отекла жлезда на вратот. Кирил се скамени.
    Немој, само, никому да кажеш, рече Коста скоро заповеднички.
    Постојат моменти кога се чини дека сиот човечки живот е само чекање, приготвување за некоја вест или некој настан по кои светот повеќе нема да биде ист: таков беше тој миг. Кирил си спомна за средбата со Костанда, во нејзината соба, за зборовите што си ги прозборија, но најповеќе за отечената рака што тогаш му ја покажа, со брзо движење на уплашено дете кое бара утеха. Тоа е само последица на операцијата, или инфекцијата, како што ѝ кажал и Коста, да, бездруго. Уште тогаш насетуваше, а сега наеднаш му светна сè, сè било залажување: лажното заминување за Скопје, исто таквиот излет до Солун, забрзаното довршување на куќава на езерово (која сега беше скоро готова), неверојатната раздалеченост до која дојде меѓу сите нив: сите тие настани требаше да го создадат привидот на нормалност, на тоа дека ништо во природата и меѓу луѓето не е променето, дека сè е како порано и дека ќе биде како дотогаш, дека ништо особено не се случува и нема да се случи. Бела сакаше да поверува дека со операцијата сè е завршено, и така да си го свали товарот, или барем предвреме да не се оптоварува; Кирил неубедливо прикажуваше за некаква промена на животот и односите кои во него владејат, како за можен спас; Димитар кој најчисто ги доживуваше сите состојби не можеше да ги замисли пред да дојдат, опседнат со привидот на видливото; Александар се обидуваше да си ги расподели силите за цел живот кој не можеше да биде посветен, според него, ниту на една случка, ниту на една страст. Децата не знаеја ништо, како ни дедо Таќе, татко ѝ на Костанда кој, сепак, сонуваше мачни сонови за змии кои требаше да ги убие и од кои едната, сепак, му избегала. Таа ја врза сета своја надеж за беспримерната пожртвуваност и лекарско умеење на својот маж а Коста остана сам, наполно сам, според себе залажан дури и од Кирил кој на почетокот од несреќата просто му вети дека ќе ја победат лошата болест, а изневерен и од себеси и науката на која ѝ го посвети животот. Светот остануваше само за другите; без никаква вина, тие беа протерани од него, со мала надеж дека можат само отскраја да го гледаат, беспомошни и бессилни, исполнети со болка и страв, а камоли вистински да го живеат. Сиот вложен труд, сите усилби, надежта, сè беше попусто. Во мракот на малото рено со кое некогаш ја шетаа Долна Македонија, Кирил просто со рака можеше да ја допре детската ранлива душа на својот брат, како извадена од соништата за него, исполнета со оној единствен доверлив и истовремено збунет, уплашен насмев. Живо го виде како бебе во пелени завиено на станицата на Миравци (таа гара недалеку од Езерово, и покрај сета близина, нему му наликуваше на предел од сон, што не постои ни на географските карти, а камоли во стварноста) од каде еден далечен ден тргнаа на пат; тој пат, кој беше и вистина и живот и толку тивка, толку празна, неименлива неминливост на Кирил му личеше на радосен празник исполнет со возбудливи средби без ниедна разделба. Но, не може да трае вечно она што е предодредено да постои само еден миг; ги немаше некогашните локомотиви на јаглен, наконтените патници од возот станаа сенки или полека се просенуваа. Поминаа четириесет дена од смртта на Калиопа Водочки, а Пано Димитров веќе со години не го шета своето бомбé по светот; го нема татко им, Никола Водочки, како што одамна ја нема ни старата к’шта. Бела има седумдесет години, а и Кирил не е повеќе млад. Набргу ќе ја снема Костанда; прво ќе ѝ се промени лицето, а со времето и сеќавањето на неа, заедно со сите други спомени, ќе станат болно далечни, неразбирливи. Меѓу браќата ќе се вовлече студенило; ќе се помират со неслогата и со рамнодушноста кои ќе ја припремат и олеснат разделбата  која еден ден ќе дојде; исчезнувачката ќе стане природна, безболна; ќе се стопат со урнатините кои ги окружуваат; нивните наследници извесно време ќе се шегуваат за сметка на нивната смешна исклучителност, а потоа ќе ги заборават.
    Во воздухот лебдеше прашањето кое во сите слични ситуации ги труе, или само затемнува односите: зошто јас, зошто не некој друг, што сè заедно се сведува на молба и преколнување: оти не ми помогнеш ако си она за што се прикажуваш?! Легендите за браќата, татковците и мајките гаснеа заедно со животот. Единствено решение беше на сè да му се даде привремено нормален изглед. Коста не ни помислуваше да се помири („не доаѓа предвид!“), но знаеше дека може да се потпре на својот вроден реализам и на неисцрпната енергија, на надежта дека од вообичаениот животен след, како и дотогаш, ќе се создаде сама од себе обичноста на постоењето, а со неа и можната трајност. На крајот од краиштата, борбата беше дел од неговата професија, а сега се претвори во вистинска војна. Тоа и му го кажа: дека дополнително разорно дејство на болеста почнало, и дека отсега не важат досегашните правила, туку борбата до истребување, во која еден мора да биде поразен.
    Го извети дека утре заминуваат за Скопје. Додека не стасаат резултатите, мочката нормална, што рекла Ана Ахматова. Потоа, зависно од пресудата, ќе почне борбата. Го замоли, што е до него, да преземе мерки: чаеви, витамини, здрава храна. Затоа и побрзал со куќата, поради чистиот воздух, сонцето и водата, слушајќи го токму неговиот совет. Не, не му треба никаква посебна помош, да тргне со него и слично, вечерва ќе остане во Дојран, да, ќе преспие, но не кај мајка си од која дознал каде се наоѓа тој, туку на друго место, а рано изутрина тргнува. Коста излезе од колата, се качи по скалите, испи ракија-две на ветровитата тераса, а потоа си отиде, сам, подвиен, оддалеку налик на татка си Никола Водочки. Елисеј Руси виде дека Кирил се смрачи, но ништо не го праша; впрочем, веќе одамна и тој, како толкумина други од нивната средина, го знаеја она кое Коста сакаше да го скрие и од самиот себе, како срам, грев или пораз.
    Езерото бучеше во својот зовриен котел, а крајбрежните јавори од времето на Гази Евренос пукаа пред силните налети на ветерот. Чемпресите од земјата на Хумбаба го допираа тлото со своите врвови, а целата градба се тресеше и злосреќно свиреше како во напуштена дедовска воденица. И наеднаш - во еден наполно неверодостоен момент - огромна сенка на црно птичиште просто се искорна од ниското небо и пред Кириловите очи полета кон Езерото, не мавтајќи со бледоумрените крилја.
    Покривот, кусо и суво рече Елисеј, гледајќи и истовремено наслушнувајќи кон далечината кон која бргу исчезнуваше чудното сениште.
    Ајде? - Сандо трепна, и кажа дека и тој видел нешто налик на џиновски лилјак, со оџак на главата.
    Нели ви кажав? рече Елисеј скоро со олеснение, или дури гордост. На кого тука цела вечер му објаснувам што ал ќе ме снајде?! Затоа и ве насадив, да видите и да прикажувате!
    Гласот му беше мирен; изгледаше дека повеќе го вознемирувало претчувството за она што ќе се случи од стварноста која ја прифати со спокојна решителност.
    Кому му треба ваков покрив, рече Елисеј Руси, нека отиде да си го земе. Мене повеќе не ми е потребен. Јас ќе си направам нов покрив: прво плоча, врз плочата алки од арматурата, за алките врзани синџири, а за нив фатено билото на покривот од кого повеќе нема да се сопиња туку низ него ќе се лизга како по масло: не ми треба повеќе едро за пловидби, туку ленгери да не си ја изгубам лаѓата. Да се качиме горе, да видиме што се гледа од чардакот! Кога си ја видов куќата денес од бурињата, од границата, ми стана јасно дека мојот покрив и не е направен за друго туку да биде однесен од ветерот. А дувна, знаев што ќе се случи. Нели ви реков? Нели погодив? Но отсега ќе направиме поинакви покриви!
    Знаеш ли каде падна?, рече Сандо одмавнувајќи кон хоризонтот, со глас кој повеќе не беше рамнодушен туку само подбивен. „Вај пат а п’рлетé грáницта и паднá на делто Мане уф дворо, да не устáне питéло бис уџáк, а штрк’лто бис другáр!“
    Не забележа дека пак го смени говорот, префрлајќи се на „бежански“, ниту чувствуваше потреба да објасни како наеднаш погледна, па го виде она што пред малку за него беше невидливо.
    Се качија во октогоналната соба осветлена од ѕвездите. За чудо, нејзиниот покрив, независен од главниот, беше не гибнат од ветерот. Иако малиот чардак, наречен и изл’к, чкрипеше и се лулееше оид небото, во него владееше вообичаен спокој. На миндерлакот покрај сферниот прозорец од нескршливо стакло седеше девојка облечена во бела кошула. Гледаше кон Езерото, и не се сврте кога влегоа, ниту нешто рече; под треперливиот сјај на ѕвездите коишто ветерот ги ронкаше од небото, нејзиното мирно лице налик на цртеж врз далечината наеднаш пламна од првиот зрак на месечината која токму во тој час огреваше над сртот на Беласица постелајќи го преку разбранетата вода својот златно-кадифен пат и болскотејќи во нејзините златни коси.
    Чија е таа мома? смерно праша Сандо кога слегоа, мислејќи дека ги знае сите тајни на својот пријател, и првпат се запраша да не е девојката, а не ветерот и летнатиот покрив, она што Елисеј Руси вети да им го покаже на Кирил Водочки и нему, и кое тие таа вечер требаше да го видат.
    Езерска, мирно рече Елисеј, и објасни дека Девојката само понекогаш свраќа кај него; обично живее сама; не, нема родители, колку што тој знае; понекогаш шета долж брегот на Езерото, да, таман си е работата, како нешто да бара, или како некого да чека.
      
      
      
      
6 – ПЛОЧАТА
      Немаше настани, само незабележливо стлеан живот. Кога осимна неделната изутрина кога требаше да ја „стават плочата“, Кирил сфати дека малата градба настануваше токму онака како што навести Елисеј Руси во кафеаната кај Топчето. За таков мал потфат, впрочем, чиешто значење Кирил непотребно го зголемуваше – како основата на градбата да ја сметаше за мерка на нејзината идна стварност – веројатно не ни требало да очекува особени изненадувања. Прогнозите на Елисеј беа наполно точни: кога имаш сериозни помошници, и малиот почетен капитал доволен е да се досегне целта.
      Попусто Бела се тервожеше погрешно толкувајќи ја загриженоста на својот син. Тој беше несреќен оти воопшто мора да размислува за пари, а не затоа што ги нема; таа се плашеше издадените чекови да не го одведат таму каде што, во време на кризата, лекоумно потпишаните меници го одвеле татко ѝ Аристид Добри: во пропаст. Под старост склона кон озборување, им се лутеше на другите синови што не помогнат побргу и поефикасно; на Димитар, навистина, „толкави му се силите“, но зошто Коста и Александар не ги остават, за извесно време, своите планови и задолженија, и наполно да му се посветат на неспособниот брат, кадарен да ѕида во воздух но не и на земја. Бела без престан го подвлекуваше примерот на Елисеј Руси кој – иако не му е ништо, само другар – си ја остави работата во дуќанот за наполно да му се посвети на Кирил, возејќи го повеќе пати на ден каде што треба, организирајќи средби со полезни луѓе, надгледувајќи ги мајсторите, врзувајќи ги сокинатите конци и воопшто правејќи му друштво на сиромашниот писател. Што корист тој може да очекува од Кирил: да му прикажува за исчезнатиот град? Бела беше помирена со судбината на својот најголем син; „шом на време не си дојдé у Скопје“, според неа, го разминаа почестите, признанијата, патувањата по светот и, над сè, привилегиите и парите. Сега, сакалнејќел, мора да ведне глава и да чека ќе се сети ли некој да му помогне. Коста тоа не го одобрува – како што таа, Бела, слуша – секој требало сам да си ги врши работите, но тоа било само „дрндрн“, да го праша таа како тој ѕидал, сам, или со помош од сите страни, што ќе ѝ рече? Зарем татко им, Никола Водочки, не бил горд кога – по толката слава и онолкавото богатство – навидум без мака почнал да носи туѓо, палтиња и панталони од тетин Микеле, па доживеал дури да ги скапи и алиштата и кондурите на покојниот си дедо, Аристид Добри; зарем тој бил штукнат кога каучи макнел од Загреб, уверувајќи ги сите дека ништо лошо нема во тоа, поарно ли на ѓубрето да завршат сите тие шејови, или на Ѓупци да се дадат, кога се цели и чисти и „скоро нови“, и можат работа да свршат. Бела беше несправедлива во своите забелешки спрема Коста, кој имаше доволно свои грижи, а особено кон Александар врз чии плеќи падна организацијата на повеќето работи врзани за изградбата – кое и Елисеј Руси постојано го признаваше и истакнуваше – за најпосле да му ги отстапи и сопствените мајстори. Иако Бела мрмкаше, „морáле ли три к’шти у исто време да се прават, ми такá де“, Кирил чувствуваше дека голем дел од онаа енергија која тој ја насочуваше кон други, непознати луѓе, сега му се враќа токму преку Александар кого тој заминувајќи на студии го остави на онаа возраст на која е сега малиот Камедонски, и кој израсна далеку од неговата грижа, па и неговото духовно влијание.
      Во почетокот на Кириловиот престој во Струмица и Дојран дојде до целосен застој во работите; поточно, скоро цел месец ништо не се чепна, зашто – според Бела – допрва се расчистувало она кое требало да биде готово пред тој тука и да се појави. Но подоцна многуте раштркани, неконцентрирани енергии почнаа да се слеваат кон единственото заедничко средиште и да се вообличуваат. Не сметајќи ги темелите, прв, а засега и конечен планиран резултат на тие усилби беше претстојното поставање на плочата, основата на идната градба која полека ќе настанува, здравје боже, во годините кои следат.
      Уште од раното утро му падна тоа на ум: зошто и на најобичните животни факти непрестајно им налепува неподносливи, пластичнометафорични фасади? Што сакаше тој, благодарение на „ѕидањето“ сред пустата штама на непостоењето да ја оневозможи, или направи смешна, изградбата на вистинската „куќичка за одмор“? Што воопшто замислуваше, дека плочата е рамниште врз кое ќе го постави, или дури надгради, сиот свој живот? Зошто ѝ придаваше толкава важност на почетокот на една градба која можеби токму затоа никогаш нема да биде завршена, наспроти толкавите куќи на знајни и незнајни кои го окружуваа, па и наспроти недостижниот замок на Елисеј?
      Кирил добро знаеше дека незавршеноста, ако не и неоствареноста, е централна „тема“ на неговиот живот; сфаќаше, исто така, дека таа не се заокружува и реализира можеби не толку поради недостиг на дар, знаење, ум, или сили, колку поради отсуство на уверение и вистински мотиви. Префрлувајќи го, често, тежиштето на своите усилби од конкретниот во некој апстрактен простор, како тој самиот несвесно да ја оневозможуваше нивната реализација. Незавршеноста беше отсјајот на неговата колеблива душа: не сакаше да го одрече земниот живот заради небесниот, ниту да се откаже од вечните заради минливите нешта; а не ја беше нашол ни онаа единствена, цврста и непоколеблива врска што нив ги обединува.
      Насетуваше, за почеток, дека простото механичко мешање на разните светови е неподнослив дилетантизам, и дека само низ едниот – сеедно кој – свет може да се дојде до другиот, по пат кој бездруго не е премногу комплициран, но ни јасно видлив. Затоа реши, ако не сака однапред да ја „оневозможи колибата“, да се сосредоточи на нејзината изградба, а не на можните значења на тој потфат. (Впрочем, беше свесен дека нема ништо позалудно од тоа да се бара смислата на човековите усилби надвор од нив самите.)
      Додека одеше кон градбата, не го оставаше впечатокот дека пред него стои најпроста можна градежничка задача (која е далеку од изградбата на брани, мостови или облакодери): столбовите кои раснат од темелите да се врзат со течен цемент со поставените и исшалувани железни елементи така да создадат, до крајот на денот, рамна плоча врз која, за почеток, само ќе може да се стои, и да гледа кон Езерото.
      
      Од рано утро Елисеј Руси стои, сам, под јаворите меѓу Езерото и патот, спроти кафеаната Тераса, и гледа во цврстите темели на идната градба. Не му е наполно јасно со што токму таа го привлекува, па не може да се воздржи да не каже во себеси: „Ного убава ќе излéзе!“ Наоколу, лево и десно над Кириловото место се гледаат нови, цврсти, штотуку завршени куќи кои би требало со својот изглед понапред да го привлечат неговото внимание, толку повеќе што во изградбата на некои од нив исто учествувал, или сè уште учествува. Кровот на куќата од брат му, Благој Руси, изработен е според негов личен нацрт, од мајсторската рака на Кољо Чапаратката. Тој кров не може да го однесе никаков ветер а истовремено да не ја откорне целата куќа, што е исклучено, зашто таа не е ѕидана ни на тумба ни на измиена карпа туку со темелите е врзана за седмата земјина наслојка. Високо горе, над сите, се воздига, дури до небото, шумовитото и цветно ритчеградина со гласовитиот чардак. Но Елисеј Руси ни око не свртува кон него, толку го нервира неговата сплескана глава без чалма, што сега служи за подбив на месните бадијалџии, и на скржавите патници кои од краиштата под Олимп, со маслинова голушка под јазикот, јаздат низ сегашните Земји на Словените кон нивната некогашна прапостојбина. Место кров, неговиот чардак сега има ведро небо кое го гази таванот од кал како петелот кокошката. Елисеј е свесен што би можел да ѝ стори еден ненадеен дожд на неговата сликарска галерија; па сепак, сè уште ништо не презема. Оваа пролет сè уште не капнала капка дожд, и тој свесно го предизвикува („гу с’ска“) небото да грмне веќе еднаш, а не само ветрови лоши да пуштува; впрочем, мајсторот му е зафатен на Терасава, која ја надоградува заедно со својот работлив, личен, јак и молчалив брат, а тој, Елисеј, уште ни материјал не почнал да купува за новиот кров: засега само размислува, што ќе биде и како ќе биде. Во мигов, не постои ни тумбата ни замокот со летјаштио кроф: сега го интересира само малата Кирилова градба. Иако одвај ѕирка од земјата, и поради косината на тлото изгледа како да стои малку „на јан“, иако е забастена и неугледна како немаскиран бункер, Елисеј верува дека со својата заветна положба ќе ја надмине славата на премногу гордите кули, сега потстрижени („по германски“) од ветерот.
      Да не е толку дебел и тежок, и да нема недоразбирање меѓу неговото срце и здивот, би ја качил малата угорнина за да провери, уште еднаш, како е подготвена плочата, и како мајстор Запечокот од Криву Паланку – кој со помошниците стигна на градбата пред изгревот на сонцето – го довршува шалувањето на скалите. 
      Синоќа, од горната (своја) страна се спушти со кола до градилиштето, и беше мошне задоволен од она што го виде. Долговратиот СмешкоШало, кој по волја на небото пиеше, како и самиот Елисеј, сокија, доби од него гајба струмки за одличното мајсторско шалување. На малиот калфа Драган му нареди да ја извади гајбата пиво од багажникот на фијатот со зборовите кои за малку не го кутнаа Кирила: Fiat iustitia et pereat mundus. Чиракот побара Елисеј да го слика со газдата. Руси го извади фотографскиот апарат од колата, ги нанишани и ги штракна, на работ од стрмината, од каде се гледаше целото Езеро. Се намурти кога виде дека од цревото тече вода, го зеде од бурето, но не рече ништо; само извади кесичка содабикарбона, го истресе белиот прашок на јазикот, голтна малку вода, и го фрли мркучот во камењата. Се смркнуваше; уште малку, ѕидарите ионака ќе морат да се качат до шахтот во Данчовиот двор, и да ја затворат водата која следниот ден ќе им биде поскапа од лек.
      Цел ден ги гледаше мајсторите и калфите и чираците, а и Кирила со нив, како сред јунскиот пек носат железо од патот („Тии магарñна са, не са чувéци“, рече Кољо Чапаратката додека ја качуваа стрмината), го сечат и вијат за арматурата, и најпосле како јуначки ги редат монтите. Тој не смееше да слезе од чардакот да не му докундиса сонцето, а и да не се нервира, но затоа внимателно го следеше секое движење со двогледот.
      Претпладнето се маткаа околу градбата некои Ѓупчиња, за кои Елисеј Руси претпоставуваше дека се од рудникот, без ништо да фатат; по истекот на работното време си отидоа со камионот, мошне воинствени. Со саати мајсторите и носачите ја префрлуваа тежината едни на други, и најпосле таа падна на газдата: Елисеј оддалеку се восхитуваше на јачината на Кириловиот ‘рбет кој добро го поднесуваше аргатлакот. Запечокот истовремено сечеше и виеше железо, шалуваше и помагаше при местењето на монтите. Седум монти недостасуваа поради додатно пуштените еркери, и тој, сметајќи дека самиот лошо пресметнал, ги направи. Вистина, прво посака место нив да стави гола арматура, но Елисеј Руси му се развика од тумбата: „Да не си игрáаш игрáчка, и матријáло у ветар да гу расфрл’в’ш!“ „Е шо да права с’г?“ викна Запечокот. „Монти“, викна и Елисеј. „Е кога ќе се исушат тие монти, да и еба! Кој утре ќе ги дигне?“ „Јас“, викна Елисеј. Додека малку залади, и тој слезе од тумбата, монтите беа направени. „Добро навадéјте ги“, им рече Елисеј, „утре сабáјле јас ќе ги качам! Завршñите ли ус шаловката?“ Запечокот рече дека скалите ќе останат за утре сабајле; „и оној ќошон од струјата!“ „Е оти?“ рамнодушно праша Елисеј, иако гледаше дека темницата освојува, и дека работата мора да се остави. „Оти?“ повтори мајсторот. „Е ај ти врзи ја арматурава на три прста од електричните жици, и уште по мрак, да о еба! Каде ви биле очите кога сте колчеле, зарем струјата морала да го сечи ќошот? Утре електричар да донесеш да ја исклучи струјата, инаку не бидува работа.“ Елисеј малку размислуваше, а потоа рече: „Как ти ќе кааш!“ Но кога се качи на незалеаната плоча, и виде меѓу монтите додатно ставено дебело железо („дванáјска“) пак се развика, спомнувајќи дека неговиот чардак е направен со помалку „џилéзо“ одошто овие темели и таа плоча. „Јас одговарам за градбата“, рече мајсторот. „Ного е тавá џилéзо“, пак рече Елисеј. „Не ќе је“, тврдоглаво процеди мајсторот наднесен над работата, а потоа додаде: „За туј теп кровот ти лета“. Не можеше да се замисли поголема силина во помало тело, и поголема работливост, од оние на Здравко Запечокот; инаетот ич да не се спомнува. „Газдата си је газда, свака ти част и тебе, ама ја одговарам утре ако се сруши куќата, ја име губам“, рече мајсторот.
      Но нели себе не се жалеше, на другите уште помалку мислеше, така што не му се задржуваа долго ни мајстори ни работници; ги ранеше, сите од ред, катадневно, со леб и салама, и затоа му бегаа. Не можеа само со сонот да си ја повратат силата, додека градежниот претприемач, според непотврдените сознанија на помошниците, навечер тајно излегувал да јаде ќебапи кај пејачката во Мрдаја. Од оние што ја започнаа градбата – иако сè уште беа на почетокот – останаа само молчаливиот бивш љубител на ракија, сега пијач на сокови, мајстор прв за шалување, и насмејаниот Драган кој за сите овие денови не се осмели да се избања во Езерото кое ќе го запомни како глетка од фотографија; тој беше кадарен цел ден да трча со полна количка преку еластична талпа, како младоста, здравјето и силата да се дадени еднаш засекогаш, како вечна и неуништлива радост, макар немале никаква цена и не обезбедувале никаков живот. Тука беше и новиот мајстор со мустаќи, исто насмеан и по сè изгледа безимен, питом, неискажливо безмештежен. Тој, меѓутоа, доверливо му рече на Кирил дека изутринава планирал да скубне – толку го нервирал спечениот џимрија – но останал само заради него, газдата; не сакал да го остави во еден ваков момент на цедилка. „Глеј утре сабáјле да те снема за плочата“, рече Елисеј кој го слушна разговорот, „па да пуштам некуј лувџñи да те утéпа дека Трñводи.“ Тој шеташе по плочата со Кирил, и прегледа сè; освен скалите, и ќошот под електричните жици, сè беше завршено, и изработено добро.
      Изутринава, Елисеј Руси со двоглед се увери дека мајстор Запечокот не чекајќи го него ги реди новите монти дури и не придржувајќи ги со талпи, како што тој сметаше дека треба да се направи. Сонцето сè уште не огреало, а неуморното мајсторче со сета сила чукаше со теслата, правејќи ги скалите. Да спечали некоја пара, ноќта ден ја правеше, а денот вечност.
      Не, нема нужда сега да се качува и уште еднаш да проверува, мисли Елисеј, сè е потпрено добро, сè убаво е прицврстено; уште да дојдат помошчиите и тој да го најде електричарот, и леењето на плочата може да почне. Додека ги гледа темелите над кои – сигурен е – набргу ќе се вообличи убава градба со цврст кров и тераса за одмор, чувствува неразјаснлива радост, иако не е наполно сигурен од каде токму потекнува таа.
      
      Уште од она последно лето кога се разделија – тогаш Кирил тргна на студии со Павле Аканџаличанецот – со кое се заврши неповторливото време кое, во недостиг на зборови, луѓето го наречуваат прва младост (а кое во неговата душа беше побескрајно од сиот подоцнежен живот) тој, Елисеј Руси, одвај ако се среќавање со Кирил Водочки. И сега, сосема неочекувано, случајно, пак се најдоа во едно друго време, пред едно ново лето со кое, како што му изгледаше, животните текови од корен ќе се променат. Кирил пред години тргна од еден свет во друг, за сега да му се врати. Што се случи во меѓувреме? И двата света исчезнаа, а животот помина. Којзнае нема ли и ова лето што доаѓа, или она зад него, да го обележи крајот на вкупното постоење, онакво какво што тие го запомнаа?
      Кирил и тој беа доволно оддалечени наполно да се заборават. До повеќето можни, и дополнителни, средби обично не доаѓа. А, ете, сепак се случи она што најчесто не се случува: сред полната зрелост ги огреаја зраците на дамнешното последно лето пред тоа навистина да дојде, и еднаш засекогаш да ги покрие со гробната плоча; плочата која сега заеднички ќе ја стават, благодарение на случајниот стек на околности, спроти новото лето, можеби навистина ги поврзува развеаните животни трошки во едно средиште, независно од обичноста и секојдневноста на она што ги приближува тие далечни настани во времето.
      Свесен е Елисеј дека Кирил Водочки нема многу учени теми за кои може да зборува со него, вклучувајќи ја и уметноста. Но кога го одведе белграѓанецот на изложба на американска графика во Мала Струма, и самиот се зачуди на неговите зборови: дека таа би била исто толку добра и во Њујорк. Тоа беше сосема поинаков настан од нерамноправната борба, за пет илјади марки, меѓу домашниот (убав но ранлив) шарпланинец и вештачкиот пит-бул териер, иако, строго земено, меѓу тие две случки постоеше внатрешна врска.
      Таа пролет, толку тивка, толку празна, ненаселена со сиромашни туристи, времето им поминуваше обично: по неколку пати дневно одеа за Дојран и се враќаа од Езерото, а потоа, кога Кирил остана во хотелот, Елисеј секојдевно го посетуваше. Седеа по кафеаните, јадеа риба; секој ги пиеше своите пијалаци; кога Бела отиде за Скопје, Кирил се пресели, на неколку дена, на чардакот, и тогаш конечно се увери во готвачката вештина на Руси; една вечер, тој му го покажа филмот од свадбата на синот; потоа разговараа за уметноста, за Веласкезовата слика Las Meninas, за инфантката Маргарита и невидливите платна и автопортретите скриени зад лажливиот одраз во огледалото.
      Одговарајќи му на прашањата, Кирил му раскажа за сè по нешто, вклучувајќи го и неговото сопствено потекло. Општо земено, и самиот тој, Елисеј, добро знаеше дека е бегалец негде одоздола, од земјата која сега беше друга и заборавена, но дотогаш не размислуваше многу за значењето на историските собитија што се случиле во минатото. Тогаш првпат сфати дека минатото не е само дел од неговиот живот, туку самиот тој, она што го овозможува (не сметајќи ја трговијата).
      Од ден на ден слушајќи за чудните патишта на народите, нему, на Елисеј Руси, му стана јасно дека нивната земја е пред сè пепелиште, од кое, како бурјан, иако не на сите места, пак расне животот, наполно инаков од поранешниот но со тајни невидливи жили сврзан со него. 
      Којзнае зошто токму историјата стана главната тема на таа серасцутна блескава пролет; можеби затоа што неусетно пак почна да се случува околу нив, навестувајќи метежни денови? И со голо око беше видлива опасноста од националните и верските поделби кои дојдоа по идеолошките, и се закануваа не само едното зло да го заменат со две други туку и целиот живот да го вратат токму во времињата кога овој град бил разорен; и така да се случи она за кое Кирил непрестајно зборуваше, времето да потече истовремено напред и назад, опнувајќи ја болно кожата на народите, и воспоставувајќи ги старите лаги.
      Има ли сила која може да ја воспостави вистината место измамата во која сите учествувале? Првото страдање на невино население, првиот масовен колеж, првиот погром во овој век – колку што нему му е познато – извршен е токму над народот во Македонија во време кога таа не била држава и немала ни црква ни војска ни големина ни сила ни моќ да биде повеќе од пасивен учесник во сопственото сотрување. И што сега, зарем оние кои го држеле ножот и со него ја расекле жртвената погача да ја признаат сопствената вина, тие кои своето дело го сметаат за татковинска војна и ослободување на својот народ? Едната единствена вистина поделена е на три, на четири различноеднакви дела само и само да се скријат трагите на злосторството. Кој сега, дополнително, да ја утврди вистината, Европа и Америка, или Германија, или Русија кои, секоја на свој начин, учествувале или не учествувале во големата прелага? И како да се стори тоа, кога новите промени бараат нови жртви? Ако животот на единката е потребен место вистината да се воспостави самозамислена стварност – како што вели Кирил – кој тоа ќе го спречи? Можеби окото истечено врз жртвениот камен, кое не бара освета, ни надоместок, ниту инаква полза освен голата вистина, и споменот? Како што вели Кирил, не е прашање дали, еден ден, некој и нешто ќе остане, дали ќе биде, туку дали бил: гледано во перспектива, минатото е единствената мерка на стварноста, а неговата исполнетост главната сушност на иднината. Ако Првата Македонија ја обединила Грција и ја раширила нејзината култура низ цел свет, зарем истиот тој свет, и истата таа Европа што никнала врз нејзините урнатини треба да го сотрат дури и нејзиното име? Ако Втората Македонија, по стек на околности, како што му кажуваше Кирил, го прифатила христијанството и православјето за сиот словенски свет, ако го создала првото негово писмо и го сочувала јазикот на кој илјада години ќе се служи светата литургија, зарем таа не е заедничко чедо на сите Словени? Зошто тогаш тие се караат и тепаат околу првенството, зарем само затоа да го задушат своето најсакано дете? Или третата Македонија некому може да му напакости, вака соголена и останата без спомени, несвесна за самата себе, неука, проста?
      Елисеј си спомнува дека во еден момент го праша Кирила (како ученик учителот, таман си е работата) што мисли тој, како паметен човек, што ќе се случи со нивната земја. Со Југославија? Да. Кирил рече дека таа ќе се растури на своите составни делови. Не е можно, возвикна Елисеј, а како? Со војна, рече Кирил. Да видам не верувам, рече Елисеј. И ќе видиш и ќе поверуваш, му кажа Кирил. А што ќе биде со Македонија? праша Елисеј. Кирил рече: Ќе стане своја, светска и општословенска. Кога Елисеј побара тоа да му го дообјасни, Кирил кажа: Ако не биде своја, ќе исчезне; но не само за себе, туку за сите: а со нејзиното исчезнување ќе го снема и сонот за она што Александар еднаш го нарекол Светско царство. Кога Елисеј го праша: Да не сме ние мали за такви соништа, Кирил само му рече дека Светското царство е предел каде што ќе се сретнат просветлените единки, макар и мртви, а не избезумените, макар и победнички народи. А каква врска тогаш има тоа со Македонија? рече Елисеј. Никаква, освен името, му одговори Кирил.
      
      Додека не трепкајќи гледа кон темелите на градбата Елисеј Руси чувствува оти во неговото срце нема злоба кон другите народи, кон различните луѓе кои го потсеќаат на шарено ливадско цвеќе; но, токму затоа, не може да сфати што е тоа кое го уништува животот и ги сотрува спомените токму на нивниот извор, таму каде што настанале. Наеднаш, му се чини дека станува збор за голема завера на смртта против животот. Се прашува – тој, кој себе не се смета за умен, а знае и дека не е учен – како е можно, покрај толкуте универзитети, дипломи и над книгите пробдеани ноќи, во светот да владее таква непросветленост и такво незнаење човекот да не биде свесен дека припадноста кон некое семејство, или град, или народ, или јазик, или писмо, или вера, или раса или штогоде друго не значи ништо ако истовремено не ја подвлекува припадноста кон човештвото и самиот себе. И бидејќи не може да поверува дека таквата проста вистина не ја знаат повеќето луѓе, се прашува, во што е тогаш причината на злото кое владее во светот. И не може да најде друго решение туку дека е оно во неслогата која произлегува од себичноста и грабежливоста кои, кога ќе се обединат, ја создаваат трговската стварност, на која ѝ припаѓа и тој, Елисеј, како што вели Кирил. Но, според некоја невидлива небеска правда, токму она што на луѓето им изгледа вечно и неуништливо како и самиот нивен живот, прво и најбргу исчезнува, и станува урнатина. Навистина, никој повеќе не треба да му објаснува која е главната причина за уништените градови и царства: уверен е дека светот го сотрува желбата да се живее не само за сметка на друг и на местото на друг туку и – место него. Та што Грк, што Бугарин, си спомна за зборовите на стариот Мане Илиев Стоев. Кој се родил на овој брег, мисли Елисеј, можеби ништо не знае за своето потекло, но сосема непогрешливо насетува кој е и што, не само како се вика туку и на кој начин стварноста на неговото име звучи во тишината на неговата душа. И како е, тогаш, можно, не таа извесност, туку својствата што ги крие, па и животот кој го нуди, од корен да се променат со промената на името, или пак тоа самото да стане причина за невидени страдања, или злосторства. За време долгите разговори со Кирил – за кое време чу секакви нешта и за Езерово – тој, Елисеј Руси, сфати дека Градот Урнатина е безумно дело, но не секогаш и дело на безумници, туку и резултат на некоја подла игра која едните луѓе ги претвора во неволни соучесници а другите во непоткупливи воини. Без помошта на ослободителите, си спомна Елисеј на зборовите на Кирил Водочки, не е можно да се скапе химен на стара мома, а камоли да се разори град! Се праша само кој, и како, ќе го обнови она што со векови се растурало.
      Ни сам не знае колку сериозно ги зема своите мисли, но во разволнуваната душа чувствува дека урнатините се телесниот говор и на заборавот и на паметењето, кој канонски паралелно одекнува кон иднината, и дека тој лично би бил необично среќен кога, еден ден, на овие ритчиња кои се протегаат меѓу Нов и Стар Дојран, и кои никогаш не биле населени, би изникнала, место прнарите, населба која како мост, или невидлив волтин лак, ги поврзува времињата и луѓето од кои никој не е доволно стар да биде заборавен.
      Тој и самиот гледа што се случува последниве месеци во земјата, и се плаши, како и Кирил, дека прстите што ги повлекуваат невидливите нишки, пак ќе го раздвижат човечкиот мравјалник, терајќи ги луѓето да бегаат од едната кон другата сигурна смрт. Може ли ова место, кое некогаш било папокот на Големото Царство, а сега е само осамена караула на Границата, да остане негибнато од стрвноста на настаните кои следат? Ќе дојдат ли нови ослободители, со старите имиња, или ќе се појават други, со инакви знамиња? Што и да се случи, Еѓупците кои ги преселил овде Птоломеј од топлата тиња на Нил, никогаш повеќе нема да ги видат своите домови. Мртва е Илирија. Мртва е Тракија. Мртов е Словенскиот Свет. Мртва е Отоманската Империја. Мртва е Хелада. Мртва е и Македонија. Сите се мртви, вели Кирил, а сепак, мисли Елисеј, пак сè на светот е живо. Освен иднината, која допрва треба да се роди. 
      Смета дека не е негово да води грижа за тоа. Кирил го уверува дека овие краишта некогаш биле центарот на светот, а дека сега се надвор од него, од онаа страна на рамната плоча која плива врз бескрајниот воздушен океан; никој не знае колкави се можностите тие пак да се родат од сопственото јајце, или од сè уште топлата заедничка матка. Таквите нешта се надвор од неговата волја и моќ. Нему и отсега, како и досега, сите луѓе ќе му бидат различни и нужни, како шеќерот и солта, како маслото и оцетот, како водата на ова Езеро и како воздухот што трепери над него и како сонцето кое токму во овој миг го постела својот златен пат меѓу двата брега.
      Она врз што Елисеј донекаде може да влијае се идните градби. Ја замислува Кириловата куќа завршена. Првпат откако престана страшната бура, го гледа во духот својот чардак со обновен, неуништлив кров. Ја гледа вододелницата покрај Кириловиот плац исчистена од прнарите и змиите, поврзана со цветните градини, и зимзелените дрвја на тумбата, за жал моментално искубани или испокршени од ветерот. И ја гледа вековитата Брестова Шума како пак се протега од југоисток кон североисток, го слуша шумот на оние исти дрвја за кои и самиот веруваше дека тивко умираат, тука како и во цел свет.
      
      Ноќеска Кирил сони дека се вози низ тунел. Беше со Марија Ана, во нивниот бучен и во тој миг исто толку бавно авто налик на желка. Темножолтата боја која се слеваше од таванот врз сферните ѕидови добиваше пурпурен отсјај, а во допир со асфалтот млечно се топеше претворајќи се во проѕирна магла. Набргу, беа принудени да застанат, приклештени од непрегледната колона возила: излезот, за кој Кирил знаеше дека е голема Порта, не се гледаше. Тој наслушнуваше во себе ќе го прелее ли гробниот клаустрофобичен бран, но душата му остана мирна, а нервите спокојно опуштени. Откако поседеа извесно време, Марија Ана прва забележа дека возилата пред и зад нив се празни, дека во нив нема луѓе. Низ нејзината бледа кожа и низ рамната коса течеше светлосната река на тунелот. Беше како некогаш, вита, млада, во кончен пуловер со куси ракави; едната гола рака и беше на колкот, со другата ја потпираше главата; со лице свртено кон него, блескава, радосна, му се смееше покажувајќи ги своите убави, здрави заби. Кирил не разбра веднаш што таа сака да му каже. Овие возила се одамна напуштени, безгрижно објасни Марија Ана. Нема кој да ги потера: затоа стојат. Сега и Кирил ја забележа таа чудна подробност: колите од долгата колона навистина беа без возачи; тоа јасно се гледаше, иако лакот од каросериите што разнобојно блескотеше, мешајќи се со светлината на тунелот, ги засенуваше очите. Можеби патот отаде Портата е непрооден, рече Кирил, ајде да видиме. Знаеше дека во тој случај ќе морат да се вратат назад, пеш, а колата да ја оставаат среде тунелот, како и сите други.
      Само што излегоа од автото, крајоликот донекаде се измени. Пак беа во тунел, ама сега низ него не врвеше блескаво осветлен пат, туку железничка пруга; забрзано чекореа покрај стариот симплонекспрес, уплашени возот да не тргне и да не ги остави во темницата. Кирила необично болно го пронижа чувството дека тоа е истиот оној воз со кој неодамна се размина на патот од и кон Белиот Град. Го зачуди што сега е празен, што и во него никого нема, иако неговите бледоосветлени прозорци, металниот ромор на вагоните и врелите воздишки на локомотивата просто ги довикуваа исчезнатите патници. Зарем не беше тоа истата композиција со која талкаа низ урнатините на опустошената земја, непрестајно разминувајќи се со колони бегалци? Пак беа, без сомнение, сред метежот на древните селидби и бесцелните освојувања. Житните полиња беа опожарени. Градовите и селата беа разорени. Долж патиштата плачеа оставените деца. Во заѕиданите куќи, џамии, цркви и катедрали црцореше човечко месо.
      Од таа стварност – од сликите на таа стварност – бегаа низ тунелот, кон Големата Железна Порта. Ги интересираше само едно: што ќе видат, има ли понатаму пат?
      Отаде Портата имаше пат, но и тој, и возните шини врз насипот долж него, беа под дебели наслојки проѕирен лед. Низ пределот кој се протегаше пред нив како одамна да беше истекло човековото време; сал спомените блескаа сред тишината на мразот.
      Пред Кирил се протегаше бескрајно снежно поле, без ниедно дрвце или нерамнинка, налик на бледосинкаво огледало што го собира небескиот сјај. Тој сфати дека светот е недогледна мразна плоча-стапица која можат да ја поминат само најхрабрите, или најсреќните. Но глетката не го уплаши, туку просто го замаја со својата убавина; и Кирил, ни самиот не знаејќи зошто, ѝ рече на Марија Ана: Гледај колкава е Славјанија! Не сфаќајќи го сосема значењето на тој збор, мислеше на Словенскиот Свет на тишината, тивок и призрачен, без пишани споменици, кој одамна умрел оставајќи ги, живи, заробени во мразот, само своите спомени...
      
      Кирил помина покрај купот светкава срча, и веќе беше крај градбата. Веднаш забележа дека не е сè како што треба. Иако штотуку огреано, сонцето веќе силно печеше: ќе биде врел, пеколен ден. Шалувањето на скалите сè уште не беше завршено. Железата од ќошот на градбата, близу електричните жици, не беа врзани. Го немаше електричарот. Го немаше Елисеј. Едната мешалка требаше да се поправи. Коста заборавил да ја земе од самоуслугата пијачката за која беше задолжен. Недостасуваше една количка. Кирил се качи до патот, му кажа на Годината кого го сретна, и кој му рече дека оди кај Орце, да пуштат една количка; оттаму ништо не дојде, ниту некој се појави. Го немаше Џоц да каже, како инженер, дали е сè во ред. Недостасуваше Јане Киров да помогне околу струјата. Помошчиите кои први дојдоа го уплашија Кирила. Уште нешто: тој сфати дека е наполно сам, дека од негова лична страна никого нема, дека неговите некогашни другари и пријатели се стари, умрени или беспомошни, и дека тој целосно зависи од браќата, од оние кои ќе дојдат заради нив, а не заради него. Ангел беше тука затоа што жена му работеше во хотелот; внуците на Балагија Водочка исто беа вработени кај Александар, во рудникот; оттаму беше високиот молчалив шофер Василие, одонде беа камионџиите Симо, Ване, Ѕвонко, Тане, а и Гељо, со кого некогаш учеа заедно, до она седмо за осмо одделение кое непрестајно го баеше Елисеј. Аминта наречен Разбираш Ти Ме Мене му беше тест на Александар, затоа дојде. Со Димитар беа неговите јаки шуреви, цврстото неуморно другарче Бране. За негов, Кирилов, атар не дошол ни зетот на Мислата, туку и тој заради дедото си. Гељо цела вечер прославувал, не можел да си го земе сонот; ненаспиен, од рано утро се потеше. Коста изгледаше како светот да пропаднал, што кажала Бела, а со себе водеше некакви деца кои никој не ги познаваше. Беа мали, слабачки, и бездруго дошле затоа што тој со нешто ги задолжил. Кирил пламна; му се смачи недостигот на пари, и ваквиот начин на градење. Коста му рече дека попладнето патува за Скопје. Па зошто тогаш си дошол, што си ми ги довел овие деца? Е како да не дојдам, рече Коста. Таков бил редот. А колку за децата, му објасни, ич грижа да си нема, тие се јаки, вредни, со години, рече, работеле по плантажите во Грција, брале портокали, мандарини, маслинки, а ги бивало и за сè друго. Ќе видиш дека ќе свршат поголема работа од големите, кажа Коста.
      Кирил беше лут, наеднаш исполнет со разјадувачки, иако невидлив очај. Почна да го гризе сомнение, налик на суеверен страв, да не се случи некоја несреќа, толку сè му изгледаше збркано, неорганизирано, небрежно. Куслото сè уште виеше железо; потоа се префрлуваше на скалата, и онде чукаше со теслата; се интересираше за струјата. Кирил рече дека ќе се качи до Данчо, да ја пушти водата. По него тргна Коста. Тежок, жолт, како потонат во самиот себе, го гледаше со малите уплашени очи на татка си Никола Водочки. Кирил зеде жица и со клештата ги врза цревата кои синоќа ги одврзал некој роднина на Данчо, веројатно за да ја навади бавчата. Кога отиде да ја пушти водата сфати дека чешмата пресушила. Стомакот му се преврна; извади од џепчето на кусите панталони седатив кој секогаш, за недај боже, го носеше со себе, и го испи на суво. Виде дека пак сè почнува наопаку, и реши сосила да се смири, да не биде бељата поголема.
      Коста седеше на бетонскиот тротоар, со нозете во тревата, со главата нурната во рацете. Кирил чу дека неговиот помал брат плаче. Се стресе. Седна до Коста. Овој му рече дека Костандините резултати биле готови и, за жал, позитивни; отечената жлезда е тоа што е, да; уште денес патуваат за Скопје, а веднаш потоа за Љубљана. Кирил пак го праша зошто доаѓал, и го посоветува веднаш да појде. Коста рече дека ќе остане, заради децата. Одведи ги и децата, кажа Кирил. Нека ручат прво, рече Коста. Додаде дека некој намерно ја отсекол водата, и дека тој лично ќе се погрижи за неа. Немој да се секираш, рече Коста, бришејќи ги солзите, нека е работата до водата! Кирил почувствува дека му се одземаат нозете, и оти останува без сили. Уште посилно го преплави чувството дека сево ова е лош предзнак, и пак се уплаши да не се случи некоја несреќа на градбата, некого струјата да го фати и слично. Коста рече дека сè ќе биде в ред. Тој ќе отиде да го донесе пијалакот што го заборавил, а ако дотогаш Елисеј не сврши работа, ќе среди и за вода и за струја и за сè друго. Беше деловен, самоуверен, и наеднаш скоро мирен. Кирил сфати дека неговиот брат не знае за пораз, и дека сите дребнулии околу кои тој се нервира и замајува, за него не претставуваат ништо; сè уште не се откажуваше ни од борбата околу она другото, што е пострашно и од струја и од вода, а поскапоцено од леб и воздух. Кога слегуваа, Коста го замоли брата си никому ништо да не му каже. Званично, Костанда и тој ќе бидат на годишен одмор.
      Но кога Коста замина со колата кон Стар Дојран, Кирил, пред кафеаната Тераса, сепак му кажа на Александар за она што му го повери Коста. Сеедно му беше што го гази зборот; не можеше да поднесе во тој миг да биде сам.
      Во ваков момент ли се кажуваат такви работи, рече Александар, мислејќи на Коста. Навидум остана мирен. Чуј, додаде потоа, немој сега да мислиш на ништо друго освен на она што ни претстои, оти од една беља да не направиме сто.
      Но потоа сепак сè тргна како што треба. Пијалакот стигна, и беше ставен во бурињата, да се лади. Се појави Бела на честñто. Снаите донесоа појадок. Дојдоа нови помошници. Елисеј го доведе електричарот; арматурата на ќошот се врза; Руси и Коста средија за водата. Мешалката се поправи. Работата почна, пратена со вообичаена бодрост.
      
      До почетокот на летото нема ни седум дена. Како што се приближува пладне, горештината е сè понеиздржлива. Елисеј Руси, со двоглед в рака, се поти додека седи под одрината, на средната тераса, и гледа долу кон градбата. Недела е, и кај него се збрало целото семејство. Масата е курдисана уште од сабајле. Разговорот непрестајно тече. Но тој обраќа мало внимание на она што се случува во ладовината на терасата, толку е сосредоточен на она што се работи на градилиштето.
      Откако изутринава се сврши работа со електричарот и со водата, тој само на кусо сврати до Кирил, колку да каже „аирлија работа“, и бргу се повлече пред жештината која освојуваше од раното утро. По ветерот, сонцето беше негов втор најголем непријател (трета беше водата која не ја пиеше и во која не се топеше); тој ги распна сите чадори, да биде под сенка и последното катче од неговите многубројни балкони и тераси; сега, кога немаше кров, постоеше голема опасност врелината да се вовлече во замокот и да му го расчука срцето. Гледајќи каков пеколен ден ќе биде, тој строго им забрани на внуците и внуките да слезат долу до плажата, позната како Калдрма, за попат да не фатат сончаница. Кога се поздрави со Кирил последен пат го праша му треба ли уште нешто (зашто слегување од него повеќе нема) а овој му кажа: Весник. Елисеј се насмеа, заборавајќи да го скрие скршениот заб; мислеше дека писателот се шегува и прави игра на зборови ставајќи ги читањето и работата во иста вреќа. Капа да си направам, рече Кирил. Зашто тој, за разлика од Разбираш Ти Ме Мене, или Гељо, или Шало, немаше ништо на главата, а косата повеќе не можеше да го заштити. Елисеј сфати дека Кирил зборува сериозно, и размислува умно, па набргу му прати весник по синот. Сега – од своето сигурно засолниште, скриен од сонцето, но близу до лимунадата со коцки мраз – може да се увери дека другарот навистина си направил молерска капа; главата на ист начин беше си ја покрил и докторот, но неговата изработка набргу се распадна; тој извесно време се маткаше со парталесаниот весник што му висеше преку лицето, а потоа се скри зад градбата, и повеќе не се појави. Елисеј со мегафон командуваше со работата од висината на цветнозелената тераса. Прво што свика од своето гнездо беше „Еее, как капата?“ на кое Кирил со крената рака му одговори дека е добро, додека Аминта, дедото на Александар наречен Разбираш Ти Ме Мене, со дланките направи инка и со глас посилен од мегафонскиот свика: „Нем ти Елисеј да заебáваш, ебáти гувеето, ми такá де, опнáл лимунаата прет себе, ташáк ус нас си изигрáве, чин’ш у писоците на Авганистáн растéл, разбираш ти ме мене“, така што го разбуди мајстор Кољо Чапаратката, кој долу кај браќата спиеше на талпа. Елисеј Руси, задоволен од силината на гласот што долета од плочата, му јави на Разбираш Ти Ме Мене, преку мегафонот, дека отсега само со него ќе се расправа: тој нему ќе му командува, он на Гељо, Гељо на мајсторите, мајсторите на помошчиите, а помошчиите на газдата. „Е арна таа, ебáти бучукливата глава, разбираш ти ме мене“, рече младиот дедо. Очигледно, сè уште беше незадоволен што залудо ја макнал макарата, мислејќи дека со вистинска плоча ќе си има работа, па тој да работи на чекркот; но, се покажа дека плочата е во висината на патот, па количките можат да се искачат врз неа по обични талпи. Останувајќи така без работа, без сомнение, Разбираш Ти Ме Мене сметаше да ја преземе командата, и затоа толку му се лути нему, на Елисеј, што вака оддалеку и од ладовина го надгледа ставањето на плочата.
      Впрочем, нема што особено ни да надгледува ни да објаснува, зашто изградбата, најпосле, го зеде оној тек кој јасно ги води, сите, кон целта. Во почетокот почна наопаку, дојде до извесен застој, но работата важно тргна и сега – како ковачки мев кој де се засилува де стивнува, но не застанува, туку упорно и рамномерно го разгорува огнот – ита кон својот свршеток. Прво му се пристори, дури, дека нема доволно луѓе, особено кога сфати дека дробениот камен оставен на сретпат, зад наредените вреќи цемент, ќе мора прво да се префрлува поблизу, пред градбата, за онде да се „меша чиментото“, но сега гледа дека јачината и вредноста на поединци го надоместуваат бројот, и дека во меѓувреме пристигнале нови сили, како на пример Перкијата и, по сè изгледа, некои другарчиња на Балагиините внуци.
    Изутринава мораше да испие и персантин и изоптин и апаурин и три кафиња чекајќи го електричарот во кафеаната Тераса. Дојде Кољо Чапаратката со својот работлив и молчалив брат, и пред да им пријде на монтите – кои секако беа и порамни и полични од оние на „кривопалáначките магарñна“ – побара од газда Михаил да им „курдñсе една софра, само посаалам, и да насéче леп, ама да не о жале“. „Е ај дкурдñсме, ама да не е малце ранко“, рече Михаил, личен, спокоен и насмеан. „И едно ладно пиво за мен, чујá ли“, со зарипнат глас, кој му навестуваше метежни денови, рече мајсторот. „А па за пиво ептéн раноеј“, рече Михаил, и понатаму радосно насмеан. „Ти г’лбето ут сабáјле наранñ ли и?“ „И наранñ.“ „Напујá ли и?“ „Да.“ „Ми шо тугáј гувóр’ш, чувéко ут гал’бо пóдóлен гу прааш!“ се наежи мајстор Кољо. „Еба го, да не ме е ду еднó пиво“, рече Михаил не губејќи добро расположение, „мисл’м, дали ќи ти јардñсе такá на ранина?“ „Ного ти знаа г’зо“, рече Кољо Чапаратката додека младиот газда на кафеаната му го отвораше шишето. „Чаша нејќиш ли?“ Кољо Чапаратката криво го погледна. „Само питум“, рече кафеџијата, и отиде да ја суреди масата. Кога појадоа, како да се на свадба, мајстор Кољо зеде уште едно пиво, и се испружи се испружи врз талпата покрај ѕидот, специјално наместена за таа цел, и рече оти мора малку да дремне. „Само пет минýти, разбрá ли ме? Нем да ме устáаш да преспñим дено!“ грездаво му рече на газдата. „Арно де“, се согласи тој, „саа саато ќи гу курдис’м да ѕвоне.“ Дури кога Кољо Чапаратката затвори очи, и само што не зáрка, Елисеј Руси го праша од кога пак почнал да пие. „Од некни“, рече Кољо. „Само пиво. Пу еднó.“ „Само по еднó на дено пии“, рече и молчаливиот брат. Е ут сабáјле нели испијá две?“ забележа Елисеј. „Тавá само денéска, оти сношти набучааме главата“, рече мајстор Кољо. „Ус пиво?“ „Руси, саа ли ме најдé? Само сношти. Дај соно да си у зеем.“ Елисеј праша да не го виделе тоа младото електричарче со моторот; се покажа дека и тоа са ноќ било со Кољо кој сонливо промрмори: „Шо ќе ти е?“ Елисеј објасни. „Не о буд’ш“, рече Кољо Чапаратката, и заспа.
    Елисеј сепак успеа да го дигне електричарот од постела и да го качи на моторот; момчето ја исклучи струјата во градот додека Запечокот да ја врзе арматурата кај ќошот кој беше само четири прста под електричните жици, но одби да чека рачно да се меша цемент за да се изработи тој дел од плочата. Ќе заспијам на моторот, рече, зошто не сте направиле бетон со мешалките пред да ја исклучам струјата. Елисеј знаеше дека човечката издржливост има граници, и му се заблагодари, а мајстор Здравко од Криву Паланку рече: „Да гý ебá, еднош се живи, пуштајте теј мешалицñ, ја ќе гý правá тýј ќоше, само никој да не прилáзи и со железо да не маје“. Тогаш Кирил извести од дворот на Данчо дека ни вода нема. Тоа веќе беше сериозен проблем; гледајќи ги вчера мајсторите како безразборно ја истураат скапоцената течност, некој се налутил и ја исклучил водата во целиот крај, освен на тумбата. Елисеј седна во колата, и со Коста отиде кај добриот човек Градски, кај пријатели на Најлонот, кај роднини на Јане Киров и кај познати на Стамболијата; додека да протече водата, ги најде никое време.
    Елисеј сфати дека Кириловите работи, наоко обични, не се ни налик на оние од другите луѓе. Толку се комплицираа што Елисеј Руси почна да се сомневаќе успеат ли, во иднина, да извршат толку проста задача како што е изместување на струјата зарад продолжување на изградбата. Веќе беше свикнал за што ѝ да се зафатат, да почне „на терсенé“; но после се управуваше. Кога мешалките се затресоа сред вжештениот ден, и Елисеј виде како жиците блескаат над темелите, тој му се помоли на господа крајот и овојпат да биде подобар од почетокот. Мајстор Запечокот беше вешт, и храбар, и кога го приврши ќошот, го загради со штица, па дури и го испрска со цревото, не обѕирнувајќи се на виножитото кое се фаќаше околу струјата, како овој за оној свет. На Елисеј дури тогаш му олекна и му стана јасно дека работата ќе се заврши благопријатно.
    Тоа е особено видливо сега, кога почетната збунетост помина, и работата без застој тече. Спечените дечиња што ги доведе Коста работат како мравки, заедно со Кирил, на најзапурничавото место, каде не допираат ни ветрецот кој се спушта низ тумбата ни струите што се создаваат над Езерото: џуџињата ги полнат и туркаат количките со дробен камен, и повремено се сменуваат; Кирил, исончан, затегнат во снагата, цврст, одвреме навреме ги пушта рацете во едно од бурињата кои сега сите се полни со вода. Топло му е, очигледно, но книжната капа, изгледа, добро го заштитува од сонцето; за разлика од него, Елисеј, тој сè уште не ја надраснал физичката работа, и којзнае за какво добро е тоа. Покрај трите мешалки стојат нивните служители како морнари на палуба. Димитар со силните шуреви се најбрзи; помладиот шура одвај чека да се наполни количката па да претрча преку талпата; кога ќе ја завршат работата, ништо чудно да предложи да одиграат и фудбалски натпревар. Ангел кај втората мешалка не застанува, иако е најстар; со него е молчаливиот другар на Димитар, Бране, кој повремено го вади шишето од бурето; него никој не го одменува. Крај третата мешалка се внуците на Балагија Водочка, високиот цар на друмовите Василие, за кого Марија Ана верува дека е нем и кроток како јагне, зетот на Мислата кој дошол без никој да го викне. Околу мешалките, бурињата и купиштето дробен камен се и другите шофери и помошчии. Дури и Александар држи лопата в рака, што не е случај ни кога се става неговата плоча. Тркајќи се, очигледно, со силниот шура на Димитар, малиот чирак Драган третата количка ја гони пред себе како вртелешка со камшик, радосно лулајќи се на талпата и не штедејќи ја снагата. Мајсторите се на плочата, која постепено се налева со бетон; таму се и Ѓељо Генерацијата и Разбираш Ти Ме Мене, едниот со мистрија а вториот со мркуч во раката; негде покрај нив се вртка и Перкијата. Дојдоа и снаите со децата, и со Бела Водочка; Бела ја искачи горнината полесно од него, Елисеј, иако вели дека срцето сака но силите не даваат; таа е тука да честита, децата да се радуваат и да ја навестат иднината, снаите да дадат појадок, сендвичи, јогурт. Повеќето мажи, иако е рано, и жешко, го вадат и шишето со ракија кое, врзано со сиџим, се лади спуштено во бурето; едни место јогурт, а други по него, вадат и шишиња пиво од другото буре. Ги нема Марија Ана и Кириловите деца кои се во Белиот Град. Недостасува и Никола Водочки кој повеќе не е жив. Костанда е болна. Коста исте не се гледа; веројатно седи во ладовината зад градбата.
    Гледа Елисеј дека сè е во најдобар ред, и дека така и ќе се заврши. Потоа сите ќе отидат на ручек-вечера во хотелот; тој ќе ги остави двогледот и магнетофонот, ќе седне во колата, и ќе им се придружи да ги пофали што работеле добро; на Бела и Кирил ќе им го честита завршетокот на плочата, и ќе им вети дека, во следните денови, тој лично секое сабајле ќе ја навади со цревото, или ќе го прати Сандо да ја сврши таа работа место него.
    Коста го преседе денот стуткан крај отворот за идната влезна порта. Тука не фаќаше сонце, но растурената книжна капа сè уште му беше на главата. Зеде пластично шише сок, и повремено механички пивнуваше од него. Претполагаше дека шеќерот можеби му е качен, но не обрнуваше внимание, како некогаш татко му; знаеше дека не може да ја згаси жедта, ниту да го оснажи телото со сокот; па сепак, привремено му олекнуваше. Димитар понекогаш ќе погледнеше кон местото каде што седеше докторот, и Коста тој прекорен поглед го чувствуваше без да се сврти. Помладиот брат веројатно мислеше дека и тој треба да работи; Коста и самиот сфаќа дека физичкиот напор можеби би му помогнал да се исчисти од отровите; дури и проба да фрли неколку лопати; но силата го издаваше, рацете му беа слаби, а нозете не го држеа; затоа седна. Не помисли, притоа, ниту во еден момент, на себе, ниту го уплаши состојбата на сопственото здравје која беше минлива, и неважна. Мислеше на Костанда; всушност, тоа повеќе не беа ни мисли, туку тап сконцентриран бол. Иако испи грст седативи, она што му се случуваше не можеше да го гледа како доктор; професијата стана пустина, а нејзините вештини само низа итроштини како да се најде најдалечниот пат до вистината, или најскришното патче до лагата. По стотици и илјадници пати ги преврте во главата сите можности; понекогаш му се чинеше дека сторил сè што можело да се направи, многу почесто свирепо се обвинуваше за замислените грешки. Ги прочита потребните книги, ги прифати повеќето умни совети; ги искористи можните привилегии; работеше како роб, цедеше сокови, миеше садови, заборави дека има деца: и ништо не помогна. Ја одведе во Љубљана, можеби требаше да си остане во Скопје; или да продаде сè, веднаш да отиде за Париз? Сега сите комбинации му изгледаа бесмислени, а она што го создал уште побесмислено. Му се чинеше, дури, дека со тоа сè и почнало, со материјалниот подем, со градењето на куќите и зависта која се создала поради нив, која паднала врз неговата фамилија како проклетство. Сфаќаше дека е на работ од неподносливото суеверје, но како можеше да остане без одговор на прашањата кои бликаа од сите страни? Мораше да постои објаснение за она што се случуваше; зар има казна без виновници; има ли несреќа без кривици? Или сето заверништво беше токму во тоа, во општата рамнодушност на сите, а пред сè на природата? Она што го наоѓаше во себе и околу себе беше бессилно да му помогне; полето на страшната борба стануваше сè поограничено, непријателот сè помоќен, а тој сè побеспомошен. Ги замисли безбројните патишта низ кои болните клетки можеле да продрат длабоко во организмот, и се намовна; изгледаше неверојатно да не ја пробиле одбраната од лекови и здрава храна сега кога се милиони пати помногубројни одошто на почетокот, пред да дојдат до јазолот на животот. Освен ако, освен ако, освен ако; на крајот, пак му остануваше само молитвата.
    По чернобилската несреќа луѓето некако премногу лесно почнаа да умираат, како за време на епидемија, или војна; чиниш единствената одбрана од уништената природа беше токму болеста која само ќе го забрза крајот. Уште во Белиот Град, помисли Коста, кога престојуваа кај Кирил и Марија Ана, по операцијата - и наеднаш почувствува мал струен удар, толку тој престој ги исполни и Костанда и него со надеж и среќа - стана збор за тоа. Дрвјата умираат, рече една случајна жена, додека шетаа долж Дунавскиот кеј, близу Венеција. Од рак. По Чернобил светот повеќе не е ист. Во Белиот Град, разбра, почнале да се сушат костените. Костенот, дивиот костен, рече жената, повеќе не вирее кај нас. Сите оние дрвја пред училиштето, долж тротоарот, ланската година биле пајанижосани: вриеле од гасеници. Романците пуштале отрови , а сигурно и нашите не им останувале должни. Бугарските атомски централи само што не се распаднале, „а и Кршко је крхко“, забележа жената. На озонската обвивка околу Земјата, ѝ рече шетачката на својата пријателка која туркаше количка со дете, веројатно внуче, има дупка голема како САД. Ракот на кожата, на белите дробови - цвета.
    Во тишината на Кириловиот дом, окружени со книгите и вниманието на Марија Ана, меѓутоа, гледајќи како Костанда - по сите претрпени маки - живнува, како почнува да јаде вкусна јагнешка чорба, троа мевце, овошје, и како ѝ се подобрува расположението, како зборува и како се смее, на сончевата тераса, Коста поверува дека сè ќе биде добро: оти маките се зад нив, а иднината, и покрај сите задолжителни грижи, контроли, стравувања, лека-полека ќе им донесе смиреност. Како ќе изгледа следната средба во Белиот Град? можеби воопшто нема да свратат кај големиот брат, зашто нема да остане место ни за најмала утеха? Ќе ги дочека, сепак, на аеродромот, колку Костанда да заплаче на рамото од Марија Ана. А тој, Коста, збунет, изгубен, отсутен, само ќе стои во вратата и нема ни да се осмели да ја помине невидливата граница која, и без царинарниците, како оловен ѕид се испречила меѓу патниците кои стигнале до целта и оние кои го продолжуваат патот, меѓу оние што чекаат и оние што испраќаат...
    Кога се врати, животот го зеде својот вообичаен тек, така што Костанда почна и да работи, не кажувајќи му никому за својата состојба, ни на татка си, ни на сестрите, горда и пркосна пред колегите на работа, пред улица, пред сиот свет. Коста поверува дека ќе се случи не чудо туку токму она што во неговата професија, и во неговиот поглед на свет, беше единственото нормално: благовремено лечење и вистинската нега да дадат соодветен резултат. Почна, со едниот баџанак, да гради куќа на езерово, и скоро ја заврши, а кој сега да ѝ се радува. Зар затоа служи сета човекова мака, затоа ли се подигаат нови градби? помисли Коста гледајќи го рамнодушно, скоро со гнас, човечкиот мравјалник кој, не обѕирајќи се кон него и не гледајќи ја бездната во која тоне, весело и самоуверено, со викотници, шеги и смеа, го истураше бетонот над неговата глава правејќи плоча под која се простира голем, непланиран стан. Него Костанда прва и го виде, зашто задниот дел Кирил го сметаше за подрум; дури кога таа му ја посочи вистината и можностите на тој закривен, кос простор, тој ги растури малите, и ги остави големите прозорци.
    Светот е исполнет, помисли сега Коста, со онаа болест која Кирил уште од младоста ја опиша и од која, многу подоцна, видувајќи ја на сцена, обвиена во неминлива магла, онака се уплаши Костанда. Таа блика од сите страни, и изгледа навистина го затвора просторот засекогаш. За да се победи не се достаточни вообичаените претстави за телото: треба да се слезе подлабоко во него и сред молекуларниот и атомскиот вриеж да се спознае неговата тајна, а со тоа, можеби, да се пронајде и лекот. Доктор Меклер се прашува дали сите биолошки системи се изградени на принцип карактеристичен за хемиските (Менделеев). Ако е така, истовидните процеси кај живите организми зависат од заемните односи на некои елементарни структури. Деталната физичко-хемиска и математичка анализа овозможува да се сфати, и објасни, како се наредени животните тули на нивото на атоми, како тие се спојуваат во молекули на хормони, ферменти, заштитни антитела, во транспортни и други белки - како „работат“. Стереонемискиот генетски код се состои од пет посебни кодови, од кои два веќе се откриени. Користејќи го кодот и таа теорија и алгоритмите, секој научник би можел да формира тродимензионална модел на белки, по познатата основна структура, и со помош на осетлив рендген да провери дали тој модел одговара на соодветните податоци. Досегашните експерименти, изгледа, тоа го потврдуваат. Таа теорија овозможува буквално да се види кои делови од структурата на белките се одговорни за нејзините главни функции. Тоа се антигентски детерминанти обединети во некоја цврста конструкција, во облик на јамката на грчката буква омега. Можноста да се предвидат точните граници на имуногените, антигени детерминанти има големо практично значење. Ако се влезе од таа страна во тајните на функционирањето на човечкиот организам, ќе може да се изработи вакцина против која било инфекција, против која било болест.
    Или тајната на „организмот“ никогаш нема да биде расветлена, токму затоа што е затрупана под геолошките наслојки од елементи, минерали, микроорганизми, храна, топлина, струја, што е запретана сред пепелта на биолошките и духовни енергии кои господарат со мислите, чувствата, нагоните, инстиктите, и истовремено се нивни слуги. Каде сме тука ние, и дали нас воопшто нè има во играта на вечноста; можеби станува збор за нешто кое е високо над нашите моќи и далеку од нашите сили, кое се наречува, просто, природа, или бог: темна или светла невиделина, недопирливост и непробојност, тишина и безименост.
    Понекогаш ќе го видеше, насон, живеалиштето на болеста: од неискажливо осамениот и како уплашен орган ќе се пробиеше, обвиена во срамежливи симболични слики, веста за загрозеноста. Поуки против јадењето, пиењето, таинствени пораки, неискажлива игра на бои, познати треперења и преобразби сред штамата на клетките. Гледајќи го невидливото, нешто ќе го пронижеше, како во детството или младоста, и тој ќе го почувствуваше сиот очај на исчезнувањето, ќе ја видеше својата смрт, и смртта на своите мили, и на сите живи суштества наеднаш: водовртежен извор кој почнал да тече наудолу, да се струполува кон темната празнина. Понекогаш, пак, ќе останеше наполно рамнодушен, како безумник кој ги истрошил сите чувства, и страдања и пропаста на светот ги прифаќа како настани од туѓ живот. Сред отровното море на отворената утроба, болката на еден осамен орган како да не беше ништо ни за сопственото тело ни за сопствениот дух, остануваше скоро незабележана; и вестите коишто оттаму пристигнаа беа бледи, одвај чујни, налик на старински извештај од бојно поле кој ќе згасне на усните од доносителот. Безбројните жители на телото, сите оние колонии најразлични клетки, најпосле, можеби се ранеа од она што него го уништуваше: затоа беа добри, верни цензори, вешти и покорни разбојници кои благовремено ги сечат течеграфските жици и со злорадост вистината ја премажуваат со лага, свесноста со несвесност, а можната но мачна борба ја одлагаат зарад привремено спокојство. Како плашлива толпа пред канџите на безмилосната власт, веројатно ќе се залажуваат сè додека не дојде ред и нив - другите народи, жителите на туѓите царства, клетките на соседните ткива и органи - да ги заблесне секавичната болка. И татко му, Никола Водочки, претполагаше Коста, умре така, без борба; едноставно, не ја признаваше смртта, а потоа, в мигот, се најде од другата страна. Сосема според Епикуровото правило: додека беше жив смртта не постоеше, а кога таа дојде тој повеќе не беше дома. Зар сладострасноста на заборавот беше толку сеопфатна што сред неа се губеа и желбата, и сиот копнеж и гласот на разумот кој бара промена и поправка?
    Меѓутоа, она што важеше за него, не се однесуваше и на неговата жена, Костанда, која беше роден борец, и која и него го претвори во лав. Но, сепак, сите усилби не дадоа никаков резултат. Дали болеста беше толку моќна, или знаењето на луѓето од неговата професија не беше достаточно? Си спомна за сите оние безимени жени кои со векови умирале допрени од нечистите раце на своите најблиски, со прстите на бабиците и гласовитите доктори; го чу молебниот шепот на Пастер кој го преколнува професорот Немамикроби да не ја чепне неговата мила додека не ги измие рамнодушните шепи со топла вода и сапун и исуши не фаќајќи ништо материјално. Ги виде стаорците што шетаат по куќите и болвите кои скокаат по јорганите; и милионите чумави трупови расфрлени по крстопатите на Европа и Азија и низ сиот свет; и избезумените доктори и филозофи кои залудно се обидуваат да проникнат во тајната на злото, и да ги откријат неговите вистински причини, и причинители. Се променило ли оттогаш нешто? се запраша Коста. Зар сè уште талкаме како тајна милиција барајќи ги виновниците на злото, без да можеме да ги откриеме, и сотреме, или барем изолираме? Но, иако неговата мисла непрестајно беше насочена надвор, кон непријателскиот свет, кој на секој чекор ги става своите примки за лов на невини луѓе, мислата сè почесто самата му се насочуваше внатре, кон незнајните длабочини на телото.
    Како низ прозорче зад кое гори вечен огин, залудно ја бараше стварноста на душата сред крвавата безличност на органите кои се само месо, во лавиринтот на телесните шуплини и цевчиња и флуидни проводници кадри сета разнообразеност на природата да ја пресоздадат и претворат во единствено, неповторливо, болно препознатливо чувство. И остануваше пред прагот, пред обвивката на тој скриен свет што го претставуваше него самиот, кој беше самиот тој, но од каде како да беше протеран, за којшто не знаеше скоро ништо и каде што никогаш повеќе не можеше да се врати. Па сепак, тоа беше тука, и тој, или тие, беа сред тоа: топла крв, безбојна лимфа, тромбоцити, леукоцити, еритроцити, клетки составени од цитоплазма и јадро, обвиени со мембрана што ја чува тајната на животот: низ тие скали можно е спуштањето до дното, под кое се отвора новото небо, и под небото на новото небо сите сто милијарди маглини што го населуваат. Тоа беше животот што го носеа во себе, хемиска лабараторија од зборови: цитоплазма, и сред неа органели, полизоми, рибозоми, лизозоми, вакуоли, пигменти, инклузии; јадро, и во јадрото други јадра, протеини. Смешни црвчиња - хромозоми. Магичната формула: дезоксирибонуклеинска киселина. Пусти и туѓи, тешкоизговорливи, суетни зборови кои за секое катче од неговото тело сепак се само обично, здодевно катадневие. Патуваше со брзина на светлост - или мислата и од неа е побрза? - до оние навидум блиски места каде што студеното железо и солта и фосфорот се допираа сред вечноста на најчувствителните места палејќи го животното огинче; и се спусташе подолу, во развиорениот; наоко мртов свет на атомите кои како каријатиди го држеа оној другиот, што изникнал од него. Пак јадро и пак обвивка, протони и неутрони, и електрони, суштаственост и сила, суштаственост и движење, суштаственост и промена. Фотони: сјај. Сите светови и нивната можна замена на едно место помалечко од секоја можна замисла, пусто и празно - кому празнината му дава битност, а невидливоста таинствена моќ - налик на никаде, и никогаш, на ништо и никој сред вселенската врева; или на сегде и секогаш, на секој и сè?
    Зборови, ненаселени зборови, празни, луксузно наместени куќи во кои не живее никој, паркови без зеленило, море без алги, небо без облаци - безименост, штама. Темница. Но дали постоеше друга татковина, друг дом, друг јазик, друга стварност, од таа флуидна темница? Смешно, тој телото го доживува, отсекогаш, како мисла, како боја и звук, како трепет во градите, и покрај сета крвавост на професијата; но, во неговите скриени катчиња, не се наоѓаше себеси. Сликата на небесниот полжав што ја населува својата земна куќичка отсекогаш му била јасна, разбирлива; и никако како сега толку блиска и болно потребна; но што беше тоа: небо, или земја? Катадневната стварност на телото населено со сто милијарди живи галаксии  беше нешто туѓо, недопирливо, и наполно неосвоиво, незадрживо, кое исчезнува како мало облаче пред невидлив ветер, и се стопува со височините.
    Тело - телото во кое живее, во кое, сè уште, се наоѓа онаа што ја љуби - за него се врзуваат низа надворешни претстави, гнасни функции. Црева... Професоре, цревата... Господе, па зар вие навистина мислите дека цревата... дека нашата утроба е полна со... тоа? тоа е вашата претстава за животот? тоа е храмот на вашата душа? Топлото дувло на гниежот, на распаѓањето од чии дупки излегува смрдеа, а потоа целосно се исполнува со неа. Тоа е сè што имате да ми кажете? Тоа е вашата претстава за телото? Ништо повеќе нема? Чија грижа се, тогаш, ропски послушните, работливи органи-чистилишта кои, иако ги викате црева, го раздвојуваат пеколот од рајот, зад чиј прв, видлив, гнасен слој започнува небесниот подем и ѕвездената преобразба, возбудлива ненапишана прикаска за коренчињата-смукалки кои пропуштајќи го покрај себе изметот ги насочуваат животните сокови кон краиштата на топлината и сјајот. Чија грижа е, тогаш, човековата душа составена од сите исчезнати тела на своите предци од создавањето на вселената? Што е, најпосле, тоа тело: функција или самосвојност? Ад или вселена; или само шкодлива навика?
    Здодевна, бесцелна реторика. Коста уште повеќе се склупчи, како да сакаше да се нурне во земјата. Неговиот брат често ја споменуваше вечноста, и Коста понекогаш веруваше во Кириловите зборови; но сега таа му беше последната која му требаше. Копнееше само за обичното, минливо катадневије; сè што бараше, и за што му се молеше на Господа, беше кусото одлагање на крајот, милост од неколку години. Повеќе не се сомневаше дека светот ќе пропадне, и сè ќе стане урнатина и далечна туѓа надеж; она што било, и она што é, набргу ќе се слее во она што ќе биде, во иднина која, од преспектива на сегашноста, е само едно големо ништо. Тој сè уште не беше спремен да ја види сликата на другата земја во која животот ќе се преобрази или ќе стане нов, но без нас, а можеби и без спомен за досегашното постоење.
    Гледајќи го Коста стуткан зад градбата Кирил сфати дека недоразбирањето е главна причина за разделбите, или барем за отуѓеноста и рамнодушноста налик на целосен заборав, на смрт. Димитар го гледаше прекорно својот брат затоа што не ја знаеше вистината; го сметаше за надуен господинко кој не сака да се меша со неговите шуреви. На Кирила му беше забрането да му каже што се случува, и Димитар немаше од каде тоа да го разбере. На местото на стварноста која произлегува од вистината, се создаваше чуден, неразмрсив привид на видливото. За Димитар таа беше непроѕирна, а за Коста стана неважна. Тој ја криеше вистината, но не бараше ни разбирање ни сочувство; ниту пак помислуваше некому да му полага сметка за своите често необични, или само несфатливи, постапки. Како тиња во бара, како бигор во вода, како болно околу здраво ткиво, тоа што е патемно, штетно и опасно преовладуваше над целината на животот, загушувајќи го она кое е трајно, благородно и здраво. Обајцата несвесни за она што се случува во нив и околу нив, страдаа осамени, потиснувајќи ги спомените или болно преплавени од нив, разорувајќи си го дополнително здравјето, и труејќи ги ионака отруените односи. Александар, пак, за разлика од Бела, не сметаше дека се тие сè уште во родовската заедница и дека треба, по секоја цена, да бидат едно семејство. Таму каде што постојат различни интереси, и каде што луѓето, макар биле браќа, не се исти, а понекогаш ни слични, тој знаеше дека разделбата е скоро неизбежна, и дека таа не треба да се спречува по секоја цена; единствениот начин да се создаде каква-таква целина беше секој зе себе да се осамостои, да зајакне и, по потреба и можност, да го закрепи оној до себе, или самиот да биде потпрен од него; никој никому да не му одмогне, туку заеднички да се истрпи оној товар којшто сам човек може да го издржи; да се подели маката, за да се намали, но и радоста, за да се зголеми; да не се прекинат врските заради озборувањата или суетата; и во никој случај да не биде воспоставено друго, нестварно, воображено постоење за сметка на стварноста. Беше премногу голем луксуз во едниот единствен живот лагата и суеверјето да се стават над вистината и здравиот разум, лакомоста или своеглавоста над скромноста или кроткоста, и така човек сам да се осуди на незадоволство и осаменост. Кирил чувствуваше, веќе со години, дека организацијата на нивниот живот кој прво, навидум, зависеше од волјата на Никола Водочки, а потоа, исто привидно, се потпираше врз излитените и необврзувачки совети на најстариот брат е - привидна. Вистински командант, иако не и господар, на некогашното семејство беше Бела. Но повеќето свои сили таа ги потроши во упорната борба со мажот; победата над него беше нејзиниот вистински, и најтежок пораз. Никола Водочки имаше обичај да каже дека куќата без маж е како мува без глава. Несреќата беше толку потешка што тој не беше мува, туку скапоцен ум кој ја исјаи својата неверојатна енергија - не сметајќи ја работата - главно меѓу четирите ѕида на кујната. Кој виде - виде, кој чу - чу; но по неговата смрт јасно беше дека е Бела само негово блескаво надополнение, но никаква замена. Затоа семејството, за кое таа и понатаму упорно мечтаеше, беше уште тогаш растурено, на ист или сличен начин на кој падна и стана пепелиште вековната тврдина на Аристид Добри и Анастасија Маркова, веднаш по нивното заминување од Астраион. Коста се вообличи според силите и светлоста на најблиското сонце. Димитар ја наследи неискажливата добрина на татка си, но и неговиот неконтролиран, избувлив карактер; тој остана во куќата, но беше недостаточна замена; борбата меѓу мажот и жената се претвори во борба меѓу мајката и синот; и во таа борба, иако стара, иако болна, Бела пак победуваше. Силината на енергијата многукратно ја надвишуваше нејзината волја за живот; и нејзе непрестајно ѝ се остваруваше она што најмалку го сакаше, она од кое бегаше: неслогата беше природна последица на нејзината цврстина и непопустливост, и на погрешното толкување на оние виши стремежи за кои знаеше можеби само Кирил. Но тој беше далеку, и не можеше да го спречи природниот процес на умирање уште през животот, кој се случува сегде и секогаш, во сите времиња, кај сите народи, во секој град, во секоја куќа, во секое семејство; тоа не беше состојба на разделба, која може и да се зближи, туку на вистинска отсутност, на морална тапост, на препуштање кое сè ништи и однесува, обезвредувајќи ги дотогашните усилби и оставајќи зад себе урнатини и заборав. Затоа, тврдата Александрова увереност дека цивилизираниот живот не може да се изгради без компромиси, без навидум невозможна симбоза на сите различни нешта, па и без прифаќањето на загубите и можниот пораз, будеше надеж дека сосредоточената енергија и бистрина на Бела еднаш ќе се соедини со сеопфатниот дух, со заштитничката душа на нејзиниот маж и дека, кога тогаш, заедно, новите енергии ќе ги усмерат браќата кон оние предели кои во младоста сите ги сметаа вечни. На Кирил, најпосле, му беше јасно дека светот кој почива врз пирамиди зборови - кои, иако исти, во различни времиња, на различни места, во вакви или онакви ситуации или расположенија, со овој или оној степен на важење, имаат наполно различно значење - не може да биде ни доволно цврст ни достаточно рационален. Во односите меѓу луѓето, дури и кога беа ограничени на деловноста, беше вметнат сиот животен комплекс; надвор од него немаше постоење; надвор од него, дури, не можеше да се сврши никаква работа. Она што беше вообичаено во чаршијата, не можеше да биде поинакво во семејствата; можеше само да биде стократно потцртано. Вистински опасно беше уверението дека светот може да се преобрази така што ќе се урниса. Животот создаден од зборови - кои често именуваат зло за да кажат добро, или звучат просто за да ја скријат нежноста, кои се звуци на искривени имиња, разлеани состојби, неразбирливи страсти, заборавени собитија, само прав на времето - прво требаше да ја досегне низ нив сопствената смисла, за дури тогаш да се преобрази без страв дека ќе умре од нивното погрешно толкување. Во тој поглед, тој беше сè уште неначнат и цел; прост, и цврст; по него и мал потрес можеше да го разниша и струполи во пропаста. Меѓу слогата и неслогата, меѓу доброто и злото, меѓу убавината и грдоста, меѓу радоста и тагата, меѓу среќата и несреќата, меѓу вистината и лагата, меѓу песната и молкот имаше само мала пукнатина, како замислена светлосна линија меѓу световите, или меѓу два континента кои ту се спојуваат ту раздвојуваат. Александровиот нов свет не можеше да биде создаден ако се заборавеше од што целосно е изграден; но и Кирил и тој знаеја дека тој постои, и дека има пат до него; и дека тој пат, како двојно време, истовремено тече во две насоки: кон другите луѓе и народи и кон самиот себе.
    Необично личеше на татка си, онака свиен зад градбата; и Кирил не можеше да го погледне а душата да не му ја потресе неискажливата тага. Слабоста во нозете и рацете донекаде помина, благодарение на физичкиот напор. Но душата непрестајно му ја заплиснуваше како некој огин, и тој сè почесто ги ладеше цврстите, јаки раце спуштајќи ги во водата од бурето.
    Дали беше тоа лош знак, тоа преплетување на животот и смртта? Кирил не беше суеверен, во границите на можното (зашто светот на духот е исткаен од воображенија). Коста, меѓутоа, во последно време сè повеќе другуваше со поповите.
    Ги научил сите адети како претхристијанска баба; ги држеше редовите и ги почитуваше обичаите. Кога го заклаа јагнето за темелот, на Кирил дури му дојде смешно гледајќи како Коста, сред веселата осаменост на просторот кој бликаше од редовите и водата, фрли пара во дупката, се сврте кон исток и побожно се прекрсти. Кирил ја помнеше приказната на Ребека Вест за црното јагне, а и инаку знаеше достаточно за симболичките замени на стварноста што како крвави гејзери папочно се врзани за топлата утроба од која првпат истекле. Овче Поле, поле на овците. Или на невините јагниња? Мазната жртвена карпа. Зошто онде на одамна исчезнатите богови, како храна, им се носеле црни јагниња? Овде јагнето мора да биде бело. Елисеј Руси дури еднаш гласно го искажа своето сомнение оти сиот оној смртен синџир на несреќи кој се обвил околу семејството на неговиот пријател Ване можеби потекнувал од тоа што јагнето кое го заклалеза неговата куќа било црно. Тоа е телото на нашата смрт, вели Ребека, семето на гревот кое е во нас, ковачницата во која ќе биде исклепан мечот со којшто ќе нè посече смртта. Белата жртвена карпа и црното јагне. Вратот низ кој прска светлоцрвена крв која се таложи врз поранопролеаната темномодра, како душата на кошута врз лицето на Ифигенија. Крваво крвче врз челото на детето. Праисторијата и христијанството собрани крај овчеполскиот камен; или покрај црквата на Светите Петнаесет Тивериополски Маченици, обвиена со пролетен цут, додека, недалеку од неа, шуми подвижната млада шума на Вилијам Шекспир, а по ливадите блеат јагнињата чија крв се напластува врз урнатините на времето. Добро ја знаев таа карпа, вели Ребека. Сиот свој живот го поминав во нејзината сенка. Целата наша (западна) мисла е заснована на таа гнасна измислица дека болот е вистинската цена за сè што е добро. Добриот кроток човек треба да умре за да нè спаси. Или само затоа да стане јагне? Со што ние се храниме, со вистината или со нејзината симболична замена? Можеби без таквата преобразба злото не може да се смали, а потоа и надмине? Или, за да дојде до целосна промена, треба да се создаде нова стварност: да се умре за да се оживее?
    Кирил полека сфаќаше дека е тој последниот кому што Коста му ја открива својата издраскана душа, а оваа градба можеби последното катче каде што, во мигов, можел да се засолни, макар за час, пред да тргне по самотниот пат од каде вистинско враќање нема. Впрочем, зар целата таа пролет, урнатините непрестајно не се преплетуваа со обидот тие да се надраснат, зар сликата на смртта и исчезнувањето не се сменуваше без престан со зародишот на новиот живот? Што кажуваше сознанието дека бројот на живите приближно се совпаѓа со бројот на мртвите кои ја населувале земјата од памтивек, ако не дека се сите тука, отсекогаш и засекогаш, само малку изместени во просторот и времето, и налик на туѓи соништа? Зар и оваа смешна мала градба, која дури не е ни колиба ни куќа, туку само темел и бетонска плоча, само основа за вистинското градење, не е пуст отсјај на обичноста на таа двојна слика, на залудноста на сиот труд и неуништливиот животен поттик, на она што еден ден бездруго мора да исчезне, но и на она кое, независно од сета човекова ограниченост и од сите разурнувачки сили на природата, или токму поради нив, засекогаш мора да остане тука, засолнето и спасено.
    Фрлајќи лопати дробен камен во количката, Кирил си приспомна дека татко му не се пожали во текот на болеста. На секое прашање како му е, сè додека не падна, но и подоцна, одговараше просто: Добро. Дури по неговата смрт, Бела чула дека уште пред да го пензионираат, бил изнемоштен; во магазинот на претпријатието каде повеќе не бил „шеф“, веќе му се подбивале. Понекогаш кришум се повлекувал во темницата на магазинот и се склупчувал - како што подоцна дознала Бела - во бубаќот како во чергите постелани на долниот двор од старата к’шта, малку да се одмори, тој кој цел век работел од рана ранина до црна темнина. Понекогаш, бездруго, го фаќал страв; како да потонувал. Еден единствен пат во текот на сиот живот, токму во тој период, го побара Кирила по телефон. Тој, Кирил, се изненади и зарадува, го праша како му текнало да „поѕвони“, а татко му рече:„Нишчо, само такá да те чуум“, и ја спушти слушалката, можеби плашејќи се да не го оштети претпријатието, или некој да не му префрли. Кога ќе си дојдел дома сиот бубаќосан Бела му префрлувала зошто така пак работел со Ѓупците, до кога со нив вреќи ќе дига, зар е тоа негово задолжение, ми така де, дали е тој нивен раководител или се тие негови господари, кој сега ќе го чисти од памукот, и ај, пушти го заметот, но не му личи на таков да оди по градот, а тој тивко се бранел, бессилно пцуел и полека исчезнувал во себе како во жива кал. Сфаќал дека на светот нема разбирачка, внуците ги отварале вратите и создавале промаја од незнание, но и кога ќе им подвикнал и кажал да не прават така, пак истото го работеле; не верувале дека му е ладно, ниту знаеле што е тоа; ни Бела не се разликувала многу од децата, а ни од синовите; кога некој од нив ќе го качел во колата за да го врати од работа, едни сметале дека е тоа чест, други лигавштина; всушност, тој не можел да оди. На доктор не сакал, ниту дозволувал да го прегледа синот; насетувал, бездруго, дека она што го разорува е тој самиот, и не верувал во спас; се потрошил така што и во најбезначајната работа ги внесувал сите свои сили; организмот повеќе не бил способен да создава толкава енергија, и шеќерот останал заробен во крвта; го имал, истовремено, и премногу, и премалку; снагата почнала да му се топи; го снемувало без тоа некој да го забележи. Кога Бела, на брегот од Дојранското Езеро, еднаш го наговорила да се соблече и избања, го гледала оддалеку, од грб, и не можела да се начуди: Боже, каде му отишла снагата на тој човек? си рекла. Бил ослабнат, смален; како истечен; но таа пак не си клала на ум; мислела, старост, полека умираме, иако тогаш имал шеесет години. Кога последен пат ги посети во Белиот Град, Кирил сфати за што станува збор; ѝ кажа, повеќе пати, на Бела веднаш да преземаат мерки. Но тие ништо не сториле; тој не сакал да се прегледа; таа чекала што ќе каже Коста кој тогаш живеел во родителската куќа, но не видел ништо, сè додека татко му не паднал, со шеќер над петстотини, на земја, иако не во кома. Тогаш го однеле в болница, а кога тој, Кирил, дојде да го види, мајка му спиеше покрај неговиот кревет во болницата, и го ранеа со ќебапчиња. Кирил сфати дека татко му е на умирачка, и на негова иницијатива беше префрлен во Скопје. Сите органи, како што се покажа, во меѓувреме му се уништиле од штетното дејство на болеста, нему кој не пиеше, не пушеше и живееше релативно уредно; па сепак, заминувањето за Скопје му го продолжи животот за уште две години, од позна зима 1982 до позна зима1984, од март до март; умре приближно во ист период на годината кога беше роден Кирил. Неколку секавични слики од тоа време прекутрупа му се наметнуваа додека ќе фрлеше бегол поглед кон Коста. Пред да тргне за Скопје татко му посака, од него, својот првороден син, да го однесат дома; Кирил ја сфати смислата на неговата желба, и првпат во животот му се спротистави, уверен, негде длабоко во себе, дека претчувството не го лаже: Не, му рече, одиме право за Скопје; оттаму здрав ќе си дојдеш дома. Татко му го погледа, долго и испитувачки, малку отсутно: не толку од зборовите туку од нивниот одглас, и од неговиот лик, се обидуваше да ја наѕре вистината: го лаже ли синот, лекомислено засипувајќи го со својот смешен оптимизам; осуден ли е, или овојпат помилуван? Во болницата во Скопје, еден ден побара од него да го оттурка до клозетот, и таму му рече: Ништо не ме боли, ништо не ми е, кога ќе ме пуштат дома? А на болничарот кој, во ходникот, го опомена да внимава да не настине, му кажа: Имам четири сина. Овој е во Белград. Болничарот погрешно го разбра, и праша кога ќе оди за Белград, мислејќи дека состојбата му се влошила. Не јас, синот, рече Никола Водочки. И додаде: „Нии сме добри чувéци, нас сите не милýв’т, не сме некуј бунтовници!“ Потоа го праша Кирила го отворила ли Бела дуќанот, свесен дека таа премногу лесно (гркомански) си ги сфаќа работите. Праша ќе дојде ли Александар. Кога тетка ти Калиопа ќе ја испече главата од јагнето што сте го купиле во Струмица, да ми ја донесете, рече. Бела и тој таа желба ја сфатија на шега, но Калиопа Водочка никогаш, сè до својата смрт, не си прости што не му ја исполнија; му префрлаше на Кирил што таа случка, од која нејзе ѝ се креваше косата, негде ја запишал, место да ја скрие („ка веќе испаднáме кабатлñј“).
    Одлагањето на крајот овозможи Кирил да му прегреши на својот татко; тоа беше нивната прва кавга во животот, и последното видување. Почна пак околу некое јагне, или полудиво прасе. По сончев зимски ден Коста го возеше, по асфалтен пат, кон Огражден; требаше да се сретнат со Димитар и Александар. Но кога престана асфалтот, Коста не продолжи по правливиот макадам, туку, некако наеднаш, го врати назад со реното. Рече дека понатаму нема пат, или барем тој не го знае; но Кирил, иако одамна неминат оттаму, знаеше дека местото на договорената и избегната братска средба беше близу. Коста рече дека Димитар и Александар биле должни да чекаат на патот, и дека тој не може никого да го моли, или да го бара по прнарите, за едно помочано јагне, или прасе. Кирил денот инаку го замислуваше, и веќе тоа го налути, а вечерта, откако испија прилично ракија, меѓу браќата дојде до расправија - навидум бесмислена - околу тоа зошто тој ден се разминале. Под ткивото на обичниот настан се пробиваше мразна понорница; секој сакаше да ја прикаже случката од својот агол, и притоа наполно да го избрише сопственото учество во свесно создаденото недоразбирање. Кирилова желба беше да купи јагне, или прасе, за разделба да го испечат и вечерта да се провеселат на терасата (изутрина патуваше). Тоа се изјалови, денот му беше упропастен, меракот расипан, Коста се правеше невешт (иако го вклучи во некои свои комбинации), а Димитар и Александар премногу задоволно се смееја раскажувајќи колку убаво си поминале, така што Кирил, повеќе пијан одошто трезен, пламна и почна да вика. Се вмеша Никола Водочки, онака болен, од креветот, во кујната на новата куќа, и застана на страната од помладите синови; тогаш Кирил уште повеќе се развика, прво на мајка си, Бела, со која беше поинтимен, и која умееше да му прогледа низ прсти, а потоа, првпат, и на татка си. Го дупна ѓаволот, како што подоцна рече Бела, да си го покаже своето, и рече нешто што, изговорено, не можеше назад да се врати: Ова отсекогаш била луда куќа! Занесен од алкохолот, и оти таа вечер главно беше прав, тој се направи дека не забележа колку болно ја прими таа реченица татко му, Никола Водочки, кој освен куќата, и кујната во куќата, и креветот во кујната, и терасата пред нејзиниот влез немаше ни друго засолниште ни поинаква татковина. Тоа беше три месеци пред неговата смрт. Кирил продолжи да беснее и кога отиде во својата соба, додека Бела залудо се обидуваше да го стивне. Од нејзините зборови го запомна она што и самиот го печеше (Не ви е срам, болен човек!) а изутрината не отпатува, туку ја замени картата за попладнето. Татко му - како што многу подоцна, по неговата смрт, разбра од Бела - око не склопил са ноќ, го уплашило нешто страшно, како кога се урива светот, добил и пролив, но утредента Кирил го најде мирен и спокоен, како по секоја викотница, како седи на работ од креветот. Кирил рече добро утро, покајнички го измазни по косата, како минатата ноќ ништо да не се случило. Така беше најдобро, и Никола Водочки, кој не забораваше лесно, ја прифати раката на својот син онака како што Кирил ја прифаќаше неговата, кога седејќи покрај него ќе го помилуваше, еднаш во годината, со скоро нестварен допир. Не покажа, но не ни скри, дека му е мило што синот останува до попладнето. И тогаш, првпат целосно, му раскажа сè за предците од Водоча, за воденицата, за аргот полн со риби чија вода ја свртувале да му угодат, за бистрата бука која удирајќи од чардакот се претворала во илјадници шарени сонца, за клопотењето на воденичарските камења, за паспалот кој како бела магла паѓал врз веѓите на татко му, Кирил Водочки, за татковата преселба во градот, за старата к’шта и нејзините многубројни жители, сега мртви или развеани по светот, за бубата, за коконите, за галабите, за коњите, за нивите, за фабриката за брашно, за новата куќа во која живеат сега, шарланџинáта, за ортаклакот со Ѓошо, за својот брат, Тимофеј, за мајка си, добрата старичка Екатерина Водочка, за многубројните сестри, за другарувањето со Аристид Добри, тогаш кога го пуштиле од затвор и кога никој не сакал да му се јави и кога со дедото излегувал на корзо како со врсник, и за сè друго кое можеше да се собере во едно претпладне, а кое беше целиот негов живот. Потоа Кирил се качи со Димитар „до баñро“, скршија дренови „чапарáтки“, а потоа ги испекоа на врелата печка, за „ластики“; беа деца, и останаа деца. Попладнето, кога Кирил тргна да си оди, Никола Водочки со мака стана; стоеше во претсобјето, и наеднаш посака да оди в клозет, тој кој пропаѓаше поради никаква функција на бубрезите, и на чија секоја капка мочка Бела се радуваше; затоа таа рече: Оти така сега, после. Кирил сфати дека татко му е возбуден, и дека оттаму потекнува ненадејниот нагон; тоа му беше болно познато, и само ја погледна мајка си, скоро строго ја пресече: Зошто? Само нека... Ајде, тате. И тој му помогна на татка си да направи чекор-два. Тоа го потсети на моментот пред да тргне на студии во Белиот Град, кога Анастасија Маркова, прв и последен пат, го замоли нешто на кое со денови се канела: да ѝ го исече нокотот, ножниот палец кој ѝ зарастува... Во малото претсобје со големо огледало, пред вратата, пред Железната Порта која мораше да ја помине, тој го прегрна татка си и, по толку време, на старински начин, му бакна рака. Проштавај, му рече. Тоа беше и збогување и молба, и Никола Водочки така и сфати: Таткото е затоа да простува, рече прегрнувајќи го; тоа беше нивното последно видување.
    Ако не чувствуваме на ист начин, помисли сега Кирил, ист е начинот на кој чувствата нè разараат. Тоа се однесуваше и на татко му, и на Бела, и на Коста, и на Димитар, и на Александар, и на него, а и на Марија Ана. Ја фрли лопатата, пак пријде до бурето; го исплиска лицето, пак ги нурна рацете во водата.
    Живо си спомна за нешто што му го призна Коста на третата година од смртта на Никола Водочки, тогаш кога душата занавек се одвојува од коските, на гробиштата: дека во неговата болест најмногу го потресол моментот кога Александар тргнувал да оди војска; татко им не можел да стане од креветот да се испрати со својот најмал син. Сакаше да стане, рече тогаш Коста, и не можеше. На сите нас, а најмногу нему, ни стана јасно дека повеќе нема да го види.
    Беше (тогаш) мразна пролет, ни налик на оваа: каменот пукаше од студ. Најладниот март во Европа, таа 1987година, како да го навестуваше Последното Ледено Доба кое ќе ги смрамори сите мориња и океани, и сите реки и езера. Кирил тогаш првпат им раскажуваше на браќата за призрачниот Словенски свет на неслогата, тишината и осаменоста. Попот не пееше, туку се лигавеше, како да се подбива; за момент заличи на пејач на новокомпонирана музика. Зборовите на еден стар, изумрен јазик паѓаа од неговата уста помешани со новите, како што паѓаат буквите од екранот на компјутерот заразен од вирус, и како ѓубре лежеа врз мраморната плоча. Таткото тогаш последен пат ги собра синовите околу својот гроб. Јужниот ветер беше ладен, зашто во Црна Африка вееше снег, и меѓу Хелеспонт и Херкуловите Столбови, меѓу Источната и Западната Порта на Светот, се формираа кристални пердиња.
    И онаа зима кога Кирил последен пат го виде татка си, Дојранското Езеро се заледи, и пак стана мразна плоча преку која силните војски предводени од бестрашен маж можеа да поминат од едниот свет во друг, од Долната во Горната Земја, или, напротив, од Горната во Долната. Додека Езерото како намовнато спиеше под блескавите снегулки, кои паднале преку ноќта, случајните посетители на куќичките за одмор, како монистра расфрлени по стрмнините на крајбрежјето - кои во нив, или самотниот чардак на ридот, дошле не од љубопитство, туку од нужда, да проверат водоводните цевки да не им испукале - можеа да видат како од шумолењето на трските и свирежот на ветерот расне, како осамен зимски цвет, цврст и висок маж на бел коњ, скоро наполно непроѕирен сред непроѕирниот пејзаж и како со копје в рака го сече Езерото во правец на Стар Полин, како нешто или некого да чува.
    Кирил отсекогаш сонуваше за можноста наеднаш и целосно да истапи во просторот (допрен од неговата мисла, а пак неизвалкан, нематеријален, невидлив) и сега наеднаш сфати дека и оваа Планина во далечината, и Езерото што спокојно блеска на јунското сонце, и Небото кое ги надвишува, и плочата, не се ништо друго туку местата во кои занавек ќе почива неговата душа, без никаква опасност да биде уплашена или раскудена, ниту пак таа некого да застраши и избрка.
    Со него беше и Марија Ана. Ненадејно исплива од маглите, како сопрено секојдневие, или дамнешно сеќавање, или обновена вечност. Беше како во младоста; или, дури, тоа беше вистинската младост? Со чантичето преку рамо, со едната рака на колкот, со другата нога енергично затегната во коленото, со другата наместено свиена, како да се слика, го чекаше кај столбот на автобуската станица. Душата просто ѝ се проѕираше низ бледожолтата блуска... Веќе дванаесет години го чека на оваа станица како на пуст брег, но облеката не станала ветва; таа е нестварно тенка, нестварно слабичка, нестварно млада; сè е чисто околу нив, темносиното небо, лисјето, киоскот со весници, дури и фрлените отпадоци. Не се виделе дванаесет години, но сега се тука: наеднаш повеќе нема чекање, и нема потреба да се каже збор, ни за чекањето ни за доаѓањето, ни за разделбата ни за средбата. Нежно и срамежливо му ја става главата на рамото, и цврсто и збунето ги стиснува усните и очите; му шепне само еден збор, вообичаен меѓу нив: Куќичко! Веднаш потоа го остава, и тргнува кон блиската продавница: не свртувајќи се, ја крева раката над главата во знак на поздрав, му мавта со нестварно нежните прстиња. А автобусот е веќе тука. Сеедно, таа ништо не му вели, но тој ги чита нејзините мисли, само нека влезе, она ќе го стигне: разделбата меѓу нив не е можна. Тоа е толку очигледно. И Кирил влегува во автобусот. И автобусот тргнува. Смешно. Денот е пролетен, мириса на црешов цут, крај Реката-Езеро, каде што мислеше да се шета со неа, сè се зеленее од здравје и неминливост. Помислата на нејзиното тело, на нејзината млада, затегната кожа, на тесната утроба, за миг го исполнува со неверување: зар е можно дека ќе ја загуби сред бел ден? Таа излегува од продавницата, тој ја гледа од задниот прозорец, негде длабоко во просторот, а пак како да е до него. Му се насмевнува без прекор, повторно му мавта, и тој на нејзините како цреша румени усни, врз сјајот на снежнобелите заби пак ги чита нејзините мисли, дека и следните дванаесет години ќе го чека, во исто време, на истото место...
    Дали е тоа непрестајно постоење, сопствен живот исполнет со неуништлива стварност, само налик на спомен, или сепак разделба сред истородниот предел на анонимното траење, исткаен од зборови?, помисли Кирил.
    Му стана смешна, во еден момент, неподнослива претераност на неговите мисли. За среќа, тие беа невидливи, а она што за истото време го изработија рацете јасно забележливо: купот бел толчен камен повеќе не го застрашуваше; смален, бргу исчезнуваше, и под него пак испливуваше покриениот пат. Кирил уште еднаш, со скоро рефлексно движење, се разлади во бурето, а потоа, повикан од тестот на Александар, од Ѓељо, од молчаливиот возач Василие, од кои секој држеше пиво во раката, се качи на плочата која до половина и повеќе беше израмнета, и по која Куслакот од Криву Паланку одеше по штици како по јаже, со црево в рака пркосејќи ѝ на струјата. На работата веќе ѝ се гледаше крајот, и сите беа задоволни. Утринската криза поминала, и сега лицето на Гељо само ведро се насмевнуваше, без капка пот.
    - Шо-с-се замислñл бе сфатñна, разбñраш ти ме мене - рече Аминта фаќајќи го Кирила за рамото - тавá тука рабóта ле е лагаш, трујца саалáм чувéци, разбñраш ти ме мене, ду ручóк да а лапн’т.
    - Многу се тројца - рече насмевнатиот мајстор со мустаќи.
    - Ка на вас ут сабáјле оште скаалте не ви беа ишалувани, ебáви вирáн мајсторто.
    - Струјата ја зафркна работата - весело рече Шало - а потоа и водата.
    - Да бе - се согласи Гељо - бајá време изгубииме сабáјле. Ама глеј саа как врве рабóтта!
    - Да е еднá ут тии цистерните-мешáлки, ка ќе рече гууур, разбñраш ти ме мене - воздивна Аминта - ут трñти ќе е нап’не плочата.
    - Ут двáти - рече мајсторот со мустачиња.
    - Си рабутñл ли ти - му се врекна Разбираш Ти Ме Мене - у Авганистан, уф писоците? Там да те вид’м ташáк да пурдáв’ш. А са фат’ш за шиишто, цап, летнáл ти просто, а не тука, боса кумáнда, сто души на една плоча, ебáви ајлáазто. Да не у пудгóн’х тавá малечкото, разбñрашти ме мене, тука ус мистриита и ус мркýчо цел ден ќе се брлаваше. Еј, Руси - списка наенаш - заспá ли?
    - Тамáн се е рабóтта - се одгласи мегафонот од тумбата.
    - Ај тамо ного-ного не вревáјте, туко за лупáтта и кóличката фаштáјте се - се јави од мешалката и Ангел кој дотогаш молкома работеше - ним сичките мајстуре да ми се прајте, ми такá де.
    - Ќути ти бе рибáр - добродушно му се насмевна на Перкијата - ти глеј мреежта да не те е скап’на и вода да не ти флеве у курáбо.
    - Испñте си пивата, на работа - рече мајстор Запечокот.
    - Ебати чипиџóко - промрморе Василие под облаците - чин’ш нии за пари сме, он бајдавá рабóте!
    - Ај - рече и Гељо - да дааме оше една ѓупска сила!
    - Ка те е фајќа окото? - му рече Александар на Кирил, насмевнат, со ист глас како на гробиштата во Бутел, кога му предложи да почнат со изградбата, мислејќи овој пат на плочата.
    Кирил задоволно се насмевна и не кажа ништо. Им пријде Димитар.
    Пиво нејќеш ли? - рече палејќи цигар. - Еј - им викна на шуревите и сите останати околу мешалките - ај еднá пучñфка, разладéјте тии души.
    Кирил чувствуваше некој внатрешен огин, и одби да пие.
    - Ај тугáј у хутéло. Ми шо - се насмевна Димитар на својот карактеристичен, детски начин - оше малко устанá, а, лажа ти стоо.
    Тој беше во право: од вкупното време потребно за довршување на плочата, беше останала уште една третина.
    Крајоликот како да почна да се менува. Елисеј Руси тоа го забележа, но не знаеше за што токму станува збор. Да не му игра пред очите; или „биноклото“ да не ми се расипало?
    Населбата што се протегаше пред него како да растеше во неколку различни времиња. Додека станарите се уселуваа во новите, сè уште незавршени градби (кои засекогаш ќе останат такви, и покрај многуте комисии што ќе ги обиколуваат), околу нив се протегаше градската дивина населена со стаорци и пцовисани мачки и сокршени шишиња и правлива коприва и ’рѓосани буриња за „љок“ и весници намачкани со измет и со невидливи колонии мравки и микроби, што шират застрашувачки болести, а и самите боледуваат од нив. Додека ѓубрето сè растргнуваше на едниот крај од населбата, уште пред да стигне посната и скапа земја и семето во кое дреме англиската трева, се раѓаат првите деца на тукушто освоениот нов свет, таман на време да зајакнат во нозете додека тревата никне, за да го изгазат она што останало зад чавките и гугутките. Кога по уредениот простор ќе се распалеа првите огнови за печење пиперки, кога ќе почнеа да се кршат шишиња и да се игра фудбал меѓу младите садници, на другиот крај од населбата сезонските работници копаа ендеци одбележувајќи ги со нив, мрзеливо, меѓите на идните игралишта околу кои ќе забуцаат в земја по некое борче и јаворче и липа. Пред терените да бидат асфалтирани, дрвјата пораснуваа, меѓу веќе сокршените клупи и излокани патеки. Штом круните на дрвјата радосно ќе се протегнеа кон прозорците, гордите станари веќе започнуваа да излегуваат од своите живеалишта (или ги изнесуваа од нив). На многумина ништо повеќе од сандак не им требаше; посреќните бараа нови, понови, најнови населби сред жабјосаните бари, кои еден ден, кога повеќе ќе ги нема доселениците, ќе станат паркови. Мнозинството се повлекуваше во визбите на некогашниот живот или заминуваше на село, в природа (стануваа пеперутки) зашто тешко добиениот стан мораа да го остават на следната генерација која исто таа веќе имаше свое потомство, родено навистина во веќе стара населба со конзерви, сокршени сандаци, изорани кошаркашки игралишта со изгниени мрежии свиени, или дури однесени, обрачи, со телефони-гробници преку кои може да се разговара со туѓите светови, но не и со соседството, со исшарани ѕидови и влезови кои мирисаат на тага, на изедени препржени манџи и отруена љубов, но затоа со големи зелени дрвја од кои некои со векови уште ќе раснат кон небото и новите времиња во кои одамна ќе биде заборавено како се викале освојувачите на тој скап простор платен со крв и пот, и со не една тепачка на одамна завршените зборови на работни луѓе, и по судовите на земјата цела.
    Ги гледаше Елисеј Руси тие чудни глетки и не си веруваше на очите. Му се пристори дека времето околу него истовремено и кружи и мирува, брзајќи прекутрупа и враќајќи се назад и стоејќи со години на истото место. Сите изгреви и сите зајдисонца, со небата, со ѕвездите, со катадневниот леб, со заслепителната радост, со пронижувачката болка, со рожбите, со умирачките, со љубовта, со рамнодушоста, понекогаш сплетени во јазол или исткаени во разнобоен ќилим, или изгубени сред белината на изветвениот и избледен чаршаф, сиот живот што тука се зачнал или оттука минал или овде згаснал се напластуваше пред очите на Елисеј, наслојка врз наслојка, и го исполнуваше девствениот предел, од моментот на неговото создавање до непоминатите дни, ту со мразна тишина ту со неразбирлив џагор на поколенијата окружени со риби и птици, со добиток и дивеч, со овошје и зелје и билје и класје, бестрашни воини на чии чела стоеја стројни мажи, за кои му се прикажуваше Кирил но во чие постоење тој никогаш не поверува, страшниот Мегабаз, командантот на Европа, и Филип II, и Александар III, наречен Македонски, и Гази Евренос, а врз нив се трупаа новите војски на светот, повеќе не во оклопи и со копја, мечови и сабји, туку во разнобојни униформи, но пак окружени со студено железо, а зад сите нив исчезнуваше и настануваше, настануваше и исчезнуваше населбата на брегот, изградена од мраз и пепел. Низ развиорениот прав како низ блескави снегулки јаваше осамено момче и ја бараше својата мила, да се стопи со неа и да стане предел.
    И наеднаш, истовремено над урнатините и сред Планината и во длабочината на Езерото, но и на оние ритчиња кои се наоѓаат меѓу Нов и Стар Дојран, Елисеј Руси здогледа Златен Град окружен со Темна Брестова Шума, како скриен во скутот на времето, каде се збрало сето сеќавање, но без вистинска можност некој да си спомни за него. Прво ги виде брестовите, и себе сред нив; но тој сега не беше ни дебел ни грд, туку лично момче израснато од урнатините на сопственото тело. Штом излезе од Шумата, сè уште замаен од нејзините опојни мириси, пред него пукна просторот и, под ливадите кои скалесто се спуштаа кон залулеаните треви и ќита и воздушните струи, тој го наѕре во далечината Градот кон којшто беше тргнал, и над чии кубиња јаздеше сенката на сув човек на мршав коњ, со копје во раката. Од местото каде што стоеше, пред Елисеј врвулкаше пат; правлив, широк, полека се стеснуваше кон хоризонтот за да стане, најпосле, сребрена нишка во просторот, низ која се влегуваше во Котлината која истовремено беше Езеро. Високата планина сферно го обрабуваше пределот, и го претвораше во горско око, во ѕвонлив кристален кањон; од небото до водата разноцветни балончиња-лампиони го затвораа во билјурна мешунка. Крајоликот беше видлив наеднаш, и одеднаш во сите подробности; Елисеј толку беше потресен од неиздржливата убавина што посака да викне: чувството кое го обзеде наликуваше на ужасот на исчезнувањето, или на радосно, вечно постоење. Тој тргна по патот. Газејќи го со босите стопала златножолтиот, ситен, топол, мек прав, полека се приближуваше кон Градот кој го заблеснуваше со кубињата и парковите и мостовите и со витите кули и со недогледните зелени авении и со малите шарени улички и дуќанчиња и со платнените шатори и џагорливи плоштатчиња и со ѕвонливите трамваи и со пазарчиња-пагоди и со чистите аптеки и со црквите и училишните дворови и со гулабите и лебедите и кормораните и пеликаните и рајските птици и со несекојневниот спокој кој просто се лачеше од неговите ѕидини и од длабочината на Езерото сред кое спиеше. Во него сè беше стокмено по човечка мера, но Елисеј Руси негде длабоко во себе насетуваше дека патот тука не се завршува, дека продолжува кон Пукнатината на Световите, но дека нему не му е време, или не му е пишано да продолжи понатаму...
    Можеби во тој миг се разбуди, или само го тргна гласот на Разбираш Ти Ме Мене кој го довикуваше од плочата. Елисеј погледна кон заветеното место на Кирил Водочки; и тогаш - пред да види нечие лице или да забележи дали плочата наполно е завршена - над кафеаната на браќата, зад карпата врз која растеше безимена трева налик на намовната душа, недалеку од плажата наречена Калдрма, зад трските, близу колибите непроменети уште од времето на Мегабаз и Александар, Елисеј Руси забележа една сосема нова колиба. Во прв момент помисли дека го лажат очите, оти му се привидува. Се запраша, дури, не стоеше ли таа колиба онде вчера. Но кога малку подобро погледа, и малку повеќе размисли, наполно се увери дека колибата е сосема нова. Како и секоја друга, стоеше врз колови забуцани во водата, но она што се креваше над нејзиното душемé, над дрвената ѝ „плоча“, не беше ни налик на останатите: личеше на куќа, на вистински дом. И Елисеј, иако не знаеше како тоа да си го објасни, сфати дека пред себе го гледа, наполно завршено, Кириловото живеалиште врз кое, по чудна случајност, се закачил неговиот, во стварноста незавршен, ноф кроф.
      
      
      
      
      
      
7 – ДОМОТ НА АЛЕКСАНДАР
I
EЛДОРАДО
    Тој призрачен град што блескотел на сонцето како запалена шума, сиот од злато и драгоцени камења, го барале преку сто години, илјадници луѓе; и што нашле на неговото место: ништо: само Езеро.
    Според преданијата, во јужно Чиле постои волшебен Град чии улици и дворци се од чисто злато; неговите жители, совршено среќни, не мораат да работат за да се прерануваат, а живеат вечно. Градот е, се разбира, невидлив. Патниците кои влегуваат во него го населуваат како сопствен сон; штом го напуштат, забораваат сè за него, и повеќе не можат да си приспомнат за патот кој води таму. Од сè, ако е извештајот на Х. Осборн верен, сигурно е само едно: дека градот лежи „на брегот од некое горско Езеро„.
    Ако го нема Градот – ако не е можно да биде најден, или само сочуван неговиот спомен – каква е историјата на Езерото?
    „Во црно кадифе проткаено со сребро„, вели мудриот Зенон, бил облечен Гонзало Хименес де Кесада кога, во 1536 година, тргнал да го бара врвејќи по призрачни патишта и самрачни шуми, сè до кристалните превои на Андите чиј sвон и тогаш, како и сега, се стопувал со небесниот океан. „Окружено со стрмен карпест рид„, во земјата на Чипчите, го нашол езерото Гатавита кое уште оддалеку блескало со сјајот на Градот скриен во неговите поли. Кога конквистадорот со своите (патем) распарталесани воини слегол до водата видел од каде доаѓа толкавиот блесок: насекаде наоколу, по дрвјата, врз колибите, по камените градби и песочниот брег, нишајќи се на ветрот и sвонејќи како харфи, трепереле големи златни листови, не подебели од оние за пишување, како извадени од – или наменети за – некоја книга. Месните жители биле украсени (наресени) со смарагди не помали од орев, а од продупчените носеви им виселе тенки златни листови покривајќи им ги устите, поради што нивните гласови, кога ќе проговореле, звучеле метално-туѓо, како да му припаѓаат на некој друг свет.
    Тоа не било ништо чудно. Необично било што истата глетка, во истиот час, ја гледале уште две групи конквистадори, кои во приближно време, но од различни места, тргнале кон истата цел. Едната група воини ја предводел Себастијан дел Беналкасар, „силен, дрзок, со врела маварска крв во дамарите„, основачот на градовите Леон и Кито, додека „третата војска, составена од шпански парталковци„, ја предводел Николаус Ферман, Германец од градот Улм. 
    Водачите, се разбира, сакале да ги судрат војските, за вкупното богатство да му остане на победникот, но се премислиле: војниците биле уморни, а злато и бесценето камење имало – како што им се присторило – доволно за сите нив кои припаѓале на три вери и три раси но на еден бог. Всушност, разбојниците се здружиле за што поцелосно да го ограбат месното население (меѓусебниот судир оставајќи го така за крај).
    Само што војските се здружиле, кон Езерото кренала процесија: Индијанците во носилка носеле висок достоинственик (веројатно крал) придружен со песни на девојки, тропање на барабани и копнежлив звук на кавали. Конквистадорите сметале дека на тој начин ним им се укажува почит, дека свеченоста е организирана во знак на покорност и љубов; но кралот, штом ја спуштиле носилката крај брегот, до коработ окитен со цвеќе, само се слекол гол. Трите војски вџашено гледале како голиот човек го мачкаат со смола и како убавите девојки, заграбувајќи од златни садови златен прав, го исипуваат сиот, додека не заприлегал на златна статуа. Тогаш Златниот Човек влегол во коработ и испловил кон езерската шир, нестварно блескајќи под небесниот свод, меѓу девствените ледени планини. Она што го сторил, за европските гледачи на претставата (впрочем, ги имало и од Африка и Азија) било налудничаво: човекот се фрлил во Езерото и го оплакнал од себе златниот прав како неиздржлив товар, или грев. Штом телото на Златниот Човек ја допрело водата – пред војниците да се соземат или нешто да преземат – сите мажи од брегот и сите жени, сите старци и сите деца почнале да фрлаат во водата, која уште од брегот била длабока, сè бесценето што било врз нив и околу нив: прстења, белезики, брошеви, обетки, ѓердани, дијадеми: смарагдите и златото од брегот се нашле на дното од Езерото.
    Војските јурнале во толпата, кон крајбрежните колиби и царските палати; попусто: нигде не го нашле она што го барале. Го удриле Златниот Човек – сега само гол – на страшни маки: барале од него да им каже каде го крие жолтиот прав. Одвај сфаќајќи што се бара од него, мачениот Златен Човек само мавнал кон водната шир: онде е богатството на племето. Сметајќи дека кралот им се подбива, ги ставиле на маки и сите останати; до дете, сè оковале во пранги: колку за тогаш, не добиле ништо.
    Најпосле сфатиле дека Чипчиите не лажат: тие немале никаков златен рудник. Златото го добивале од соседите „во замена за компир, царевка, грав„, или за смарагди какви имало многу во Планината, кои по пат на размена стигале до народите Кокле во Панама, чија култура била стара десет илјади години.
    Со времето, конквистадорите сепак собрале големо азно („со него можеле да наполнат една голема одаја до таван„), изнаграбиле илјада сто осумдесет и пет смарагди не помали од јајце на пајка, основајќи го патем славниот град Богота. Но вистинското богатство на Чипчиите останало на дното од Езерото. Првите конквистадори не ни сонувале дека чудниот обичај што ги терал улавите Индијанци сето свое богатство, сите бесценетости, да ги фрлаат во водата траел со стотици години, и дека во длабочините на Гатавита, на неговото дно налик на инка, лежат илјадници, можеби милиони (славниот географ и историчар Александар Хумболт прецизно избројал: педесет милиони) златни предмети од непроценлива вредност (не сметајќи ја, се разбира, уметничката).
    Сторил ли некој обид (напор) да го извади азното од дното на Езерото? Се разбира. Уште во 1580 година итриот трговец Лима Антонио Сапулведа дошол на ингениозна идеја да го испушти Езерото така што ќе ископа канал во карпестиот брег. И којзнае, можеби итроманот ќе успеал да ја истече водата и да го собере богатството на времето – со лопата гребајќи по дното – да не било Езерото мошне длабоко; навистина, низ „ѓеризот„ потекол густ, црн мил, и во него трговецот нашол, „како зрнца од грозје во тесто„, „секакви златни предмети„, но штом се фатил за „жезолот обложен со смарагди„ снемал капитал. Азното му го конфискувале, а него самиот го фрлиле во Дом за сиромаси. Неговото дело, сепак, го продолжиле многу умни луѓе, меѓу кои особено се истакнуваат основачите на Англиското акционерско друштво за експлоатација од 1912: сосема незаинтересирани за Балканските војни, и за она што се случува на други планини и во други води, тие модерни витези задоени со сонот за Елдорадо решиле сосем да го исушат Езерото, за кое нешто, на маски, преку Андите, пренеле џиновски парни пумпи со кои сметале водата да ја качат на небото. Каде што не помогнала казмата, верувале тие, единствениот лек е огинот. Само за неколку недели, вредните работници го смалиле нивото на водата за дванаесет метри; од работ на инката, како од оживеен сон, Индијанците почнале да вадат „зачудувачки количества златен накит и смарагди„. Но пред да стигнат до дното на инката, до средишната Порта на Златниот Град, сонцето почнало секавично да го стврднува милот и да го претвора во ладна нескршлива магма. И така, богатството на Езерото од своето сокровиште во водата се вратило во утробата на каменот, од каде и дошло.
II
ДЕВОЈКАТА
    Девојката била причина за целата (впрочем вистинита) прикаска. Станала жена на кралот Сипа, а го сакала Белиот Брадест Бог. Кралот, заради неверата, ја натерал да го изеде плодот на својата божествена љубов.
    Белиот Брадест Бог одамна бил отиден. Девојката се фрлила во Езерото уверена дека, на неговото дно, ќе го најде својот мил, претворен во „змија од пердуви„.
    Оттогаш, идните кралеви секоја година влегувале во Езерото исипани со златен прав, како Златни Луѓе, за да ја измијат вината на својот предок. Ја славеле неминливата љубов уверени дека нејзиниот плод вечно ќе се обновува.
    Или било поинаку? Можеби секоја година самите фрлале девојки во Езерото, за да го смилостиват, а потоа обредно се покајувале?
    Далеку од Андите, во прашумите на Јукатан, се наоѓа Чичен-Итса, и во него Светото Езеро, храмот на богот на дождот. За разлика од ацтечката, религијата на Маите била кротка, бескрвна. На своите многубројни богови тие им принесувале како жртви цвеќиња и овошје. „Постоел, сепак, еден исклучок: кога ќе настапела суша, за да го смилостиват разгневениот бог на дождот Чак-Мол, којшто според нивното верување живеел на дното од Езерото, свештениците му ја испраќале најубавата девојка како свршеница.„
    Религијата на Маите била питома, се надоврзувала на културата Кокле, можеби постара од сите други на светот. Граделе тие умни луѓе, како и другите Индијанци од Средна и Јужна Америка, храмови врз високи подsидоци, во вид на пирамиди, негувале култ кон сонцето и месечината, и верувале во митот за Белиот Брадест Бог олицетворен во „змијата од пердуви„. Имале заеднички, мошне особени, на друго место невидени суеверја. Меѓу другото, постојано живееле под заканата на фаталистичкото верување во крајот на светот. Го почитувале крстот, но Едвард Херберт Томпсон во темните длабочини на Светото Езеро – покрај бисерите, белезиките, путирите, статуетките на богови од јаспис, златните штитови со фигурални релјефи, извонредно обработените огледала од опсидијан и мошне острите ножови – нашол, пред сè, скелети и черепи од млади девојки. Смешани со споените коски на јагуар и срна.
    Еднаш Белиот Брадест Бог дошол преку Океанот и се вмешал во допрво завршената култура. Не им поклонил коњ, ниту им ја кажал тајната на тркалото – кои него самиот го одвеле до меѓата на световите – но им ја открил смислата на љубовта без која не може да се воспостави светското царство во кое еднаш изгубеното пак ќе биде спасено. Кога отишол, за да го смилостиват, или заборават, почнале да го опсипуваат со дарови: но тоа не биле цветни венци, ни мирисливо овошје. Како што низ спомените sирка згаснатиот живот, во заборавот царува смртта: и под нозете на Белиот Брадест Бог, низ жртвената плоча над која се воздигал неговиот кип, течеле потоци крв, како да не е тој предвесник на нивниот Спасител туку богот на војната Уитцилпохтли со ѓердан од сто триесет и шест илјади черепи. Истовремено – со претчувството дека стварноста вртоглаво се разминува со првобитното значење на зборот – во душите им се всадила мислата дека крајот на светот ќе дојде токму со враќањето на Белиот Брадест Бог.
    Иронија на судбината е што во обата случаи дошло до симболична замена, а сепак, претчувството им се обистинило.
III
ЛЕГЕНДА ЗА СОЗДАВАЊЕТО НА ЕЗЕРОТО
    Се прикажува дека многу одамна Белата Планина била окована со лед. Шумата во нејзиното подножје била од горски кристал. Езерото тогаш сè уште не постоело. На негово место се простирала питома котлина. Таа не била сосема заледена, зашто во нејзиниот западен дел имало топли извори. Главниот кајник, сепак, бил ладен, се наоѓал среде котлината и ноќе злослутно бучел. Бил затворен со камена плоча, за да не ја потопи со својата бујност котлината.
    Во тоа време живееле дебелоглави цицачи од чии тела се тресела земјата. Здивот им се дошепнувал со мовта, а нивната рика се разлевала во глувите ноќи исипани со ѕвезди. Тогашните луѓе не знаеле ништо за она што се криело во длабочината на кајникот поклопен со обична плоча. Живееле во Кристалната Шума и само одвреме навреме излегувале во слободниот свет, да си поиграат во котлината, надевајќи се дека во клокотењето на топлите извори и во бучавата на водата ќе ја наsрат својата иднина.
    Меѓу нив имало една Девојка, од чиј искривен сон подоцна се создале самовилите; и имало едно Момче, од чија бледа лика настанале витешките редови. Едни преданија кажуваат дека Момчето било Крал на Планината, а Девојката Кралица на Езерото. Другите го велат спротивното. Постојат и легенди кои Момчето и Девојката ги сметаат за заеднички Дух на Езерото. Како и да е, сите преданија сведочат за нераскинливата врска што постоела меѓу нив.
    Тие најпрвин не знаеле ништо еден за друг, но се гледале во соништата, како слики кои им припаѓаат на различни светови. Момчето ја барало Девојката во длабочините на кајникот во кој се нуркал насоне, а Девојката сред сопствената утроба – како во утробата на земјата – исто го слушала бликот на изворот. Ноќното небо надвиснато врз ледените висови станало страшно.
    Не можејќи да го истрпи притисокот што го чувствувала во себе, еден ден убавицата го напуштила својот дотогашен свет, решена да стане вистинска жена, топла стварност сред мразната пердувеста пустелија. По долгото талкање низ лавиринтите на соништата, знаела каде ќе го сретне Момчето. Била сигурна дека нивната судбина е поврзана со водите на длабоката бездна. Тргнала кон изворот. Момчето веќе ја чекало таму. Заедно ја иставиле тврдата стерна. Низ расенетото перде на утробата незадржливо бликнала вода, бргу полнејќи ја котлината. Така Девојката станала жена, а котлината Езеро.
    Момчето можеби било Крал на Планината, но ја немало нејзината моќ. Девојката била призрачна Кралица на Езерото, но не и негова господарка. Обајцата биле нивната сушност, но пак не можеле да се заштитат. Матицата на надојдената вода ја повлекла Девојката. Додека Момчето да стигне до неа, водата се склопила над нив. Можел само да ја стегне во прегратка. За да се родат, морале да умрат двапати во истиот миг: од младешки сништа, да станат вистински луѓе, а потоа само предел.
    Така древната Планина и новосоздаденото Езеро се сплотиле со своите невидливи садови, а Момчето и Девојката станале души заробени, или само скриени во Езерото-Планина.
IV
ГАЗИ ЕВРЕНОС
    Поминало време. Планината повеќе не била заробена од горскиот кристал: шумите зелено листале и го ширеле својот омај преку езерската шир. Таквите денови, кога пролетниот цут лебдел над водите, на брегот од Езерото понекогаш можела да се види Девојка со ретка убавина облечена во бело која, оставајќи златна трага со сончевата коса, босонога гази по плитката вода, со наведната глава, како нешто, или некого, да бара. А во самрачните летни конквечери, или, особено, во ладните зими кога, спротивно од обичаите на Југот, водата наеднаш ќе се заледела, а горските чуки ќе блеснеле на утринското сонце, можело да се види, понекогаш, како младо момче на огнен бел коњ, или сув витез врз сенката на тој ист коњ, прав во стремените, со копје в рака, го крстосува Езерото од крај до крај, како нешто, или некого, да чува. Тогаш сончевите лачи како златни коси течеле низ мразните поли на Планината и паѓале преку плеќите на самотниот витез.
    Некои подоцнешни (многу подоцнешни) преданија ја потврдуваа старата легенда. Но бидејќи некогашните спомени живееја само во срцата на оние во чии гради беа се населиле вечно младите духови на Планината и Езерото, за повеќето луѓе старата приказна беше завршена, одамна. Последното колективно сеќавање за Девојката (Витезот веќе тогаш беше скоро заборавен, налик на просенет лик зад копринено перде) кажуваше за нејзината конечна смрт.
*
    Тоа било главната, 1371 година од турските освојувања на Езерската Земја. Стекот на историските околности добро е познат.
    Решителниот пораз на христијанските војски за време на наездата се случил во долината на Марица; откако аскерот, мутлак на спиење, ги исклал несовесните и, веројатно, пијани бранители на крстот, патот на Муратовата војска кон Европа бил широко отворен.
    И историскиот, како и катадневниот живот, обилува со чудни несовпаѓања на разните претстави за него. Чесноста не е задолжително на страната од оној што ја присвојува. Османлиите оставиле лош глас на Балканот меѓу другото и затоа што (за разлика од многу други завојувачи, не само на тие простори) не ги поништиле староседелците, туку – имајќи ги во предвид истиот бог и преименуваните исти пророци – само ги одвоиле од себе, истовремено почитувајќи и презирајќи ги нивните цркви, јазици, пагански ритуали, обичаи, па дури и домуската храна. Балканците верувале дека завоевачите смрдат затоа што премногу се капат, па кога ги протерале, во конквечерта на времето нивно но и свое, покрај сите останати градби, ги разориле и нивните амами. Кажувале за нив дека се неверни грабежливи ѕверови, но заборавиле да си спомнат дека основоположникот на династијата и создателот на Царството, Осман, од сето богатство, поседувал само шатор, седло и коњ; и дека Бајазит, славниот син на Мурат Први, и по татковата смрт турски султан, јавајќи кон Марица и Косово, својата надеж ја црпел, и силата ја извлекувал токму од справедливоста и чесноста: Кој не клања, кој Рамазан не држи, кој не е милосрден кон сиромасите, кој зел туѓо, кој лоши мисли има во срцето, нека си оди дома – така им говорел тој на аскерите – само вистинските верници можат да го освојат светот!
    Христијанската војска, како што е познато, била пред сè несложна, како и варварите што пред нив живееле во земјата каде што се случила битката. (Според мислењето на Херодот, Тракијците, кои и инаку по Индите биле некогаш најмногубројни на земјата, ќе биле непобедив и најсилен народ на светот – само да биле сложни.) Расцепканоста, своеглавоста и безделништвото долго уште ќе владеат во тие девствени краишта чии народи умираат и се преобразуваат секоја илјада години. Сенката на неслогата ќе падне и врз другата голема битка од времето на турските освојувања: и кога, во 1389 година Гази Евренос бег, тој потурчен Грк, ќе застане на Гази Местан покрај Бајазит Јилдерим (Молњата) а спроти Вук Бранковиќ, јасно ќе се види чија, и каква, ќе биде славата, чија победата, а чија приказната за тоа.
    Но времето сè уште не дотекло до тој настан, а легендата нè води во друга насока, кон Езерото.
    Познат е воениот поход на Гази Евренос, кој бил предодница на Гази Худавендигар, иако не се знае со што токму најпрвин го привлекла светата вода на безбожниците.
*
    На Езерото му пришол од североисточната страна, во почетокот на зимата, и со силниот аскер застанал меѓу Беласица и Круша, загледан во бескрајното снежно поле што се протегало пред него, без ниедно дрвце или нерамнинка, налик на бледосинкаво огледало што го собира небесниот сјај. Минатата ноќ паднал нов снег, и рамнината со секоја своја снегулка блескотела со неискажлива чистота и мир. Планината што го надвишувала полето мразно одѕвонувала сред јасникот. Во нејзиното подножје се протегала брестова шума, стуткана под снегот, со налегнати гранки чиј пукот просто се насетувал во воздухот; но ниту гранките се кршеле ниту смрзнатите птици уплашено првнувале: владеала потполна тишина, уште повеќе потцртана од sвекотот на уздите и повременото ржење на коњите.
    Толкаво, и така рамно обработено поле, налик на тепсија, не видел никој никогаш, и чудната подробност што врз него не раснел ни најмал џбун го збунувала Гази Евреноса. Но во близината немало трска која би навестувала опасен мочуришен крај, а црните птици во далечината повеќе личеле на чавки одошто на галеби. Сепак, глетката била необична, нестварна. Следејќи ја претпазливоста на обете племиња на кои им припаѓал, некогаш и сега, Гази Евренос помислил да го потера аскерот долж источното, питомо подножје на помалата планина; знаел дека земјата по која се движи е богата со вода, и полна стапици; но отаде полето јасно се гледала населба, мала и веројатно неприпремена за одбрана, и војсководителот, како посилен, повеќе сакал да биде забележан оддалеку, и дочекан со клучевите, одошто нападнат од некоја заседа. Па сепак, не би се осмелил да го потера аскерот низ рамното поле да не здогледал, одненадеж, кон неговото средиште, чудна глетка: силуета на витез на коњ, со копје во раката.
    Гази Евренос не можел да знае дали гледа жив човек или призрак, но и едното и другото му се присторило како добар знак. Вистинскиот коњаник на очигледен начин потврдувал дека низ полето може да се јава; можното привидение, пак, го протолкувал како чисто војнички абер од небото. Без сомнение, чудно рамното поле било како створено за сраженија; којзнае не е ли витезот само далечен војнички поздрав од оние кои некогаш тука го завршиле својот пат; можеби предвесник на славата што го чека?
    Гази Евренос кренал рака, сопирајќи го за миг секое движење.
    Самотниот коњаник сред рамницата, прав во стремените, јавајќи со мек, нечуен кас, полека исчезнувал кон далечината, сечејќи го косо снежното поле спрема северозапад и ледните поли на големата Планина.
    Гази Евренос ја спуштил раката, како пред атака, и го потерал аскерот низ белата снежна пустина. Додека јавал, неговиот дух одвоено јаздел покрај него, на огнен коњ, низ туѓа земја, по пусто снежно поле, кон таинствена и непроsирна цел. Кога скоро го прегазил полето – движејќи се од брестовите кон јаворите – уште пред да тропне на портите од изsемнатите староседелци, и пред тие самите нешто да му речат, прво видел долж сиот јужен брег трска, и тука и таму низ трската колиби налик на наколни живеалишта или вештерски куќарки, над кои летале јата корморани; а околу колибите оградени со леси видел катраносани кораби што личеле на големи ерменски емении заробени во ледот. Веднаш му станало јасно што всушност било како џам рамното поле без ниедно дрвце и нерамнинка, кое штотуку го поминал со својата војска: Езеро: мразна пердувеста стапица.
    Гази Евренос не бил продавач на лавовско млеко по пазарите на Персија и Арабија, ниту свиен налабантин што ја прифаќа ногата на коњот за во неговото копито да забуца тапа чивија, туку прославен јунак. Тој знаел дека животот на посветениот не чини колку рибата во клунот на грабливата птица. Нему му била поверена голема и славна војска; тој добро знаел што заслужува човек кој своите скапо вооружени аскери ги води кон темните длабочини на пропаста. Така ли го одржал заветот што му го дал на Гази Худавендигар, па и на самиот голем хан Мурат, дека не само личната суета туку ни славната победа нема да му биде прифатлив изговор за губитокот на целата војска?
    Не обsирајќи се на дочекот што му бил приреден од страна на доморотците – кои, иако Богдан им бил господар, место сабји во рацете држеле сапк’ни со кои го кршеле ледот на езерото – само што стапнал меѓу јаворите, Гази Евренос слегол од коњот и се свртел кон белата пустелија, молкома гледајќи го прејдениот пат. И тогаш се поклонил: но не на Сонцето или Месечината, туку на Планината каде што исчезнал витезот. Му се заблагодарувал, за големата милост, не на својот бог со чалма, и не на туѓинскиот кој можел да го парчоса со громовите свои – само кога би бил посилен – туку на оној што му се кажал како на сон, на богот на воините кој, единствен меѓу сите, можел да го превезе преку водата, на Духот на Езерото за кој дотогаш ништо не знаел, ниту пак подоцна го сретнал.
    Велат дека во тој миг Езерото го добило своето сегашно име, зашто Гази Евренос, слегувајќи од коњот, не кажал „Каде сте Доријани„, туку промрморел нешто како дојмак, или дојурмак, што за староседелците било само звук кој набргу го прилагодиле на својот слух.
    Освојувајќи ја месноста, Гази Евренос се влогорил. Независно од поранешните упатства коишто неговиот поход веднаш го насочувале кон славниот Александров град Устурумџа (Усти-румце), решил да го дочека Гази Худавендигар, и да ја слушне неговата последна реч (да ја истрпи казната за брзоплетото решение без лаѓа да преплови море).
    Така вели легендата: Гази Евренос ја прекарал зимата влогорен на брегот од Езерото. Набргу по неговото доаѓање, тоа се ослободило од ледот, и славниот војсководител тогаш првпат го видел метално-сивиот сјај на езерските води. Пролетта ја преседел на коренот од еден јавор, или потпрен на неговото стебло, како некого да чека. Ја чул историјата на поранешните освојувачи на тој крај, но одбил да ги посети колибите во кои некогаш пиел страшниот Мегабаз; не побарал ни да му ги соберат жените (работливи) за да ги однесе во Азија. Бил чуден, сам. Одел, понекогаш, на лов, покрај брегот, до Брестовата Шума. По Планината и низ Шумата имало елени, вепри, мечки, диви кози, имало и волци; но немало пантери и лавови, како во младоста на оној Александар што ќе се прослави како Велики и Македонски. Легендата, дури, сосема неочекувано, забележува дека Гази Евренос на неразјаснлив начин се врзал за Планината и Езерото, како за роден крај, или гроб. Но што знаат приказните за човековото срце?
*
    Тоа утро Гази Евренос стана рано и влезе во бистрата зеленикава вода која мирисаше на јод. Тој беше добар пливач, и не ни забележа дека набргу мошне се оддалечи од брегот. Езерото беше мирно, и без забележливи струи. Пливаше кон едно поголемо јаснозелено петно, како кон извор; знаеше дека е онде дното песочно. Не може да се рече дека го плашеа тревите на кои наидуваше – од кои веројатно доаѓаше горкиот мирис – но уште од детството, поминато на морскиот брег, чувствуваше извесна гадливост кон оние затревени места во водата кадешто таа, токму поради растенијата на дното, беше темносина, скоро црна. Вообразуваше дека на тие места водата е леплива и нечиста; и просто го влечеше со струјните октоподски краци кон својот мрак, кон неизмерната длабочина на бездната. Затоа неискажливо го привлекуваа светлозелените песочни лагуни сред чиј проsирен сјај се чувствуваше сигурно и спокојно. Така и сега: штом стигна до работ на зелената оаза почувствува радосна возбуда како при средба со мил, незаборавен предел; се нурна низ водната обвивка и, по навика, ја отвори устата, надмоќно-радосен што, од некоја причина, водата не може да продре во него, туку се одбива од неговиот здив како од невидлива сила.
    Вака е во гробот, помисли тогаш, не задолжително темно и гнило, со соспи црвесана земја над главата, туку проsирно-светло и чисто. Скоро зажали, во тој миг, што зимата ледот не пукна; тоа би била голема несреќа за војската, но за него, којзнае, можеби трајна, ненадејна среќа. Ги замисли своите чисти коски во ситниот бледорумен песок – таму каде што освен школки и езерски полжави ништо друго нема – и скоро се намовна од убавината на таа слика. Никогаш никому не би му ги поверил своите мечти, па и вистински соништа за смртта – до крај, ни на самиот себе – но сега просто го преплавија.
    Неговиот воен занает беше таков што Гази Евренос веројатно не можеше да очекува ни гробен нишан во родниот крај, ни турбе во туѓина, и можеби токму затоа, често, го замислуваше местото на својата можна почивка. Пред очите обично се појавуваше сликата на рамно поле преполно трупови околу кои завиваат бесни кучиња, глутници волци. Не го плашеше смртта, дури ни страшната болка која може да ѝ претходи, криците на ранетите под sверските песјаци: го вознемируваше помислата дека таа е гнасна, нечиста. Не го тревожеше крвта: му се гадеше помислата дека таа смрди, дека е во таквите мигови помешана со калта и прашината на земјата, со потта и нечистотијата на сопственото тело, со облеката од заедничкиот магазин. Не можеше да си претстави рана – длабок пробив во тишината на телото – а да не помисли дека врвот на копјето, или сечилото на мечот ќе ги внесат со себе, сè до неговата душа, и гнасотилаците на надворешниот свет: сокинатите конци на кошулата, влакната на кожата, ‘рѓата на оружјето.
    Во таквите моменти вистински спасоносно му изгледаше само херојството, самосвесната напнатост на телото и рамнодушната тапост на духот кадарни, в миг, да заборават, и бргу, без ниедна мисла, ефикасно да се разделат. Ако даде Алах, среќниот избор на местото му личеше на голема милост, достојна само за вистинските праведници. Можеби некоја мирна клисура низ која тече студен поток, надвишена со ниско небо по кое струјат каделки облачиња?
    Гази Евренос знаеше дека таквите места се ретки. Со времето, престана да се залажува, машки прифаќајќи ја сликата на засирена крв, смрдлива пот, гној, беспомошност, уста полна муви, грло полно волчешки заби, сред пуст, празен, правлив предел без мисли, без чувства, без сетилен трепет, загаден со добиточен и човечки измет. Нема спокој на светот, помислуваше кога ќе си спомнеше за тоа, на човека не му е дадено да се стопи со пределот сред кој ќе умре, како со роден крај, и засекогаш да остане онде, туку мора да се раздвои од него насилно, како одрана кожа од месо.
    И ете сега, одненадеж, како на сон, тој го виде местото на својата можна, само благодарение на чудото избегната смрт: чисто, светло, тивко, жуборливо, вечно, и неискажлива тага му го стегна срцето. Исплива на површината, зеде воздух, пак се нурна и, со раширените прсти на обете дланки, се забуца во песокта, како да сака онде да се посади како дрво.
    Песокта беше ситна и мека, но во неа немаше само полжави и школки. Додека зафати неколку грстови, во рацете му остана буќет од прстења, белезики, брошеви, обетки, дијадеми, путири, статуетки од јаспис, огледала од опсидијан, ѓердани опточени со бисери и бесценето камење. И сред нив, во длабочината, мигновено блесна глетка: Златен Град под соспите на времето. Тој наод, зачудо, не го изненади, дури и не го зарадува. Оставајќи ги во едната рака оние бесценетости кои не отпаднаа сами, нечујно, на песочното дно, туку му се закачија за прстите, и носејќи ги како езерска трева, Гази Евренос заплива.
    На брегот го дочека Девојката. Утринските зраци течеа низ Езерото како огнена река и светкаа во нејзините златни коси. Беше боса, само во бела кошула, така што секој, и најмал трепет на нејзината мирисна кожа му задаваше на Гази Евренос скоро неподнослив бол, а истовремено и радост налик на онаа што ја почувствува на езерското дно. Тој се насмевна и молкома ѝ ги стави в раце драгоцените предмети, како да се нејзини. Се насмевна и таа, па небрежно мавна со раката и го фрли скапоцениот дар во Езерото. Тогаш се сврте и појде покрај брегот.
    Еден од присутните стражари го тргна мечот. Беше незамисливо една неука каурка така да постапи со славниот турски командант. Гази Евренос го смрамори војникот со својот студен поглед. На прашањето што долете од сите страни, за чудните блескави предмети што Девојката ги фрли во Езерото, само одмавна:
    – Безвредни стаклени ѓердани од панаѓурот во Гатавита – рече Гази Евренос.
*
    На тоа место легендата опасно се вмешува во животот присвојувајќи ги неговите права. Во народот таа се појавува чудно изменета.
    Кога Девојката ненадејно се создала на брегот од Езерото, Гази Евренос си седел пред чадорот, близу друмот што ги поврзувал Солун и Струмица, во која насока врвел и неговиот воен пат. Некои извори дури посочуваат каков тутун чурел (драмски). Во близината била, се разбира, и чешма (со дванаесет чешмурки).
    Убавата девојка, како вистинска Македонка, ѝ помагала на баба си, Чемберли Тана; освен честа, неа ја красела пред сè работливоста, таа традиционална носија на момите од тој крај: затоа, додека го водела коњот на поило, на главата носела стомна, а во раката вртела фурка. Чекорела како (уплашена) срна кон османлискиот логор и си мислела само на својот образ. Што во такви околности можело да се случи? Гази Евренос ја видел убавицата (со своите, мутлак, воденикави очи) и наредил (веројатно со груб глас) да му ја доведат во неговиот шатор. Успеала ли срамежливата мома да избега трчајќи со своите тенки боси нозе?
    Можеби, но не задолго, зашто во едно друго усно предание ја среќаваме сред толпата, како ја држи својата бабичка за збрчканата рака. За да го спаси градот, знаела дека мора да се предаде во рацете на силникот; но тоа не значело дека ќе ја прежали и својата чест. Затоа, кога клетото Турче наредило да ја доведат, таа исчекорила пред народот и го јавила своето решение: ќе појде сама.
    И девојката тргнала кон езерскиот брег каде што (според последната верзија на преданието) сепак ја чекал Турчинот. Но таа не клекнала пред него, ниту му се фрлила во прегратка, туку влегла (во шарена народна носија) во езерото, запливала и, натежнувајќи, се удавила во неговите длабочини.
    Меѓутоа, постарите наслојки на легендата не знаат ништо за таквите подробности; или тие таму се наоѓаат чудно изменети. Впрочем, кој да поверува во разните преработки, кога основното јадро на легендата постои од памтивек? Колку пати умирала Девојката? Зарем не се удавила уште тогаш кога сакал да ја обесчести лошиот Мегабаз, откако на чело од персиската војска го освоил Прасијадското Езеро?
    За тоа нè известува и Таткото на историјата кој понекогаш умеел да ја извлекува вистината од прстот, исто како Челебија или Бененџелија, но сепак ги знаел основните животни факти, како, на пример, дека Тракијците биле мрзеливи („безделништвото за нив е нешто најубаво, а земјоделството нешто најлошо„), но дека, наспроти нив, Пеонките биле најработливи на сиот свет.
*
    Првин Мегабаз ги освоил краиштата над Истар, низ кои не можело да се мине, зашто во нив господареле пчелите, а потоа се спуштил на југ, сè до земјата на Пеонците (како подоцна Александар). Но тука и Таткото на историјата како да изумува дека неговата наука е учителка на животот и светлина на вистината, и нè уверува дека Мегабаз тие славни години од старата ера – колку постара толку понова – воопшто не ги поробил прасијаските Пеонци, иако презел мерки. Да слушнеме од гласовитиот историк за што народ станува збор.
    „Среде езеро се наоѓаат дрвени скелиња на високи колца, а пристапот до копното го овозможува еден тесен мост. Колците под скелињата некогаш во старо време ги донесувале заедно сите жители на населбата, а подоцна создале ваков обичај. Кога некој од нив земал жена, донесувал од планината, што се викала Орбел, по три колови и ќе ги ставел под скелињата; кај нив секој човек многупати се женел. Секој на скелињата си имал колиба во којашто живеел и низ која една дупка водела долу во езерото. Малите деца ги врзувале со ортома за ногата од страв да не се истркалат во езерото. Коњите и говедата ги ранеле со риба, а риби имало толку многу што, кога низ дупката ќе спуштеле, на јаже, кош во езерото, и по извесно време кога ќе го дигнеле, целиот бил полн риба.„
    Такви вистинити нешта за Езерото соопштува тој учен Херодот, но притоа заборава да рече што токму сакал да ни раскаже, па воопшто не објаснува зошто Мегабаз не можел да го помине тесниот мост и да ги пороби Пеонците, туку веднаш се префрлува на дворот од кралот Аминта – синот на Архелај кому, во Пела, Еврипид му пишувал трагедии – и опишува како Персијанците ги фаќале чесните-пречесни Македонки за цицките, па кога посакале повеќе, Александар (Први) ги посекол послужувајќи се со занаетот на Одисеј.
    Меѓутоа, легендата – постара од Херодот – кажува дека насилството над жените се случило прво на Прасијадското Езеро.
    Познато е, имено, каков мерак фрлил Дарие врз пеонските жени кога видел, во Сард, дојденички од Прасијас како, водејќи ги коњите на поило, истовремено ги вртат фурките, а на главите носат стомни. Такво домаќинско нешто не можело да се види не само во Персија туку нигде на светот, и Дарие почувствувал потреба да му нареди на својот командант Мегабаз да ги пофаќа Пеонците и да ги пресели од Европа во Азија. Тој тоа и го сторил, со сите жители од сите општини до Прасијадското Езеро со што мошне ја подобрил работливоста на Азијатките. Но што се случило на самото Езеро?
    Можеби Мегабаз не ја освоил целата Terra Mare, но дека бил макар во една колиба сведочат купиштата рибји коски останати зад него. Кога сосема се напил од опојното варварско вино, излегол на брегот да ги преброи жените што војската ги збрала: тие биле без коњи, но со фурки во рацете и со стомни на главите (девојчињата носеле бардачиња). Тогаш Мегабаз ја видел Девојката. Едната што не сакала да појде со него, ги спасила сите останати. Се пуштила да бега покрај брегот, како (горда, решителна) срна, а останатото е познато: или го кренала каменот од кладенецот па создала Езеро во кое се удавила (сосе војската), или се фрлила во Езерото кое веќе постоело (што е поверојатно, со оглед на наколните живеалишта и рибното богатство). Зошто, во таа случка, сведена на трчање по езерскиот брег, Мегабаз ги помилувал останатите крајбрежни жители останува да се нагодува. Бил командант на Европа и (во секој случај) му се можело.
    Втората по старост верзија за настанокот на Езерото кажува дека сè било последица на заборавноста: Девојката налеала вода на кладенецот, но изумила да го затвори: тој текол, текол, и ја преплавил котлината. Потоа дошле Херодот и Мегабаз. По нив се појавиле Аристотел и Александар. Најпосле, Челебија и Гази Евренос.
    Во секое време, ако не лаже легендата, Девојката умирала, а последен пат во времето на клетото Турче.
    За тоа сведочат и нејзините имиња; тие се менувале во текот на долгите години (како што потврдува и Христо Андонов Полјански) иако таа самата си останала иста:
     Прасијада.
     Добра.
     Таоријана.
     Полина.
     Дојрана.
    Последното име (изведено од она што Гази Евренос му го дал на Езерото) повеќе не се менувало, по што може да се заклучи дека смртта на Девојката била конечна; или само настанал кус прекин до доаѓањето на новите племиња што ќе ја прекријат вистината на поранешните луѓе и ќе создадат нова стварност?
    Но, да ги оставиме легендите нека дрдорат што сакаат, а ние да се свртиме кон вистинското знаење.
V
ТАИНСТВЕНИОТ КОВЧЕГ
НА АЈАНТАЏА И – ЧЕЛЕБИЈА
    Со целосна сигурност може да се утврди само понатамошниот пат на Гази Евренос: следното место кон кое ја насочил својата сабја била Струмица.
    Евлија Челебија кажува дека тој град е освоен „со акција на Гази Евренос, кој со клучевите на градот му ја пратил радосната вест на Гази Худавендигар. Веднаш потоа стигнал и самиот султан и учествувал во заземањето на градот„. Од ова гласовито место на Патописот може да се заклучи дека Гази Худавендигар бездруго му го простил на Гази Евренос преминот преку заледеното Езеро, протолкувајќи го, со оглед на среќниот исход, како небесен знак. Најпосле, не поминал Гази Евренос низ жива вода – како славниот законодавец – туку само по лед: таков подвиг Гази Худавендигар можел да им дозволи на оние свои потчинети кои не се гордееле премногу. Претпоставката дека Гази Евренос можеби се премислил и не му го спомнал на својот воен старешина сомнителниот поход преку ледот мораме да го отфрлиме, и според она што го знаеме за карактерот на освојувачот на Прасијадскиот Добер, а и со оглед на познатиот факт дека во турската војска од тоа време ништо не можело да се скрие. Зачудува, единствено, фактот што никој никаде не ги спомува бесценетите предмети што Гази Евренос прво ѝ ги дал на непознатата каурка, а кои таа потоа ги фрлила во Езерото. Целосната неверојатност на тој настан – еден турски командант открива тајно богатство кое веднаш го дарува на непозната девојка, за таа да го отфрли, а тој да го заборави – него самиот го избришала од свеста на аскерот во толкава мерка што, очигледно, никој не си ги измокрил потурите за да го проверува. Разбирливо е, притоа, што никој не си го уморувал ни јазикот спомнувајќи ја средбата на брегот поради кое можел да биде прогласен за улав клеветник за кој свилениот гајтан е премногу голема милост. Зачудува нешто друго: хронологијата. Гази Евренос стапнал на брегот од Прасијадското Езеро на почетокот од 1371 зима, а истото лето, според Челебија, ја освоил и Иструмиџа, наречена уште и Ајантаџа, според истоимениот мудрец. Дури ни легендата не може да каже како заради таа случка времето можело да потече назад, ниту да објасни кој тргнува на воен поход во почетокот на зимата. Можеби е создадена временска збрка за да се објасни текот на приказната, а не на самата историја?
    Познат е патот на Гази Евренос, но познат е и патот на Османовиот внук Мурат Први. Попусто Волкашин и Углеша собрале шеесет илјади војници и ги пратиле кон Одрин. Само за десет години тој град го расекол воздухот меѓу Цариград и Солун станувајќи турска столнина. Не само Волкашин и Углеша туку и сите други, Богдан кој владеал во дојранско, и браќата Деановиќи што владеале во струмичко, биле беспомошни, и набргу, ако не ги убиле, станале турски вазали, тие и децата им. Дали во ноќта на 25 спроти 26 септември 1371 година, во долината на Марица, кај Черномен, „формално српските, а фактички – самостојните македонски владетели„ – како што забележува Манол Пандевски – заедно со исто таквата војска (составена од момчиња и мажи родени јужно од Шар Планина, како што сведочи Стојан Новаковиќ) биле пијани или изненадени од Лала Шахин сега може само да се претпоставува. Непобитен факт останува сотрената војска, мртвите војсководители, отворениот пат кон Долна и Горна Македонија. Никогаш во својата историја македонскиот народ не бил како тогаш пљачкосуван, убиван и раселуван, „со еден збор, уништуван„, вели Манол Пандевски. Современите извори – опишувајќи ја огнената река што течела на сите страни, палејќи пред себе сè – спомнуваат, меѓу другите страотии, болести и глад каква не се помнела од создавањето на светот. Тогаш живите ваистина им завидувале на мртвите. Исмаилчаните се распрснале и полетеле на север како птици, колвејќи ги полјата, и не оставајќи ги ни мршите, сосема налик на онаа „најголема војска, видена во наши времиња„ што смрдела на кожи (сега, на лој) налик на „множество ѓаволи„ кои „не знаеле за Христовото име, и ѝ служеле... на месечината„, како што кажува Бранко Панов, цитирајќи ги старите веродостојни извори. Очигледно, она што еднаш се населувало – уништувајќи сè врз што ќе стапне – сега се раселувало. И кога Евлија Челебија во XVII век ќе го посети шехерот Ајантаџа Усту-румце, кадилакот од сто и педесет акчи (аспри), во него ќе најде лозиња, градини и бавчи „налик на рајските„, четиринаесет турски и едно еврејско маало, со „две илјади и четириесет куќи приземни и на кат„, „од тврд материјал и нанижани едни над други, и сите покриени со ќерамиди рубинска боја„, шест основни училишта, медреса, текија, многубројни џамии и гробови на „чесни и почитувани шејхови„ и „големи светители (евлии) што уживаат светска слава„, дванаесет чешми. Ќе види Челебија во тој славен град и две цркви, но околу нив нема да сретне дури ни „Ермени-христијани, зашто тие оттука само поминуваат„; единствено во урнатините на „старата градба од времето на Александар Велики„, петоаголната кула на ридот, без куќи и други згради во неа самата, ќе сретне христијански овчари и козари кои преку зимата живееле таму. Старото население главно не било претопено, како во време на доселувањето на Словените, а немало ни нужда, зашто сегашниот завоевач со себе си довел свој народ. Домородците како в земи да пропаднале, наполно ги снемало (така барем изгледало).
    Од гледна точка на легендата, сите тие нешта изгледаат сосема неважни; освен една: кога токму Гази Евренос влегол во Струмица?
    Не постојат точни изворни податоци за тоа, но Серес бил заземен 1382 или дури 1383 година, а народното предание кажува дека турската сила дошла по клучкиот пат на Василие Македоноубиецот, од југоисток, низ тесниот проток меѓу планините, поради што еден од врвовите на Беласица и ден-денес го носи името Турковец. Освен тоа, последната дародавница од мајката на Деановиќите (која, загрижена за својата судбина, го „распродавала царството забрзано подарувајќи села на светогорските манастири„, како што со право забележува Манол Пандевски) била од 1381 година. Според тоа, ако војската не дошла по стариот солунски пат, туку од правец на Серез, градот бил зазамен, најверојатно, дури во 1382 или 1383, а не во 1371 година, како што тврди Челебија (во таен запис оставен во ковчегот). Впрочем, колку може да му се верува на славниот патеписец кој не само што тврди дека најчисти жени на Балканот биле Унгарките и Валандовките туку, меѓу другото, се осмелува да каже дека во коработ на Дедото Ное се зборувало турски? Веројатно не повеќе одошто на Сид Амет Бененџелија кој, заедно со својот писар, тврди дека берберската чинија е всушност ритерски шлем.
    Само, ако заземањето на Струмица не се случило во 1371, туку подоцна, во 1382 или 1383 година, пред нас искрснува прашањето: што правел Гази Евренос цели дванаесет години на брегот од Езерото? На тоа прашање – толку суштествено за значењето на легендата – не е лесно да се одговори; можеби не е ни можно: па дури ни потребно.
    Независно од сè, тоа останува да лебди пред очите на случајниот минувач низ тие предели, заедно со сите други. Што станало со Девојката? Ја видел ли Гази Евренос уште еднаш на брегот, со сонце во косата, а пак налик на привидение од водните длабочини? Се вљубил ли во неа, со сета страст на својата опустошена душа? Возвратила ли, можеби, и таа на неговата несекојдневна љубов? Можеби, по првата средба, веднаш ја кренал војската, но не кон Струмица, туку назад, по веќе прејдениот пат, низ кланците на Кресна и долината на Стримон, кон Сер? Или сето тоа воопшто не се случило?
    Едноставно, вистинскиот историски пат од Марица до Серес траел дванаесет години, и Гази Евренос никогаш не бил на Езерото, никогаш не ја превел војската преку неговиот лед, никогаш не се нуркал низ неговата девствена утроба, никогаш не ја сретнал Девојката, ниту пак таа некогаш постоела.
    Приказните навистина не морат да бидат лажни само затоа што се приказни. Но како да поверуваме во нив пред да оживеат? Тие немаат почеток; кој може да го знае нивниот крај? 
*
    Во населбата Бабјак во Струмица постоела во младоста на Кирил Водочки – не на оној што ја запомнал изградбата на црквата Света Богородица Одигитрија и ги познавал словенските светци, туку на оној што се преселил во градот – стара турска куќа што тој ја купил од Гази Евренос, потомок на некогашниот истоимен бег кој го фрлил првото исламо-грчко семе во тој крај, и за кого наследнкот негов не знаел многу. Овој (нов) Гази Евренос бил осиромашен Турчин од господски род кој со преостанатите членови на некогаш бројното семејство решил да се врати во внатрешноста на царството, можеби на брегот од некое море налик на езеро, свесен дека тукашниот живот еднаш засекогаш истекува и дека набргу ќе настапат тешки, метежни години. Од тој човек, тивок, спокоен и умен, Кирил Водочки првпат и слушнал за скориот судир на четирите царства, Источното и Западното, Северното и Јужното по којшто светот повеќе нема да биде ист. Тој Гази Евренос му рекол, уште, на Кирил Водочки, дека екотот на тој судир ќе одsвонува со векови, и дека никогаш повеќе на тие простори нема да биде воспоставен однос меѓу човек и човек, а да не биде загаден со надредени претстави за верата, јазикот, народот, државата, сè до глупавото робување на sверските месни обичаи; му кажал, исто така, дека, колку утре, колку денес, народот од овие краишта, меѓу кусото лажно збратимување, меѓусебно ќе се исколе на родното огниште, што заедничкиот живот за подолго, можеби и занавек, ќе го направи пеподнослив. Ни најмалку не криел дека тој самиот свесно бега од она што не сака да го гледа.
    Кирил Водочки добро ги запомнал зборовите на мудриот Турчин, и изградбата на својата куќа не ја започнал веднаш, туку ја оставил за годината на можното братство, 1908, кога изгледало дека зборовите на Гази Евренос можеби нема да се остварат, барем не во целост.
    Така настанала градбата која од нејзините потомци ќе биде запомната како старата к’шта. Зад неа, како залепен додаток сраснат за новата, бела, светла градба била оставена летната кујна од некогашната градба која од тоа време ќе остане во сеќавањето на потомците како зад к’шти. Не е сосема јасно зошто стариот Водочки го оставил тој дел кој со времето ќе се накриви и ќе почне да им создава бугли на снаите, дали од чисто практични причини (уреден клозет, долапи, оџак) или за да не ја сотре наполно трагата на некогашниот сопственик. Од тој дел, наречен зад к’шти, каде што од куќата се поминувало низ посебен влез близу кабиџикот, пенџерињата гледале кон горниот двор: напролет кон расцутената кајсија и слива, зимско време кон ретките снегулки; секој ден кон синевината на небото, секоја ноќ кон sвездениот рој што се ронкал од него како пченка и паѓал во аранијата. Подот на зад к’шти бил нареден со тврдо печена тула, а веднаш до новиот sид со старо душумé. Тоа душумé имало капак низ кого се влегувало во мала визба, арл’к или дупка, која повремено служела како сокровиште. Во визбата постоел дрвен сандак опточен со сребро, познат како ковчег, полн книги, за кој и стариот сопственик знаел. Кога Кирил Водочки се збогувал со него, го потсетил, меѓу другото, да си го земе и ковчегот, но овој само одмавнал; рекол дека е ионака претоварен со багаж, и додал: „Книгите нека останат таму каде што им е местото, и на оној на кого навистина му припаѓаат!„ Стариот Водочки не разбрал што стариот Гази Евренос бег со тоа сакал да му каже, но, свикнат на турските двосмислици, не рекол ништо.
    Книгите, всушност, биле стари ракописи кои се однесувале на турското завојување на тие краишта, но зборувале и за постари настани, сè до оние врзани за животот на Александар, вклучувајќи го и вкупното легендарно време на спомените и преданијата. Ракописите биле од различни периоди, и материјата ја обработувале со вообичаениот верски пристап, не без примеси на волшепства карактеристични за народната уметност, но и со зрнца на кабалистичката наука која се негувала во тамошните еврејски заедници. Ракописите биле на турски и хебрејски; Кирил Водочки ги превел со помошта на неколку учени пријатели-трговци. Така дошле и до неговиот внук со исто име и презиме, за жал, само во мали извадоци. Оригиналите биле уништени веднаш по втората светска војна, по апсењето на Никола Водочки, таткото на Кирил Трети, од страв да не зборуваат, или сведочат, против новиот поредок.
*
    Очигледно, токму тие ракописи биле основа и за сведоштвата на Евлија Челебија за Иструмиџа. Меѓу ракописите, дури, останале и записи (куси сентенции) забележани со негова рака, од кои две гласеле: Времето врне напред, тече назад, и: Кон сопственото средиште; втората мисла повеќето учени ја сметаат за самостојна – своевиден патоказ кон личниот axis mundi – додека според некои, таа само се надоврзува на првата, а значи дека времето се слива и однапред и одназад, наеднаш од сите страни, кон својот центар. Бидејќи забелешките биле напишани на маргината од историјата на Гази Евреносовиот поход кон заледеното Езеро, нема сомнение дека Челебија извесното временско несовпаѓање на датите (зарем и самиот на друго место времето не го нарекол нишалка која претегнува де на едната де на другата страна) го сметал само за технички детаљ кој не може да влијае врз настаните.1
    Од записите за походот кон Езерото несомнено произлегувало дека патот на Гази Евренос водел од Черномен кон Серес, и од Кукушко кон местото на некогашната Беласичка битка, од каде што се отворала панорамата на Струмичката Котлина како цвет, но и дека истовремено тој ист Гази Евренос проживеал дванаесет години на брегот што го зазел без борба, иако со него дотогаш господарел Богдан. Оттаму дошол во новиот град и, пред да го продолжи својот пат без враќање, онде засновал семејство. Историјата на неговата фамилија станала дел од историјата на градот, иако во неа нигде не се спомнувала езерската Девојка.
    Впрочем, таа прикаска не била она најважното што го содржал таинствениот ковчег: главното се однесувало на вкупното време, од исконот, и оттаму Челебија ги зел подробностите за градот, оставајќи ги настрана најинтересните епизоди, бездруго затоа што мислел дека се дело на кабалистички безбожници.
*
    И според Челебија и според ковчегот – кои се повикуваат на Јанван, историчарот на светот, и на Бан, авторот на Историјата на Латините – основоположникот на „овој шехер Струмица„ бил мудрецот Ајантаџа, син на Филокс, основачот на градот Кавала, учител на Александар Велики. Тој град – кој најпрво и се викал така: Ајантаџа – бил „негово родно место, и негово дело„, тој самиот: затоа станал таков „што воопшто не е можно да се изрази и опише„, Златен Град во кој се чуваат сите спомени, но и сиот заборав. „Овој Ајантаџа бил толку мудар„ што со силата на неговото знаење Александар Македонски „допрел до Белха, Бухара, Иран, Туран и до Трансоксанија„. „Сето тоа го постигнал врз основа на доктрината, мислењето и планот на ’аристотелски мудриот’ Ајантаџа„, „зашто тој познавал разновидни науки„ и бил единствен маж кој прорекол дека Османлиите ќе ја заземат Струмица, поради што над Источната Порта на тој град – „во мермер како на пара„ – исчукал натпис на турски и грчки кој ќе биде предодница на времето. 
    Но каква врска има сето тоа со Девојката?
VI
АЛЕКСАНДАР
    Во детството на Александар Македонија била млада и цела, налик на голема елипса: нејзиниот југоисточен дел го опфаќал Егејското Море со островите, затворајќи ги во својот преград боските на Халкидикот, плиткото, разбрането море на Термајскиот Залив и спокојните висови на Олимп; од југозапад го опашувала Пиндскиот Венец, а кон запад се надоврзувала на планината Петрино, меѓу Лихнидското Езеро и Преспа; ја обиколувала, понасевер, Турија и, како небеско колце вртејќи се над Бабуна и плодната рамница на Еригон долж истоимената река сè до нејзината утока во горен Аксиј близу Стоби, се спуштала на исток кон Манакон; па премостувајќи ја големата река Стримон по југоисточната линија на планината Орбел, го затворала своето јадро течејќи низ Нест, солза од горско око, кон Пангеон.
    Кон небото на Македонија се воздигале три паралелни планински венци, во правец југоисток-северозапад, делејќи ја Горна Македонија во две долги, тесни серии од долини и мали рамници. Постоеле три големи речни системи – Аксиј, Стримон, Нест – чиишто води, собирајќи ја својата бујност сред горостасните планини во внатрешноста на Балканот, налик на цртежи врз небото, не пресушувале, ниту значајно ги намалувале количествата вода во жешките летни месеци, така што тие реки-хранителки – како Нил за Египет и Тигар и Еуфрат за Месопотамија – ја одредувале судбината, постанокот и опстанокот на Македонија. (Па и денес, штом ќе ожедни Долното Поле, почнува да ги цица езерата од Горна Македонија.)
    Речните сливови создаваат богати рамници, северно и североисточно од Термајскиот Залив. Меѓу нив, особено убава и плодна е стримонската рамница, во чие средиште сега се наоѓа Серес, која преку долината на античкиот Ангитис се шири кон сегашните градови Драма и Кавала.
    Во средината меѓу речните сливови и богатите рамници на Аксиј и Струма, помеѓу Лагадинското и Дојранското Езеро, се наоѓа оној крај којшто сега го викаме кукушки; низ него тече реката Галик; и низ него врви пат по кој за еден саат од Солун може да се стигне за Дојран.
    Во времето на нашата приказна не било токму така, не само поради инаквите превозни средства. Во детството и младоста на Александар не само тој крај туку и целата стримонска рамница речиси целосно била затворена кон запад. Меѓу езерата Керонија и Прасијас, како што не известува Џ. Р. Елис, масивниот венец Крусија и планината Бертис се протегале од ниските крајбрежни ридови низ деведесетина километри речиси непроодна шума кон планината Керкине богата со сребро, близу Прасијада. (Таа шума е сега, главно, поле кое не еднаш станало пат за бегалци.) Во времето на Александар она била населена не само со елени, диви свињи, мечки, диви кози и волци туку и со пантери и лавови; во неа имало и таинствени вештерски куќарки каде што некогаш во дамнина се одвивале ритуалите на неуката толпа; сега Темната Шума – како што ја викале – служела за испит на јунаштвото и зрелоста, така што, за момче од висок род, била искушение, должност и воведување во светот на возрасните. Како што оној кој не го убил првиот непријател, и не ја фатил без мрежа својата прва мечка, место појас морал да носи огламник, така исто оној благородник што не ја поминал Шумата не можел да стане хетер, а уште помалку војската да го избере за цар.
    Останува забележано дека меѓу сите што од памтивек ја минале Темната Шума и излегле крај наколното живеалиште на Пеонците најмлад бил Александар, синот на Филип Втори.
*
    Кога Аристотел дошол во Пела Александар имал дванаесет години (повеќето сметаат тринаесет). Првпат по многу време филозофот се нашол во градот на своето детство, близу родната Стагира на Халкидик, неодамна разорена од Филип, од кого ќе биде и обновена, секако благодарение и на Аристотел, новиот учител на младиот принц.
    Службата во Пела не е нова за семејството на Аристотел: татко му, Никомах, бил личен лекар (не „физичар„, како што сметаат некои учени преведувачи) на Аминта, дедото на идниот господар на светот. Аристотел е во полна машка снага, има околу четириесет и две години. Но делата што ќе го прослават сè уште почиваат под неговиот череп, во голема неизвесност дали воопшто ќе се родат.
    Аристотел ги презирал варварите, но во моментот кога сфатил дека човековиот скалест ôд кон совршенството – што му го посочил неговиот учител Платон – е надраснување на сопственото минато и вклучување во царството на духот, не бил наполно сигурен дека сите го заборавиле неговото тракиско потекло. Полни дваесет години поминал на Академијата – не само како најдобар ученик, толку фален од својот учител, туку и во надеж дека ќе стане земно отелотворение на Платоновиот премногу апстрактен свет на идеи – но големата посветеност, и очигледната духовна супериорност, не му помогнале: по смртта на оној што тврдел дека само преку убавината, љубовта, сознанието и добрината може да се допре она што е само по себе едновидно и вечно, а истовремено дека така се здобива и милоста на боговите, раководител на Академијата не станал тој што спрема своите способности можел да управува и со државата, туку Стеусип, роднина на починатиот. Дојденикот од Стагира немал што повеќе да бара во Атина.
    Заминувањето за Ас во Троада, неговата врска со Хермија, бракот со Питијада, секако го овозможиле повикот од страна на Филип, повеќе од некогашните семејни врски. Но додека се враќал во Пела Аристотел навистина не можел да знае не го затвора ли така, конечно, животниот круг сообразно со судбината на татко му, а не со вечното кружење на учителовите идеи. Во тој миг, бездруго, јасно му станало едно: дека филозофите, впрочем како и поетите, се само слуги на владетелите; дека духовниот свет е беспомошен додека не се роди во физичкиот. А за тоа не е достаточен умот, па ни сите други бесмртни својства на човековата душа: потребна е поддршката на семоќни – и да даде Зевс, исто така просветени – помошници, неопходна е заштитата на владетелите на светот! Од тој миг главната надеж на Аристотел се стопила со верата во Филиповиот подем. Истовремено, насетувал дека од тоа како тој самиот ќе го насочи духовниот развиток на идниот македонски цар ќе зависи, во голема мерка, не само неговата сопствена судбина туку, на извесен начин, и судбината на светот. Аристотел се нашол во исклучителна ситуација да се обиде да ги сосредоточи во една точка, и помири, надворешните и внатрешните сили на постоењето, и толку сонуваното единство на духовниот свет да го види олицетворено како допирлива сеопфатност.
    Така тој, со голема претпазливост и истовремено решително, го почнал (всушност, продолжил) воспитанието на Александар. Филозофот не заборавил дека своевремено на Академијата држел систематски предавања против беседите на Исократ, а исто така добро му била позната само пред три години објавената Исократова пофална книга за Филип во која овој отворено го повикувал македонскиот владетел да ги обедини несложните хеленски полиси. Но, тоа не го вознемирувало премногу Аристотела. Било јасно дека во сите тие сложени игри секој има некоја своја сметка: Исократ – тоа било очигледно – сакал Филип да ѝ послужи на Хелада, да ги помири и обедини скараните градови, да им ја поврати некогашната слава, да создаде моќна, нова држава која – продирајќи на Исток – ќе го прошири пламенот на хеленизмот низ цел свет. (Зашто веќе тогаш било јасно дека прокламираната самодоволност на грчкиот дух кој ќе се оплодува и шири сам од себе нема да биде продуктивна.) Но Филип не бил суетен идеалист, како што претполагал Исократ, туку високоумен, иако донекаде инстинктивен реалист, и да не бил неговиот син, никој не ќе ги замрачил зборовите на Теопомп: „Земено во целина, Европа никогаш немала маж како Филип, синот на Аминта„. Грците со години го сметале за неук варварин, кој целосно сака да ја уништи Атина, но постапувајќи благородно по Херонеја – кога „уште еднаш ја доби Филип битката со формацијата кос строј„ – толку ги збунил своите противници со својата човечност и благост што веднаш му ја ставиле статуата во Агората. Но тој, сепак, не мислел да им служи на грчките интереси, зашто имал други цели: не да ги ослободува Хелените од Мала Азија, и да го шири грчкиот дух, туку да владее со Хелада, среќно обединувајќи ја македонската политика за моќ со панхеленизмот на Исократ сведен на една основна цел: моќна заедничка држава. Задачата на Аристотел, онака како што тој бездруго гледал, била поинаква: да ја исполни душата на Александар со единствено вдахновение: духовниот свет (кој за филозофот се викал Хелада) да го насели во оној другиот, кој сè уште немал име.
    Во моментот на неговото доаѓање во Пела, меѓутоа, сè уште не бил започнат ни големиот поход против Илирите и Тракијците, а Херонеја и Коринт биле оддалечени цели пет години: патот по кој ќе тргне светот сè уште не бил познат.
    Почнувајќи со воспитанието на Александар, Аристотел можел да се надоврзе на придонесот на своите претходници, пред сè на Леонида – од кого младиот принц научил сè за издржливоста, иако не и за трпението – но и да ја искористи итрината на Исократ, кој не само што повеќе не ги спомнувал негрчките роднини на Филип туку, напротив, особено го истакнувал неговото митско потекло од Херкул. Тоа не можело да му биде неважно на младиот Александар, впрочем како и сродството, по мајчина страна, со Ахил, кратковекиот а неумрен јунак на тројанската војна, преку неговиот син Неоптолем.
    Природно својство на младата душа е да биде налик на бесмртните богови или легендарните херои што водат потекло од нив. Меѓутоа, Аристотел бил сигурен дека, наспроти сè, воспитанието на Александар треба да тече и против струјата, и најповеќе да се врзе за резултатите на човековиот ум, а не за несигурната, иако важна, биолошка нишка.
    Иако македонскиот народ, според некои преданија, потекнувал од Девкалион, или од уште поранешните времиња, зарем тој, Аристотел, не знаел дека мајката на Филип, сопругата на Аминта, била чистокрвна Илирка? Зарем и за самата Олимпијада, потомката на Ахил, не се верувало дека е варварка од Епир? Како што знаел за себе самиот, и Аристотел по потекло бил Тракиец. Строго земено, значи, и учителот и ученикот имаат варварски корени. Но нивниот духовен свет наполно ѝ припаѓа на цивилизацијата. Затоа тој, домашниот филозоф, не смее да дозволи момчето да ја премине реката Стикс: ако сака живот вечен, треба да остане од оваа страна, на сончевиот брег на свеста, далеку од темните шуми и подземните сеништа.
    Аристотел не можел да си го предочи одот назад, кон средиштето на биолошката магма, зашто целосно го окупирала само онаа друга стварност што ја избрал за свој единствен и вистински дом. Зарем и самата традиција на македонските столнини, која ги отфрлала (преведувала) илирските имиња, Едеса (Воден Град) и Буномус, не заради македонските Еге и Пела, туку заради раскинувањето со дивото минато, не го потврдувала тоа? Во народот, меѓу сточарите и земјоделците, кои преку ноќ станувале дел од славните фаланги, сè уште се зборувало македонски, останале и старите обичаи, неумереноста во пиење вино, презирот кон грчкиот атлетски живот наспроти војничките навики, другарувањето со кралот како со рамен, отсуството на пишани колку и цврстината на непишаните закони. Но зарем уште Архелај не го довел на својот двор Еврипид, кого Александар толку го почитувал, како и сè што личело и потсеќало на него самиот. Пела не се гордеела со илирските принцези, полезни за други цели, туку со уметноста на сликарот Зеуксид и со Тесал, синот на Хипократ, основоположникот на модерната медицина. Она што му претстоело на Аристотел било не да ја дразни суетата на смелото Македонче, туку да го воздигне неговиот дух, со помошта на своерачно преобликуваниот препис на Илијадата повеќе одошто со името на Ахил, и потсеќајќи го на Збудалениот Херкул почесто одошто на славниот предок што станал повод за трагедијата на Еврипид.
    Веднаш по доаѓањето, за да не им пречи горештината и влажноста на Пела, учителот и ученикот, заедно со неколку придружници (меѓу кои биле убавиот Хефестион, Александровиот Патрокло, Птоломеј, веројатно и некој од синовите на Антипатар, можеби Касандар) биле сместени во Храмот на нимфите во Миеза, на падините од Бермион. И тука, сред буколиката и георгиката на Миеза, долж алеите покрај потоците и низ градината – а не подоцна во Ликеја – почнала вистинската перипатетичка школа на Аристотел.
    Но, уште на самиот почеток од школувањето на Александар дошло до непредвидливи тешкотии кои, за чудо, останале незабележани од никој освен од еден друг негов учител: загадочниот Ајантаџа, чии записи спокојно гниеле во исто таквиот ковчег во Усту-румцев Астраион.
*
    Според тој извор – топло препорачан од Челебија – уште Аристотел не се сместил како што треба во Храмот на нимфите во Миеза, а веќе бил изложен на вистински шок: Александар му го соопштил своето решение да ја мине Темната Шума и да се избања во светата вода на Прасијадското Езеро.
    Филозофот се стаписал. Додека тој размислувал како да го насочи својот ученик кон иднината, овој посакал да се врати во најгустата темница на минатото.
    Аристотел знаел нешто за Шумата која била место малку пострашно од пештерата (со сенки) на неговиот ментор. Според бледите сеќавања сочувани во паметењето на племето од кое – како Орфеј, но без неговите подземни склоности – и самиот потекнувал, во најстарите предисториски времиња Темната Шума била место на таинствени и опасни ритуали, спрема кои подоцнешните Дионизови мистерии (можеби нивен остаток, доколку не биле увезени од Египет) личеле на безгрижна игра. Момчињата на одредена возраст ги оставале во таа Шума за да го заборават дотогашниот живот. Всушност – изложени на здружената темница на местото, опојните билки и тајните обреди со кои раководеле опитни врачеви, но и обични вештерки – тие таму умирале, проголтани од страшна sверка, за потоа пак да се родат. Залога за животот бил престојот во Тартарот, царството на мртвите. Но враќајќи се од Другата Земја – загробна но исто така и волшебна – тие наполно го заборавале својот дотогашен живот; впрочем, и да го паметеле, го сметале за наполно туѓ: не смееле да го именуваат, како што им било забрането да ги спомнуваат и чудесиите што им се случиле во Шумата.
    Во времето на Александар, поголемиот дел од ритуалите врзани за Темната Шума – длабоко затрупани под соспите на минатото – веќе беше стопен со неодреденоста на преданијата чии вистински значења никој повеќе не ги знае. Па сепак, некоја таинствена сила сè уште ги терала и наобразените момчиња од најдобрите куќи да талкаат кон дивината, под изговор да ја убијат својата прва мечка. Иако повеќето родители ги поттикнувале, или барем молкома прифаќале таквите потфати, Аристотел не бил сигурен дека Филип ги одобрува. Бил уверен во нешто друго: дека науката на Темната Шума наполно се разликува од неговото учење за надмоќта на разумот над ирационалната стихија, и дека е спротивна на знаењата и мислите што сакал да му ги всади на палавиот принц. Впрочем, зарем и легендарниот крал на Македонците Орфеј, останувајќи најпосле пред затворената Порта на Подземјето, не му го свртел грбот на Царството на мртвите, занавек намразувајќи го Диониз, за секое утро да се качува на врвот на Пангеј и да му се моли на Аполон Хелие? Слушнувајќи ги зборовите на Александар – кои не личеле на молба, туку на наредба – Аристотел процедил дека е негова должност сепак да го извести таткото на принцот, моќниот македонски владетел, својот работодавец. Александар му се противставил со таква силина, што Аристотел – притеснет меѓу логиката на сопствениот разум и гневот на својот малолетен, но фактички господар – не нашол никакво друго решение туку да замоли и самиот да појде со својот ученик. Момчето се согласило под услов филозофот да врви низ Темната Шума на доволно растојание зад него, и да го следи во согласност со неговите наредби. Аристотел прифатил сè, решен, во случај на некоја несреќа, никогаш повеќе да не се врати во Пела. На своите другари од Миеза Александар строго им наредил да ја чуваат неговата тајна (тие добро знаеле што значи да се погази зборот даден на Александар), а за случај Филип или Антипатар да го побараат, да им кажат дека отишол на лов, или кај прабабата во Илирија (каде ќе побегне по една подоцнешна кавга со татка си).
    И така, на почетокот од заедничката ука, Александар и Аристотел тргнале од Миеза и, избегнувајќи ја Пела, се упатиле кон Темната Шума населена со диви sверови.
    Тоа патешествие е опишано детално на посебен лист од ковчегот. Арапската наука го смета за дело на Псеудоајантаџа, поради поситниот и донекаде променет калиграфски ракопис, а и поради еден (мошне) ироничен и двосмислен додаток во името. И гласовитиот палеограф Ибн Мусаџелија, од дворот на Харун ал Рашид, смета дека станува збор за бедна копија на оригиналниот ракопис, поради што целата таа историја – во науката (сепак!) позната како Другата Земја или Приказната на Псеудоајантаџа – ја смета за апокрифна. Можеби нејзиниот почеток, со геометриски поткастрени реченици, одговара на извештачената школа на Ајантаџа, но сите останати делови на ракописот стилски толку се разликуваат, што и на лаик му станува јасно дека е во прашање обичен крпеж. Во оригиналниот ракописот (кој потекнува од самиот мудрец, а понекогаш и од раката на неговиот невидлив секретар) нема навестување за некои посебни шумски авантури. Онде само се спомнува дека Александар во Шумата убил пантер, лав и волчица – кои, според некои идни приврзаници на Аристотел, ги симболизирале главните гревови: сетилноста, гордоста и лакомоста – но не известува за никакви други настани од кои ќе се види дали во Шумата младиот принц умрел за дотогашниот живот за да се роди за некој друг свет. Основачот на Иструмиџа дури, не без иронија, забележува дека не е наполно сигурен која била целта на убивањето на трите sверови: дали да се поништат или стекнат нивните својства.
    Записите на Ајантаџа на тоа место делуваат дури тромо, а неговото перо живнува дури кога ќе почне да раскажува како од висините на Дисорон Александар прво, ноќе, видел поле врз кое цветале ѕвезди – кое го нарекол Астраион – а потоа, утрото, од другата страна, Езеро кое со Планината што го надвишувала создавало зачудувачко единство, за кое знаел дека е Прасијадското.
    Потоа Ајантаџа поминува на други, поздодевни теми, објаснувајќи дека во тоа време (всушност, уште од владеењето на Александар Први) Пеонија, како наскоро и цела Горна Македонија, била единствена нераздвојна целина со долните краишта, вклучувајќи го заедничкиот јазик, и дека во тие предели, штом еднаш ја минале Темната Шума, на филозофот и принцот не им се заканувала никаква опасност. Напротив: Пеонците од наколните куќарки им приредиле дочек за кој бездруго мислеле дека е царски, вклучувајќи ја и гозбата, налик на оние што ги правел страшниот Мегабаз. И набројувајќи ги сите видови риба, од перкии и крапови до сомчиња и линежи, кои, печени на трска или полнети со кромид и магданоз, тогаш биле ставени на софрата – а не пропуштајќи да каже и на кој итар начин биле уловени – Ајантаџа бргу поминува на разговорот што го воделе Александар и Аристотел додека пливале по водите на Прасијадското Езеро.
*
    Беше тоа кон средината на месец мематерион, најубавиот во тој крај, кога покрај југоисточниот брег врзуваа смоквите, цветаа калинките и опојно мирисаше жолтата трева која во некои идни, нестварно далечни времиња ќе биде наречена ајдучка. Подалеку од населбата на Пеонците, сувите ритчиња беа посеани со винова лоза; крај брегот, на некои места сè до водата, растеше дива детелина, а зад неа, лачно околу Езерото, се протегаше брестова шума.
    Александар ја отфрли лесната облека. Стоеше на брегот, изгорен од сонцето но со чиста кожа, убав, со глава малку наведната на левата страна, мижуркајќи поради златниот отсјај на водата со своите разнобојни очи – левото беше светло, сино, а десното темно, скоро црно. Вака гол, со среден раст, сè уште личеше на дете, иако Аристотел во текот на патувањето јасно ја виде цврстината на скелетот за којшто елестичните мускули на млада sверка беа сраснале како душата за тело. Уште тогаш Александар, надмоќно рамнодушен, се фалеше дека него не може да го надбие никој што би се осмелил да му се противстави од лице, зашто е побрз од меч, копје или стрела, а посилен и од најснажниот противник. По сè што виде, учителот веќе сега беше сигурен дека избувливоста, како израз на незагрозена самољубивост, и сосредоточената напнатост, како свест за својот телесен живот, а што е најважно, вродениот склад на мислите и акцијата, никогаш нема да исчезнат од тоа суштество родено да победува. Не знаеше, единствено, во која мерка многубројните победи, кои секако му претстојат на идниот владетел на светот, ќе го ослабат духот на ова момче; зашто внатрешниот живот, како што за жал мораше да признае филозофот, честопати зависи од енергијата на доживеаниот пораз.
    Аристотел исто се соблече, и ученикот и учителот запливаа. Не ни забележаа дека силината на нивните мускули, во разговор, ги води спротивно од струите, кон средината на Езерото, над кое едреа пеликани, штркови и најразлични врсти пајки и галеби.
    Почнаа, по обичај, од впечатоците за вчерашниот ден. Аристотел пред сè го учеше Александра да гледа и слуша без да поверува во она што го видел и чул додека впечатокот не се стлее во неговата душа како сопствено опитство, и не стане суд. Но момчето како да беше родено со таквата наука; нему, очигледно, сè уште не му беше потребно да влечка со себе географи и историчари за да знае низ кои и какви краишта поминал, ниту филозофи да му го протолкуваат значењето на проsирно-непроsирната очигледност.
    Александра најмногу го зачуди начинот на кој Пеонците зимно време ја ловеле рибата, во кои прикажници поверува зашто и самиот ги виде колибите низ трската, и водата оградена со леси. Бегајќи од своите природни непријатели – кормораните – рибите зиме се криеле во топлото устие на брегот, меѓу трските; но дури тука влегувале во вистинска стапица, зашто Пеонците, користејќи ја својата итрина, ги заробувале во своите забрани, во ниви заградени со леси, кои тие ги викале перди. И не само тоа: за да ги потераат кон сè помали и потесни перди низ невидливите загони, Пеонците исто ги користеле птиците: откако ќе им ги отсечеле крилјата, ги пуштале, по потреба, од поголемите кон помалите перди, сè додека не ќе ги дотерале до котецот пред колибата – кого Херодот погрешно го поистоветил со целото Езеро – како во последно засолниште и гроб.
    – Зарем тоа не потсеќа на судбината на луѓето – се запраша Александар. – И тие, често, стремејќи кон слобода, како и рибите, здобиваат ропство, зашто нивниот непријател не се Грците, или кормораните, туку судбината. 
    Разговорот за птиците, рибите и кормораните ги наведе филозофот и неговиот ученик на расправа за слободните луѓе и за робовите, а потоа и за односот меѓу Хелените и Варварите.
    Аристотел го уверуваше Александра дека ропството е нужност, зашто дури тоа – уцврстувајќи ја со своите безлични раце алчноста на победителите – ја устремува човековата енергија кон освојување на недогледните предели на духот и, особено, на новите земни пространства.
    – Но како тоа да се согласи со извесноста дека слободата не е резервирана секогаш за исти луѓе? – рече Александар. – Зарем секој човек, по раѓање или по судбина, не може да постане роб (но не и господар)?
    Прашањето беше повеќе реторско: Александар рече секој иако не мислеше дека таквата судбина би можела да се однесува и на него; му изгледаше доволно мачна што воопшто постои. Аристотел објасни дека не се во прашање поединечните луѓе, туку робовите и слободните луѓе како такви, то ест, самото одржување на државното устројство и животниот поредок.
    – Кога јас ќе ги победам Хелените – рече Александар – ќе ги ослободам нивните робови, а пепелта на загинатите ќе ја однесам во Атина.
    Аристотел забележа дека тоа би било мошне великодушно. Сепак додаде дека малку се сомнева дали на тој начин може трајно да се владее со светот.
    – Јас сакам – рече Александар – македонскиот и хеленскиот народ да живеат како браќа.
    – За да бидат заедно господари – се насмевна Аристотел – треба да си најдат робови во другите земји. Дали е тоа можно?
    – Нужно е светот да го претставуваат оние што го населуваат, а не оние што владеат со него! Зошто луѓето да не бидат она што навистина сè, независно од потеклото, моќта и важноста? – рече Александар, почнувајќи ја така темата за Хелените и Варварите.
    Аристотел забележа дека не е тешко да се објасни зошто е така.
    – Целта на постоењето е осознаеноста, а боговите таа моќ им ја дале на Хелените – се насмевна тој.
    – Зарем сме ние вистински Хелени? – рече Александар, сосема неочекувано, на македонски јазик.
    – Хеленството е духовно својство – мирно продолжи Аристотел на грчки – како што е варварството физичко својство. 
    – Кога еден ден ќе го освојам светот – повеќе гневно одошто занесено рече Александар – јас ќе ги смешам тие својства, ќе ги избришам разликите меѓу луѓето, освен оние што потекнуваат од природата, или небото. Зарем боговите на Истокот се помалку моќни од нашите? На кого треба да му се молат халдејските или ерусалимските свештеници? Или постои нужда Амон пред нас да ја докажува својата моќ?
    – Признавајќи ги другите, ќе се ослабнеш себеси – му објасни Аристотел. – Ако ги засакаш туѓите, ќе те намразат своите! Освен тоа, судбината на луѓето не зависи од тоа каков е кој, туку од акциите што ги презема, зашто, треба да знаеш, според својот карактер луѓето се вакви или онакви, а според она што го работат среќни или несреќни. Тоа е клучот на целиот живот: акција или патос, движење или мирување. Некои веруваат дека е подобро да се живурка во својата суштественост, но јас сум сигурен дека е подобро да се олицетвориш како суштество: не да ја поднесуваш туку да ја создаваш стварноста! Ако некој нема моќ, значи дека не ја здобил: колку е паметно самиот доброволно да му ја дадеш? А не е можно, од истото количество сила што постои на светот, на друг да му дадеш, а себе за толку да не се ослабнеш.
    – Која е целта на сета дејственост, ако од неа ги исклучиме благородноста и честа – рече Александар загледан во големата Планина. – Зарем е итрината единствената наука на филозофите? Можно е да се победи моќниот непријател ноќе, да се изненади на спиење. Ќе ја прегазиш реката на згодно место, ќе ти се најде темницата, ќе те послужи среќа, надвор од животната сцена, во светот без светлина: но кој тогаш ќе биде свидетел на делата? Нели е подобро да се оплакува поразот одошто да се црвенее поради победата?
    – Војсководителот кој ќе загине поради невнимание, зашто премногу верувал во судбината и ѕвездите, може да црвенее само од срам – негрижливо забележа Аристотел.
    – Мене никој нема да ме победи – се насмевна Александар не обраќајќи внимание на шегавиот тон на својот учител. – Ако ме нападне хорда дивјаци, ќе им дадам голи жени да ги изедат. Ако ме нападнат десет илјади лавови, ќе им се противставам со илјада глупави биволи. Ако на мене тргнат сто илјади слонови, ќе ги разбегам со кркала и свинско гровтање. Ако ми се испречи војска десетпати поголема од мојата, на роговите на овните, козите и говедата ќе врзам борини и свеќи и ќе ѝ тргнам во средба како призрак и ноќно привидение. Но, наспроти сите тие итроштини, зарем не е бесмислена и подлечка прагмата на светот, ако го исклучиме од неа она поради што сме тргнале по патот на славата. Нема ништожество кое не умее да изврши насилство од полза или освета: но само избраните можат да бидат благородни и да простат. Светот треба да се гушне во победа, а не да се понизи во пораз! Со сила можеш да ги освоиш сите земји, но не и да го создадеш светското царство.
    Аристотел сега првпат ги слушна тие зборови, и го замоли својот ученик да му ги објасни.
     – Светското царство – рече Александар со својот ѕвонлив глас, кој сега звучеше повеќе војнички одошто младешки – е прифаќањето на стварноста на светот; тоа не може да се воспостави без другите народи.
    Аристотел замоли да му го објасни и тоа.
    – Само еден е Александар, а има малку Македонци на светот – рече принцот. – Земјите што ќе ги освоиме, ние не можеме да ги населиме. Нам ни е потребна поддршката на луѓето што инаку зборуваат, на други богови се клањаат и различно се викаат, па сепак ни се како браќа.
    – Зарем не е доволно да им го всадиш хеленскиот дух, па да бидат совладани од себе самите?
    – Што ќе стане тогаш со светот? – замислено рече Александар. – Таму каде што ќе стигнам ќе ме дочека сликата на местото од кое сум пошол, зарем тоа нема да биде бездушно и здодевно?
    – Самиот го спомна царството на светскиот дух – забележа филозофот. – Хеленството е свеста за таа стварност.
    – Не, јас го спомнав светското царство каде што сè ќе биде устроено спрема целината на светот, а не спрема еден негов дел, макар како и да се вика.
    – Зарем тоа не е враќање во дивјаштвото?
    – Нејќам својата просветеност да ја искажувам со лакомост и суета. Треба ли Скитите да ми се смеат? Ако копнеам со едната рака да го фатам Истокот, а со другата Западот, тоа не е затоа што сум алчен по богатство. Не е мојата цел да ги поробам сите луѓе, па да удрам на реките, шумите и дивите ѕверови, туку да ја потерам Хелиевата кола меѓу Змијата и Жртвеникот, подобро од Фаетон и самиот громовник Зевс, и да се кренам кон сонцето и ѕвездите...
    – Зарем тоа не е вклучување на варварите во цивилизираниот свет? – продолжи Аристотел со своите прашања, не обраќајќи внимание (овој пат тој) на младешки неопитните зборовите на својот ученик, кои го потсетија на оние сликари што коњите во галоп ги прикажуваат со четири испружени нозе. Не сакаше да го потсеќа дека разгалениот Фаетон, недораснат на задачата, се струполил од небото и, палејќи шумни гори и спожарувајќи градови и народи, ги зоврил сите реки до Еуфрат и Инд.
    – Не, тоа ќе биде вклучување на Хелада во светот каков што тој è, поинаков, разнообразен. Впрочем – со пресметнат подбив продолжи Александар – зошто Хелада кога за пет години таа ќе се вика Македонија?
    – Македонија веќе сега стреми да биде Хелада, а со времето тој стремеж ќе се зголеми.
    – Филип не ќе се согласи...
    – Само ќе се зголеми – нагласи Аристотел – како и секој љубовен копнеж кој тежи да ја надрасне својата првобитна природа, ако го разбрав добро она што го слушав на Академијата.
    – Филип не ќе се согласи со тебе – продолжи Александар – а ни твојот учител, зашто љубовта е копнеж кон раѓање и бесмртност, ако јас добро го разбрав она што ти си го слушал на Академијата, а не повторување на истото. – Малку молчеше, нуркајќи се во водата и испливувајќи на површина, а потоа замислено продолжи. – Впрочем, што е Македонија? Мост меѓу стариот и новиот свет. Без неа, биди убеден, сè би било заборавено, и Хомер и Еврипид.
    – Ќе остане она што е запишано – рече Аристотел.
    – Кој ќе ја пронесе нивната слава по светот? За тоа не се доволни делата...
    – Македонија е без писмо – забележа Аристотел – а народите без писма бргу исчезнуваат.
    – За опстанок – рече Алексаандар – не се доволни пишаните дела, потребна е моќна држава која тие дела ќе ги засолни и сочува.
    – Зарем Хелада не умее да се грижи за себе? – се зачуди Аристотел, но гледајќи дека неговите зборови би можеле да ја раздразнат принцовата суета, додаде дека Александар, всушност, зборува за панхеленизмот, како Исократ.
    – Искорат дрдори од страв, а Хелада е мртва. Ни една идеја не може да опстане без здраво, цврсто тело, кое е моќно, и живее долго. На Хелада и е потребен некој што ќе ја ослободи од нејзината неслога, јаловост и гордост. – Александар пливаше околу филозофот надмоќно гледајќи го со своите разнобојни очи. – За да влезеш во светското царство првин треба да умреш, додаде по кусо размислување, некако суво. Во новите времиња старите градови ќе бидат обични урнатини. Исократ бара спас, моли за помош, но што знае тој за единството на световите? Нему му е потребна голема и моќна држава која, со Филип на чело, ќе го пороби светот. Тој не ни сонува дека само оној што ќе биде поробен од поробените може да го создаде светското царство. Единството е духовно, а не физичко својство, рече Александар, парафразирајќи ги зборовите на учителот за хеленството. Идејата за панхеленизмот ќе ја шират варварите од граниацата на Царството, случајните патници и трговци спрема кои Хелените ќе бидат несправедливи како и спрема сегашната „македонска чума„.
    – Па зарем ти самиот не си Хелен? Зарем не се гордееш со своето потекло од Херкул што го уби Немејскиот лав и од Неоптолем кој прв влезе во утробата на Тројанскиот коњ? Што потекнуваш од бесмртните богови?
    – И питомото магаре може да го убие најсилниот лав, ритнувајќи го со копитото – рече Александар, наеднаш чудно изменет – и секој може да ја насели празнината на утробата: тешко е да се создаде светското царство.
    – Каква ќе биде твојата улога во него, каква улогата на твојот народ? Зарем тој веќе сега не расте кон Хелада? Зарем ти самиот не се воздигаш кон неа? Поради што говорот на Атина стана јазик на просветените Македонци?
    – Да – рече Александар – ние радосно исчезнуваме кон Хелада. Додека да ја освоиме, наполно ќе не снема. Немаме забележана историја, немаме наука и уметност, немаме пишани закони, нашите филозофи ќе ја пронесат туѓата слава низ градовите. Анонимноста, ми се чини, е судбината на светот, и кога се во прашање најславните. Еден ден ќе ги снема нашите варварски јазици и никој никогаш нема да знае сме сонувале ли нешто на нив; сите наши блискости ќе станат туѓи, како и ние самите, зашто јазикот на нашата култура нема да биде и јазикот на нашите спомени.
    – Зарем човекот, за да се роди, не треба најпрвин да умре? – се пошегува Аристотел.
    – Да, изгледа дека е таква науката на Темната Шума – загадочно се насмевна Александар – а такви се, можеби, и пустите предели на светското царство. – Потоа, во душата свесен дека на неговиот замислен пат нема да го следат ни Грци ни Македонци, замислено додаде: – Ниту еден народ не може да го досегне светското царство, дури ни со најголеми жртви. Иако во него има место за сите луѓе, тоа е царство на осамените единки.
    Аристотел не рече ништо. Не сакаше, на почетокот од уката, премногу да му се противставува на гордиот принц. Овој, спрема мнението на филозофот, беше млад да ја појми големата разлика која постои меѓу заедничките особини на духот и стремежите на поединци тие својства да ги надраснат во култура со која уште не се слеале.
    Беа среде Езеро, во средиштето на голем цвет чии бледосини прашници sвонеа кон бреговите. Планината сега беше сосема близу; јасно можеше да се види како една соголена карпа светка на сонцето. Во подножјето, покрај северниот брег – кој беше без трска и очигледно ненаселен – се протегаше, исто како од југоисточната страна, голема Брестова Шума.
    – А што мислиш – рече по извесно време Аристотел – во која насока ќе се шири светското царство?
    – Ние – рече Александар и веднаш се поправи: – Јас – рече – имам само еден отворен пат: Исток.
    – Тоа е природниот пат на војските – забележа Аристотел – во овој миг. Ослободувањето на Мала Азија. Победата и одмаздата над Персијанците. Што понатаму?
    – Дошол ли некој до крајот на светот?
    – Одејќи на Исток?
    – Одејќи по единствениот можен пат – луто рече Александар – по единствениот пат кој постои!
    – Зарем е тоа достижно? – несигурно запраша Аристотел внимавајќи сепак да не го разгневи својот ученик, но водејќи сметка за својата улога на воспитувач.
    – Одејќи на Исток – рече Александар, и горната усна на неговото убаво, сега строго, лице одвај забележливо заигра – јас ќе го опфатам сиот свет!
    – Но зарем духовната превласт на Хелада веќе не се воспоставува на Запад? Зарем победената Троја не се сели кон Херкуловите Столбови? Не никнаа ли зад Големото Море нови градови со грчки храмови, во кои се слушна хеленската реч и се рашири нашата уметност и филозофија? Зарем природниот пат на духот не води кон Запад, преку Милет и Атина?
    Александар молчеше, загледан во далечината; сега не пливаа, туку просто лебдеа – одмарајќи се – сред sвонливата езерска школка надвишена со криците на галебите.
    – Нели ти се чини – одненадеж рече принцот – дека победата на Грците над Тројанците е една голема и срамна измама? Неа не ја извојувале ни Агамемнон, ни Ајант, ни Диомед, ни Менелај, ни Филоктет, па ни божествениот Ахил; Троја не е разорена ни од мудроста на Нестор, ни од видовитоста на Калхас, ни од итрината на Одисеј, кој прв го спомнал Дрвениот Коњ, а ни од дрскоста на Неоптолем кој прв излегол од неговата утроба. Во тоа не помогнала толку ни вештината на Апеј, градителот на Коњот. Троја е освоена благодарение на измамата на непознатиот Синон, таа лажна Ифигенија. Во текот на десетогодишното војување, тој со ништо не се истакнал, но на крајот сепак успеал трговски да ги излаже Тројанците да ја прифатат својата пропаст како дар од боговите. Ако е Западното Царство родено од утробата на еден таков коњ, од една таква лажна победа, од прелага и измама, зарем не е време за создавање на вистинско светско царство? Кое ќе биде плод на вистинска победа на убавината и вистината? Кое ќе овозможи да се воспостави она единство за какво поранешните времиња не ни сонувале. Само оној што ќе ги помине обете порти на светот, Источната и Западната, може да здобие бесмртност.
    Александар ја испружи главата над мирната вода, а како потврда на неговите зборови небото му испрати таен знак: недалеку од него, како да изникна од прозрачното Езеро, се појави чуден коњаник, млад, вит и убав, однекаде налик на него самиот. На пламен бел коњ, со копје во раката, се упати кон Планината во чие подножје, на брегот, го чекаше девојка која на Александар му се пристори позната, како некогаш, во некој дамнешен свет, да беа живееле заедно, или барем се познавале. Зарем мојата душа веќе почива овде, се зачуди Александар, и место да го уплаши, таа мисла го исполни со радосна возбуда: посака овој чист предел еднаш да му стане последно засолниште, негов вистински дом.
    Замаен, тој заплива по трагата на коњаникот. Аристотел, и покрај сиот напор, не можеше да го следи. До северниот брег под Планината, Александар стигна во моментот кога Девојката со развиорени руси коси влегуваше во Брестовата Шума. Таа се сврте само за момент, еластично извивајќи го горнииот дел од телото, како да се истегнува кон небото, и му се насмевна со своите волчи шумски очи, зелено-жолти како лисје и мед. Не рече ништо, ама погледот ѝ беше предизвикувачки, недвосмислен и некако соучеснички. Истовремено, тие очи му праќаа јасна порака: се сретнаа, ја виде, но нека ја заборави ако не е спремен да ја бара отаде Шумата врз чија самоќа, како таинствен шепот, се таложеше густината на времето.
    Кога Аристотел доплива до брегот, тврдоглавиот принц се правеше недоветен; божем, неговото итање било обичен каприц. Не му беше гајле дали и Аристотел го видел младиот коњаник. Беше рамнодушен да слушне дали полуголата убавица ги скршнала неговите филозофски мисли од правиот пат. На Александровото лице сè уште трепереше радоста поради ненадејната средба, но тоа можеше да биде и трага од било кое друго чувство кое може да се скрие. Тој го продолжи прекинатиот разговор како во меѓувреме да не се случи ништо важно, освен што од водата излегоа на суво.
    – Понекогаш се прашам дали Тројанската војна воопшто постоела: можеби е таа само алегориска претстава која ни кажува дека твојата цивилизација не може да се роди од јунаштвото и потрагата по убавината, туку од итрината на Одисеј, дрводелската вештина на Апеј и од трговскиот дух на Синон.
    Филозофот не рече ништо; а и да сакаше, не можеше, зашто беше зазбивтан. Го препливаа Езерото и сега требаше да се вратат. Спротивниот брег одвај се гледаше. Судбината на оружјето, коњите и оставените руби беше неизвесна. Тргнаа пеш, не како принц и филозоф, туку како молчаливи голи божјаци. Одеа по питомиот југоисточен брег и повеќе не им беше до разговор, макар што имаа време на располагање; но филозофот немаше волја да ги именува билките што ги газеа, а и ученикот беше отсутен, запулен кон Шумата. Приквечер стигнаа до местото каде што тоа утро влегоа во водата. Тука не само што си стоеја и рубата и оружјето туку покрај нив ги чекаа и коњите, од кои едниот личеше на коњот што непознатиот јунак го јаваше преку Езерото. Александар го дофати лакот и ја уби кошутата која го гледаше од работ на Брестовата Шума. Откако принесоа жртва на бесмртните богови, се поткрепија со вкусното месо на кошутата.
*
    Меѓу ракописите од таинствениот ковчег нема такви кои зборуваат за враќањето на Александар и Аристотел во Миеза, ниту за можните реакции на Филип. Со оглед на тоа дека настанот не се спомнува во другите извори, веројатно славниот владетел не ни дознал за опасното патешествие. Или го држел во тајност? Престојот во Темната Шума, иако задолжителна за синовите на видните Македонци, сепак од некои софисти можела да биде прогласена за безбожништво.
    Аналите ги прескокнуваат семејните собитија, историските и другите поважни настани што следат. Тригодишното науковање кај Аристотел. Битката кај Херонеја во која осумнаестогодишниот Александар, на чело на главното, лево крило од косиот строј, ќе го порази светиот баталјон на Тебанците. Триумфалното заминување за Атина во придружба на Антипатар, кога ќе му се оствари првиот сон од Езерото. Воспоставувањето на конечна превласт над Хелада во Коринт. Почетокот на малоазиската кампања. Смртта на Филип. Задушувањето на првите побуни. Чудесната победа над Тракијците на Стара Планина. Победа над Трибалите и покорувањето на Сирмос. Нестварниот премин преку Дунав по тивка и темна ноќ со илјада и петстотини коњаници и четири илјади пешадинци, и победата над Гетите без загуба на еден единствен војник (славата на тоа дело ќе ги згроми Келтите кои, од страв да не им падне небото на глава, ќе се повлечат источно од Јадранот). Враќањето во Пеонија, до Еригон, и покорувањето на сите јужни и северни краишта заради обезбедување на лицето и грбот. Задушувањето на побуната на Тебанците, кога градот на Кадмо и Едип, заедно со храмот на Деметра обвиен со пајакови нишки, ќе биде избришан од лицето на земјата, за да биде поштеден само домот на Пиндар. Заминување од Пела, пролетта 334 година, со 34.000 војници, преминот преку Струма, Марица и Хелеспонт, влегувањето во Мала Азија. Поклонувањето пред сенката на Ахил во Троја која станала забутано село. Победата на стрмните брегови на брзиот и длабок Граник, кога Александра од сигурна смрт ќе го спаси Клит, поттурајќи го својот штит. Зајакнувањето на власта во Мала Азија во текот на таа, прва година на војувањето: од Хелеспонтска Фригија во Сард во Лидија, од Сард во Ефес, од Ефес во Милет, од Милет во Халикарнас. Отпуштањето на недамна оженетите војници дома, за напролет пак да се зберат. И пак: Лидија – Памфилија – централна Фригија. Дрвената кола во местото Гордие (или така се викал кралот на Фригија?) чиј јарем и тркала (од колата на кралот Мида?) биле испреплетени во јазол што, дотогаш, никој не можел да го разјазоли. „Нека овој миг ги потсетува поколенијата на тоа каква е разликата меѓу мирувањето и движењето„, замислено ќе рече Александар – загледан можеби назад, а можеби и напред во времето, како да сака да си приспомни за нешто – и ќе го пресече јазолот со меч, што ќе го исполни со единствена победничка сила. Патот кон Тарс. Битката кај Ис, во која Александар ќе се бори како прост војник, и ќе биде ранет во колкот. Заробување на семејството на Дарие III Кодоман и неговото бегство. Персиските загуби: сто илјади пешадинци, десет илјади коњаници. Долга прошетка покрај морскиот брег. Библос, Сидон и Тир, местото на раздвојување на патиштата. Кон Дамаск и Вавилон, или за Мисир? Ерусалим. Познатите лица: првосвештеникот со бели коси кој уште во детството, насоне, му предскажал дека ќе ја освои Персија. Книгата на пророкот Данило: времето кое тече во обете насоки: одамнамината иднина, нестасано минато. Газа, каде Александар ќе задобие две рани, од стрела во рамото и од камен во ногата. Мемфис. Местото на идната Александрија, исто видено на сон, од страна на пророкот што ги рецитира стиховите на слепиот поет. Храмот на Амон во оазата Сиви која, као дланка преку дланка, лежи длабоко под Прасијас. Песокта на пустината. Изградбата на Александрија. Враќањето по ист пат во Тир. Дамаск. Смртта на убавата Дариева сопруга, погребната свеченост. Гавгамела. Десното крило, Клит и Филотас, левото Парменион и Кратер – освен Кратер, сите ќе паднат од Александрова рака. Октомври 331 година: конечна победа над Персија, Дариевото повлекување на север. Патот за Вавилон. „Одржувајте ги своите обичаи и празници, жртви и свечености. Нека секој живее во својот град. А јас, сè до Вавилон, ќе изградам патишта и ќе ставам патокази каде води патот.„ Суза. Зад Персиската Порта – Персеполис. Земјата на Парчаните, Медија. Зад Кавкаската Порта, во колата покрај изворот, смртно ранетиот Дарие; последната голтка вода: „Нека го направат боговите Александар владетел на светот„. Плачот на Александар („Ја соблеков својата кабаница и го покрив„). Хирканија, Партија. Арија – Гедрозија – Арахозија – Дрангијана – Бактрија. Излегување на горниот тек на Инд и неговата лева притока Хифаза, во подножјето на Хималаите. Ќе ги соѕидам во Северните Планини Гог и Магог, ќе ги држам зад Железната Порта! Индија, крајот на светот.
*
    Во записите бегло се спомнуваат кавгите меѓу таткото и синот, како и бегството на Александар кај прабабата во Илирија. Тие настани, може да се каже, повеќе му служат на Ајантаџа, во улога на сезнаен мудрец, да реди над судбината на Македонија и нејзините великани, но и над судбината на луѓето воопшто. Сакајќи, бездруго, да проникне во раните причини на подоцнешната пропаст, во посебен оглед од времето по смртта на Александар, Ајантаџа ги изложува своите гледишта кои не се дел од оваа, туку од некоја друга историја. Впрочем, во тое четиво не изнесува ништо ново. Можеби по углед на Сократ, кој верувал дека самото сознание на доброто е доволно да се прави добро, а можеби и од љубомора, тој главната вина ја фрла врз Аристотел, затоа што не го научил својот ученик да ја скроти својата бујност, да си ја ограничи моќта и да биде малку поблагодарен кон пријателите. Што ќе било од неговите дела, да загинал на Граник, како што би се случило без помошта на Клит, се праша Ајантаџа. Или да паднал од таткова рака на Филиповата свадба со Клеопатра? Може ли тогаш да се верува дека е историјата нешто сериозно? мрмка Ајантаџа. Во раната младост, продолжува тој, Александар бил толку невин што неговата мајка Олимпијада се плашела да не остане без наследник. Подоцна во него проработила Филиповата крв. Не е сигурно ја испробал ли со Хефестион онаа вештина која на Тракијците им ја пренел Орфеј – поради кое нешто го убиле тракијските жени – но се знае дека Александар во мажевно доба имал повеќе сопруги и многу наложнички. Поради што, тогаш, толку му се лутел на татка си на кого галските кралеви му ги поклонувале своите ќерки? се праша Ајантаџа. Имено, доколку се тие зборови воопшто негови, зашто ова место од посебниот ракопис не доликува на неговите бели влакна. Иако древниот автор на делата од ковчегот, кога ќе му се укаже можност, го осудува гневот наследен од Ахил, тој сепак прескокнува многу Александрови мани, како што ги забошотува и бројните интриги на македонскиот двор сè до убиството на Филип. Од времето на почетокот на источната кампања, во ковчегот – на засебен лист – постои само еден фрагмент, поточно, само една единствена реченица која соопштува дека Александар за Азија зел и „една мала пеонска единица од брегот на Прасијадското Езеро„. Со кус коментар: „Да не се повтори плачот над Аксиос на Ксант„, како алузија на учеството на Пеонците во тројанската војна и на она гласовито место кај Хомер, познато како битка покрај реката, каде што се опишува смртта на пеонските борци на брегот и победата на Ахил над Астеропеј – синот на Пелегон „што широкостурјниот Аксиј г’ еднаш с’ Перибоја родил„ – поради што ќе залелека и самата река Ксант, притеснета и задушена од тела и крв.
    Таинствениот основач на Усте-румце и исто учител – можеби самозван – на големиот војсководител пренебрегнува многу важни настани од живoтот на Алексaндар, вклучувајќи ги доживувања во Индија и неговите славни разговори со гимнософистите, за кои сведочат писмата до Олимпијада и Аристотел. Се задржува само на еден, впрочем важен момент од Александровата биографија: на неговата прерана смрт. Тука е и описот на она што се случувало по, а можеби и во текот на таа смрт – што на четивото му ја дава онаа несекојдневна неверојатност карактеристична за бројните александриди.
    Познавајќи го брборливиот стил на Ајантаџа и неговата склоност кон претерување – пренесени на Челебија, а можеби и на Бененџелија – може да се претпостави дека прескокнатите епизоди од животот на Александар се всушност изгубените страници од ковчегот за кои веќе стануваше збор. Изгледа, имено, сосема неверојатно писателот да ги испушти најславните епизоди од животот на македонскиот освојувач, кога е јасно дека и самиот Ајантаџа, ако ништо друго, е еден од авторите на големиот Роман за Александар, толку читан од толпата и толку исмејуван од учените естетичари на сите времиња.
    Има еден мал фрагмент, сочуван во ковчегот (Тивериополски гласник за 1966 г., Мала Струма, стр. 12) кој можеби се однесува токму на ова за што станува збор: „Како е можно – озлобено се праша Ајантаџа – во стварноста да се биде славен од сите, а книгите за сопствената слава да бидат презрени?!“
    Ако е тоа алузија за македонскиот владетел и легендите за него, Ајантаџа, очигледно, авторите на фантастичните доживувања на Александар – со кои се восхитувала толпата – ги става над филозофите кои не ги ни спомнале во своите здодевни дела (дали Ајантаџа тоа му го префрлува на Аристотел, или е само љубоморен на својот славен соперник?).
    Записите за последните денови на Александар донекаде одговараат на тоа прашање.
*
    Ајантаџа пишува дека во текот на азискиот поход во голема мерка се истопила онаа единствена свежина на духот што го красела Александар додека пливал по Прасијадското Езеро. Дел од вината за тоа, според неговото повторено мислење, ја сносел и Аристотел. Авторот на ракописите од ковчегот – кои секако не можат да се мерат со оние врз кои почива Западниот Свет – не смета дека учителот, за да се одмазди за смртта на Калистен, го убил својот ученик праќајќи му вода ладна како лед, која како ситна роса извира од една карпа во Нонакриди, па може да се држи само во магарешко копито, но отворено го обвинува славниот филозоф дека ја отрул душата на својот штитеник со учењата на кои момчето прво им се противставило, но потоа сепак ги прифатило. 
    Никогаш не се согласил дека постои суштинска разлика меѓу Хелените и Варварите – доволен пример е неговиот однос кон поробените народи – но во еден миг Александар сепак поверувал дека е бог: а добро знаел, од примерот на својот предок, дека живите богови умираат млади токму затоа да не се открие лагата. Кој титан може да ја носи тежината на небото подолго одошто трае восхитот на мигот? Ја презрел – вели Ајантаџа – обичната стварност на обичните луѓе, па и на сиот свој народ, и, можеби пркосејќи му на деспотизмот на хеленскиот дух, го прифатил источниот сјај како небеска, а не земна хиерархија. Зарем не ги понизил слободните луѓе барајќи да му се поклонуваат, зарем не грмел над оние што се насмевнале на неговата слабост? (Ова, и некои слични места, звучат неуверливо: церемонијалната сервилност веројатно му била сфатлива на Ајаннтаџа.) Зарем залуденоста со сила и моќ, самоувереноста и гордоста, не го сопреле пред Последната Порта? Се откажал, токму како и Олимпијада, од Филип – тоа му го префрлил и чесниот Хермолас – штом му дал предност на волшебникот Нектенеб, победникот на восочни лаѓи наречен Змија, дрскиот протеран крал кој верувал дека ќе се врати во Египет не као старец а како момче.
    На прашањето кое самиот му го упатил на еден од гимнософистите, што треба да се прави да се биде најомилен меѓу луѓето, овој му одговорил: „Да се биде најмоќен, а никому страшен!„ Александар прашувал, слушал, разбирал сè: но постапувал по свое, бујно и гневно. Кога еднаш му се противставил Касандар, синот на Антипатар, го фатил за косата, и со сета сила му ја треснал главата од sидот. Залудо Касандар сакал да биде разумен. „Тоа се софизмите на Аристотеловите луѓе„, му свикал Александар толку силно што во него всадил голем, смртен страв, неизбришив за цел живот; така што, и многу години подоцна, кога Касандар станал крал на Македонија, треперел како лист и добивал несвестица штом ќе ја погледнал статуата на оној што, прв меѓу смртните луѓе, го заслужил називот Велики. Стравот што му го всадил на Касандар, а преку него и на сите други, бил – според Ајантаџа – еден од најголемите гревови на Александар. Впрочем, тоа била и кобна грешка. Кога подоцна Касандар здобил власт во Грција и Македонија, божем поради претрпениот страв а не од одмазда, ја убил Олимпијада сосе целото Александрово семејство, до синот што го носел татковото име, но никогаш не го наследил престолот, иако бил крунисан уште во утробата на мајка си.
    Ајантаџа го смета за грев и стравот од смртта што го чувствувал самиот Александар, како и суеверјето кое било последица на тој страв и присилните дела што биле додаток на суеверјето. Неконтролираната избувливост, која Аристотел некогаш ја потценил место да ја сузбие, не била само знак на телесна гордост туку и копнеж на младиот бог да се огледа во Нарцисовата вода на желбите. Но – забележува Ајантаџа, заробеникот на сопствените но и туѓи записи – зад последниот олицетворен сон sирка опашот на првиот, кој нема да оживее никогаш.
    Крајот на Александар не почнал кога неговото тело не можело повеќе да ја поднесе јачината на обичниот пехар вино, туку кога неговиот дух посакал да го добие она што не постои во стварноста. Умирањето почнало со треската, но со што почнала треската? Со оживувањето на една дамнешна езерскка визија: пред Портата на освоениот Вавилон – низ која не можел да помине од суеверен страв – видел како најголемиот и најубав од сите онде држани лавови го убило питомо магаре, ритнувајќи го со копитото.
    Вината на Александар – повторува Ајантаџа – била во тоа што од него почнале да се плашат оние кои му се радувале како на небеско сонце – уверени дека без него им е затревен патот кон непознатите земји исто колку и кон татковината – а неговата несреќа во тоа што тој ист страв, неприродно развеан низ светот, го населил дури и неговото јуначко срце. Да поверуваш дека си бог, вели Ајантаџа, не значи ништо друго туку да почнеш да се плашиш од смртта: зашто и бесмртните, извесно е, умираат.
    Во тоа, впрочем, била и грешката на Аристотел: тој не ја сфатил мудроста на Темната Шума која, за да се живее, барала прво да се умре: таа не давала нов живот додека дотогашниот наполно не биде преобразен. Кога на денот на венчавката со Дариевата ќерка – која го носела мајчиното име и исто се викала Статира – видел со какво спокојство гимнософистот Калан, кој го презирал неговото внимание и даровите па сепак тргнал со него од Индија, легнал врз кладата за саможртвување, наполно рамнодушен кон огнот, Александар останал нем. Ќе се видиме во Вавилон, рекол тогаш Калан – човек способан да реши тешка задача и да се спаси со зборови – а Александар, и инаку суеверен, попусто се обидувал да се присети кога првпат ја слушнал таа злосреќна реченица. Со времето му станало јасно дека не морал да го прошета сиот свет за да сфати што е постаро, светлината или мракот: „она што настанало расте во мракот на утробата, а потоа го изнесуваат на видело да ја прими светлината„. Мракот е постар, но времето тече од часот кога тој ќе се осветли. Во тоа била и мудроста на неговите претци: за да се биде вистински победник, не било доволно да се покорат далечните земји, туку да се освои и насели оној единствен свет кој лежи под нив, во сопствената внатрешност, свет кој животот го прави светол, цел и траен.
*
    Пред да помине на описот на последните дни на младиот македонски владетел, Ајантаџа уште еднаш се свртува кон учителот и заклучува, овојпат без примеси на завист, дека Александровиот пат на Исток го овозможило Аристотеловото простирање кон Запад, и дека без храброста на првиот, патиштата на ученикот и филозофот никогаш нема да ја опишале онаа елипса околу светот која потсеќала на изгледот на нивната мала заедничка татковина.
    Ајантаџа накусо ги дополнува овие свои зборови сметајќи дека основните факти му се познати на секого.
    До своето доаѓање во Миеза Аристотел зад себе немал никакво вообличено (напишано) дело. Станувајќи царски штитеник, тој во 335 година триумфално ќе се врати во Атина, заедно со својот помлад пријател Теофраст, и во Ликеја ќе ја отвори гласовитата перипатетичка школа која ќе ја надрасте славата на Академијата.
    Во текот на следните дванаесет години – колку што траел и источниот поход – тој ќе ги напише сите свои главни дела, заштитен од Антипатар кого Александар ќе го остави за управител во Македонија.
    Смртта на Александар најдобро ќе покаже што би станало, без неговата поддршка, со делото на славниот филозоф, вели Ајантаџа. Само што ќе пристигне веста дека го нема повеќе Александар, неговиот учител, како македонски симпатизер, веднаш ќе биде осуден за безбожништво па, не сакајќи да го снајде Сократовата судбина (божем, „да не се огрешат Атињаните и по вторпат спрема филозофијата„, како што лицемерно рекол), ќе се повлече на Еубеја, во местото кое само по име потсеќа на неговиот роден крај: Халкида. Вистинскиот Халкидик ќе го видат само неговите коски, кога ќе бидат пренесени во Стагира, во знак на благодарност од сограѓаните кои не заборавиле дека по заслуга на филозофот бил обновен нивниот заеднички град.
    Следствено – бележи, на засебен лист, некој од учениците на Ајантаџа (можеби токму Гази Евренос Втори, претпоследниот сопственик на ковчегот) – многу е поголемо влијанието на Александар врз формирањето на светската филозофија и мислата на Западниот Свет, одошто таа филозофија придонела да се скроти неговиот див карактер и да му овозможи спокојна смрт во Источното Царство (што е, според загадочниот автор скриен во гнилиот ковчег, нејзина превасходна задача).
VII
СBETСКOТО ЦАPСTBO
    Александар умрел на 33 години, во 5176 година од постанокот на светот.
     36 народи и племиња поробил за
     12 години од своето владеење, и
     12 градови соsидал, а умрел за
     12 дни, од
     маларична треска,
     вообичаена во неговиот крај.
    Ајантаџа смета дека за болеста не било криво виното (или отровот) туку магарето што го убило лавот.
    Александар не можел да поверува дека крајот е тука. Принесувал, секојдневно, жртви на боговите; а на командантите им издавал наредби за престојната експедиција во Арабија. На 27 даисиос, според македонскиот календар, никој не го видел Александар; меѓу воините прострујала вест, како лепет на злокобна птица, дека младиот цар е мртов. Војската, почувствувајќи се обезглавена, измамена, предадена, јурнала кон доглавниците, спремна да ги парчоса; командантите ја отвориле Портата за да им го покажат војсководителот.
    Александар, млад, убав и блед, лежел на одрот, сè уште жив. Можел да ги види храбрите македонски воини со кои го освоил светот, но одвај ако можел нешто да им каже. Дошол моментот за збогување со славниот војсководител. Тој често бил строг и несправедлив кон нив – како млад родител спрема своите деца – но во душата главно благороден и благ, спремен да им прости за непослушноста како и тие нему за претрпените навреди. Им покажал, во секое сражение, дека е најхрабар, и неуништив, во толкава мерка што и подозривите почнале да веруваат во неговата бесмртност. Некои рани – како во Газа, или во Оксидрак крај Хидаспа – биле толку тешки што и војниците го молеле повеќе да не се изложува на опасности, на што им одговарал дека тој не ги брои своите години, туку победите, и дека место срамната старост во Македонија ја избрал сцената на светот, на којашто постојано е пред очите на луѓето. Им ја покажал својата нескршлива цврстина во пустините на Бактрија, терајќи ги да маршираат под полна воена спрема, полумртви од жед, лижејќи железо, џвакајќи катран и пиејќи ја сопствената мочка, обвиени со прашина и со рикотот на избезумениот добиток, а кога војникот Зефир во својот шлем му донел вода, што ја нашол во шупликав камен, ја пролил пред целата војска со зборови: „Тукушто пиев!„ Толку бил издржлив и неуморен, што најпосле ја исцедил од себе и последната капка сила, како кога свеќата ќе вивне последен пат со пламенчето пред наеднаш да згасне. Правејќи од миговите денови, а од деновите години, незабележливо ја проживеал не само својата зрелост туку и староста и времињата зад неа, та пред лицето на смртта застанал пак млад.
    – Подобро и ние да умреме со тебе што ја направи македонската држава слободна – рече еден обичен, неугледен војник (родум од Прасијадското Езеро).
    Александар полека ја крена раката, но повеќе не ја спушти, во знак дека кралевите умираат но нивните дела остануваат.
    Цел ден неговите стари придружници, со кои заедно стапна на тлото на непознатите земји од онаа страна на Еуфрат, минуваа, војнички облечени и вооружени, покрај одрот, а на небото се појави голема блескава sвезда и застана над Александар; во истиот миг небото грмна со страотен екот, Зевсовата статуа во Вавилон се затресе, а sвездата полека тргна на Исток, следена од орел.
    – Каде да те погребеме? – изусти некој од присутните.
    – Во Оазата – рече Александар, а лицето, без да му се помрдне ниту еден мускул, му го осветли оној внатрешен насмев по којшто некогаш, повеќе одошто по портретот-праслика, го препозна кралицата Кандака, вдовицата на Земјата која светот му го остава нему, на синот на Небото.
    – Кој ќе ги изврши погребните свечености? – слушна Александар, негде надвор од себе, а потоа уште еднаш, во себе – пак:
    – Кој?
    Навистина, кој? помисли Александар. Оној единствениот, Хефестион, кој би го извршил тој свет обред како за себе самиот повеќе не беше меѓу живите, и Александар уште тогаш, кога го погребуваше, знаеше дека погребувајќи го него како крал се погребува себе кралот, пред очите на сиот свет а скриен од сите. Кога почина Хефестион, а тој по него починатиот тргна кон Вавилон – каде што го дочекаа пратеници на народи чии имиња ги слушна тогаш првпат – му стана разбирлив стравот на Галите: колку е страшно кога небото ќе ти се урне врз главата. Јасно ја гледаше разликата меѓу двата гнева на својот предок Ахил: едно е да се лутиш перчејќи се со својата самоважност, а сосема друго да го изгубиш она по кое и осветата е само блуткава и јалова утеха. Како секавица што ја осветлува утробата на небото, низ свеста му проструи мисла: единственото негово дело кое никој никогаш нема да го надмине се погребните свечености во чест на Хефестион, истовремено приредени на самиот себе.
    – Кој?
    – Кој ќе преостане – промрмори Александар, па си рече:
    Секогаш некој преостанува. Пред себе, зад пурпурните наметки на треската, седнат покрај Хефестион, го виде златокосиот старец Калан, за кого неуките веруваа дека е пророкот Еремија, уништителот на змии. Сократ и останатите филозофи за кои му прикажуваат неговите поробители, рече еднаш тој бестрашен гимнософист, бездруго биле умни луѓе, ама премногу ја почитувале државата и власта. Таа мисла сега му се укажа во сета нејзина соголена и непоткуплива убавина. Си спомна за Аристотеловата насилна дрзост додека попусто, во ветар, прикажуваа за Хелените и Варварите, за нешта непроѕирни, за луѓе невидени, за судбината на светот како да е тоа мираз на претпоставена моќ и желба. Кога сите би мислеле исто, светот би останал неподвижен, му светна. Високопарните книги на грчките филозофи за државата и нејзиното уредување му се присторија празникави; се сведуваа на нерамномерно додворување на туѓата и на сопствената суета. Па и она царство за кое мечтаеше тој, што беше и што можеше да биде освен сон, сон на една единка, сон заради кој сонувачот Александар го освои сиот свет, и од којшто ќе се разбуди во ништо, додека светот ќе се расони во – сè. Зарем во длабочината на душата не го насети тоа уште тогаш кога – на меѓата на световите – ѝ рече на војската, пред сражението со Пор и потоа, кога сите се уплашија од темницата, од трирогите, петооки и шестоноги ѕверови, и од непроѕирноста на патот, а од небото паѓаа пламените крпи на облаците како фаќели, „Одете си каде што ве носи стравот, а јас од туѓинци ќе создадам нова војска, да не помисливте, можеби, дека досега вие победувавте, победував јас, Избраниот, и со моето исчезнување ќе ги снема и победите!„ Тогаш тоа му прилегаше на говорничко итроманство, а сега тие зборови му заѕвонија во сета нивна вистинитост, како кога воениот џагор ќе ја исполни сликата на воениот метеж. Зошто тогаш, наспроти секому и сè, не го продолжи патот? Околу него, во насока на Големата Мечка, се протегаа прашуми во коишто – ранекќи се со леб, вода и зеленчук, а некои само со темјан и балсам – живееја голи мудреци, кои не знаеја што е тоа страв од умирачка, а него го чекаше Вавилон. Нему му претстоеше стравот на срцето да го покрие со мудроста на јазикот, како што, по друг повод, рече кралицата Кандака. Зарем сите – „ѕвероликите призраци„ и боговите на Темната Пештера, брборливото Дрво на Сонцето, темницата на Темниот Вилает сред која ни огнот не беше видлив, блажените души на Макаронските Острови, халдејските свештеници, па и самиот неподмитлив Калан – зарем сите не го кажаа истото: Ќе се видиме во Вавилон?!
    – Кога да биде погребението?
    Кога магарето ќе застане пред лавот и ќе го ритне со копитото, без да сака си рече во себе Александар. Дури и Хомер мисли дека на живиот пес му е подобро одошто на мртвиот лав. Па сепак, што се однесува до мене, повеќе сакам да бидам Терсит кај Хомер, одошто Агамемнон кај Менандар. Историјата не е историја на народи и држави, туку на решителни мажи кадарни, со дело и мисла, да го пресечат златниот јазол на Времето. Државите и народите, подоцна, само го приграбуваат она што не е нивно, и од тоа прават лична историја. Зашто човекот, трескавичаво продолжи Александар, не обѕирајќи се на мушичките на Вавилон, спрема она што го работи е среќен или несреќен, а спрема копнежот смртен или бесмртен. Кога ќе биде погребението? Кога неподвижниот старец што седи во песокот ќе стане и, минувајќи низ Портата, ќе влезе во забранетиот Град, за од него да се врати како момче. Така помисли Александар, а гласно кажа:
    – Кога ќе ви биде угодно!
    – На кого му го оставаш царството? – одвај стигна да праша Пердика.
    – На најдостојниот – рече Александар и склопи очи, свесен дека му се приготвува крвава задуша.
    Зашто достојни, како што е познато, нема, воздивнува Ајантаџа во прашината на ковчегот, во записите можеби свои а можеби и туѓи, на местото каде што зборува за фалсификатите на историјата. („А вистината – дека е историјата искривување на стремежите на единките од страна на нивните наследници – времето ќе ја заборави!„) Светското царство – кое допрва требаше да се создаде, а кое на собраните им наликуваше на земји освоени зарад прихрана на суетата – на Александровите генерали не им значеше ништо. Затоа веднаш започна парчосувањето на пленот. Ајантаџа не покажува особен интерес да го наслушнува гракањето на грабежливите птици. Треба да станеш, му се обраќа тој, не без гнев, на својот недоветен слушател, прв во својот народ, и прв во соседниот народ, и во својот позив најдобар на целиот свет, да го дочекаш денот на славата и часот кога ќе биде урнато твоето дело, па да сфатиш за што зборувам јас. Според неговото мнение, сите царства се делеле на ист начин, а ова го опфаќало целиот познат свет: било јасно дека парчосувањето ќе трае со векови.
    Кажуваат дека Пердика за нов владетел го предложил неродениот Роксанин син. Имајќи во себе и македонска и персиска крв, зарем не бил предодреден да го продолжи татковото дело? Истовремено, некој посведочил дека, со зборовите на најдостојниот, Александар му го дал прстенот токму на Пердика. Згоден начин да се владее како намесник со целото царство. А зошто тоа да не биде веднаш поделено меѓу оние што го создале, прашал војсководителот Мелеагар. До полнолетството на сè уште неродениот, иден Александар би можел да владее братот на починатиот цар, слабоумниот Филип III Аридеј, предложил еден непознат војник. Пердика се побунил, сè додека не го избрале за намесник. И останатите големци биле богато наградени, добивајќи сочни парчиња од пленот.
    Скоро цела недела, телото на Александар ќе биде напуштено и заборавено, останувајќи чисто и мирисно на врелиот запурник. Најпосле е балсамирано, за да остане во Вавилон каде што ќе чека скоро две години додека не се завршат припремите за свеченото погребение. Ни тоа, согласно со предвидувањата на Александар, не ќе помине без понижувања. Неговата последна волја, онака како што сите ја протолкувале, била да го погребат во зелената оаза Сиви, во храмот на Александровиот небесен татко Амон, кого што некои од Филиповиот двор го запознале под името Нектенеб Змија. Олимпските богови со времето му станале туѓи. Последно божество на кое пред смрт му се помолил бил Мардук-Бел – заштитникот на градот што истовремено го плашел и восхитувал – но тој не одобрил Александар да преспие во неговиот храм. Пердика, од национални и политички причини, сакал погребението да биде во Егеј, во гробницата на македонските кралеви. Погребната поворка, во која, покрај Филип Аридеј, биле Роксана и малиот Александар Егос, тргнала кон Дамаск. Птоломеј, кој го чекал спроводот во Сирија, го грабнал телото на Александар, за да ја придобие неговата сила и слава, и се упатил кон Мемфис. Телото најпрвин таму било и погребено, а по две години префрлено во Александрија, која ја чуваат домашните змии, во гробница која – согласно со египетската апашка традиција – веднаш била плачкосана и разграбена, така што ѝ се губи секаква трага. До Оазата, така сите верувале, Александар никогаш не стигнал.
    Сите тие собитија, по сè изгледа, не оставиле особен впечаток на Ајантаџа: тој ги спомнува, изгледа, повеќе од подбив. Не го засега ни смртта на Пердика, ни преземањето на намесништвото од страна на Антипатар, ни делбата на царството по старите пукнатини, ама од други луѓе, сè додека, по истребувањето на цели семејства, потомства и народи, не се потврдиле зборовите на пророкот Данило, а потоа и на некои други. Александровата славољубивост, забележува Ајантаџа, не била ништо спрема стрвноста на неговите наследници, како што и неговата избувливост била занемарлива спрема нивната дрзост. Чувството што него го терало да го обедини светот и да создаде светско царство било слабо спрема она што нив ги гонело најпрвин да го разединат, потоа поделат и најпосле сосема уништат. Она што го барал Александар исчезнало заедно со него, и никогаш повеќе не се обновило. Дури кога ќе ја спомне Калистеновата освета над Олимпијада, Роксана и малиот Егос – но некако патемно, повеќе умувајќи за стравот и неговите можни последици – Ајантаџа ќе каже и збор-два за грешките на бујниот Македонец, за кои веќе стана збор. Александровиот пат, вели понатаму Ајантаџа, бил пат на самотен волк, и по својата смрт тој не се обѕирал што прават луѓето со неговото тело. Тој однапред знаел дека, сега кога го нема, никој не ќе се осмели да зачекори во пеколот на пустината, барајќи ја оазата Сиви. Но исто така знаел дека постои и друга зелена оаза, и дека покажувајќи со прст кон едната, најлесно ќе ја скрие онаа другата. Не откривајќи ја, значи, на никого загатката на својата последна желба, сторил сè да ги скрие своите траги во беспаќето на пустината, додека тој го барал своето последно засолниште, зад рабовите на познатиот свет, таму каде што престанува Надворешното Море и повторно се спојуваат скинатите нишки на времето.
    На тоа место, итриот мудрец Ајантаџа ги прекинува своите поучни записи и го вметнува оној загадочен лист којшто многумина го сметаат за апокрифен, давајќи така, за прв и последен пат, извесно навестување за тоа што можел Александар да доживее во Шумата, онаа пролет кога, во придружба на Аристотел, го посетил Прасијадското Езеро.
VIII
ДРУГАТА ЗЕМЈА или
ПРИКАЗНАТА НА ПСЕУДОАЈАНТАЏА
    На патот од Пела кон езерото Прасијас Александар навлезе во Шумата. Таму го чекаше старацот кој го знаеше часот на неговото доаѓање. Александар не знаеше дека ќе го сретне старецот, макар што му одеше во пресрет.
    Филозофот ги пушти коњите без страв дека ќе му побегнат. Тој стоеше ододзади и ѕиркаше зад брестовото стебло како опашесто ѕвере. Кожата му беше прегорена од сонцето, лицето му се стопуваше со напукнатата кора. Застана да се измокри зад дрвото, макар што беше филозоф.
    Старецот од Шумата не сакаше да го уплаши филозофот. Тој не беше лут што филозофот не верува во глетките од Шумата. Сакаше да му се покаже како Хипнос. Инаку ќе беше невидлив како Зефир.
    На филозофот му беше нужно да си поспие во лисјето на Шумата. Во кревкото тело на филозофот престојуваше нееластичен дух. Неговото учено срце не беше кадарно да го издржи вриежот на времето, кога ќе се скине пердето на светот, а минатото и иднината ќе се слеат со бранувањето на вечната младост. На филозофот не му било пишано токму во тој час да умре од тага и страв. Требаше да биде затрупан со лисје, и да го дочека враќањето на ученикот за да му го пренесе знаењето на светот. Беше мудро филозофот да ја преспие мудроста на Шумата, за да не му се затне муцката со баз трева. Поарно беше, во тој миг, мокрењето на стеблото од пропаста на филозофијата која ќе го роди строго уредениот свет.
    Старецот можеше да биде кој-годе старец со брада сребрено одблесната од златото на шумското лисје. Можеше да се вика Калан Голиот. Би можел да биде Преправен Нектенеб Змија. Можеше да личи на старец од детски сон, иден првосвештеник на Вавилон. Би можел да биде осланет Призрак на Пустината Сиви, со овнешки рогови. Или залуден старец што седи пред Портата на Градот. Можеше да ја носи чалмата на Ајантаџа Веле Мудриот. Тоа не би значело ништо. Тоа не би кажало ништо. Сеедно е кое му е името и како изгледа старецот од Шумата. И да немаше лик, ќе беше доволно видлив. Да не зборуваше, Александар пак ќе го чуеше. Момчето знае дека пошло кон нешто непознато, кое ќе го препознае како свое. Момчакот го знае својот пат, но не му е позната неговата скриена цел.
    Момчето може само да се досетува. Знае дека во Шумата постои Голема Куќа. Затоа тргнува кон Големата Куќа. Верува дека во неа престојуваат учителите на Темната Шума. Тие ќе го упатат во светите знаења. Ќе го поминат преку Големата Вода. Ќе му ја покажат Другата Земја. Во таа земја момчето ќе ги насобере камењата на мудроста. Ќе го научи јазикот на белутраците. Ќе му биде откриена тајната прикаска на неговиот живот. Прикаската нема да биде составена од зборови. Таа ќе биде од твар од која и зборовите настанале. Прикаската ќе му го осветлува патот. Таа ќе го чува и води низ животот. Ќе му влева храброст и сила. Ќе му го дарува чарот на неминливата младост. Но неа не ќе смее да ја каже на никого. Кој ќе ја отрие тајноста на приказната, престанува да постои, и самиот станува приказна.
    Момчето знае дека патот има крај. Тоа знае дека има враќање. Но кога ќе се пресврти времето, Другата Земја станува Прва, а претходната следна. Ќе се врати мртов за дотогашниот свет, за да создаде нов. Такви се законите на зборот, таква е стварноста на Шумата. Ќе се врати, но мајка му нема да го препознае. Ќе му рече дека е роден од Змија, од болно затегнутиот уд на Сонцето. Татко му нема да го препознае. Нема да му поверува оти може да го скроти збеснатиот небесен коњ и да го надрасте Таткото и својот Дом. Другарите нема да го препознаат. Ќе си мислат дека е еден од нив, иако има едно око светло а друго темно. Така веруваше младиот Александар одејќи кон Големата Куќа. Во сето тоа имаше некаква детска вистина. Да не го претчувствуваше патот, не ќе тргнеше кон старецот.
    Но старецот не е волшебникот од Куќата. Тој е господарот на Родната Пештера, на матката од која се раѓаат светови. Во неа не живеат децата од блиските пасишта. Таа е како книгата од таинствениот ковчег, врталиште на оние што ќе ја препознаат. Од неа осимнува свеста и се раѓа зборот. Од нејзините стрмни падини се гледа целиот свет. Од нејзините поли извира времето и бујно тече на сите страни, напред и назад, и брза кон своето средиште. Езерото е врутокот на таа вода, место наменето на владетелите на светот. Затоа старецот го води момчето кон Пештерата, додека пред неговите чекори се отвора завесата на светот. Додека филозофот спие во лисјето, времето се прелева преку браните и слободно тече таму каде што веќе текло.
    Пред Пештерата се зачна приказната. Си била еднаш една девојка. Живеела под полите на Планината, на брегот од едно Езеро, на работ од Шумата. Постоела како трепетен сон и предел без да знае дека некого бара. И си било едно момче кое не знаело оти некого чека. Тогаш таа го отворила кладенецот и од утробата бликнала вода...
    Зборот уште не бил роден. Окопнеле снеговите, немало кој да ги каже. Гранката не допирала гранка. Дрвјата не создавале шума. Гласот не именувал ништо. Повикот не повикувал никого. Погледот не ги роел ѕвездите. Сè мирувало меѓу рик и крик.
    Ридот каде што беше издлабена пештерата се воздигаше над Езерото. Езерото го опашуваше Брестова Шума. Над нив блескотеше синилото на небото. Светот постоеше, но не се случуваше ништо. Старецот молчеше. Момчето чекаше. Најпосле му здодеа толкавото чекање. Не ја наѕираше смислата на таквата ука. Го намрази молчаливиот старец. Момчето слезе во долината и го научи дивиот коњ да не се плаши од својата сенка. Коњот од благодарност го пренесе преку живата вода, тропајќи по брановите како по скрупката на некогашниот лед. Момчето сè почесто погледнувше кон брегот.
    Еден ден, на песокта ја виде Девојката. Јурна кон неа, а таа бегаше кон Шумата. По момчето се загна старецот, како зазбивтан филозоф. Времето стоеше, за да може да почне приказната. Тоа беше дел од древниот ритуал. Девојката еластично го изви горниот дел од телото; трчајќи, преку пуштените руси коси, гледаше во момчето со своите шарени шумски очи.
    Беше тоа голата дивјачка. Нејзините очи ги впиваа боите на неговите очи: едното светло, другото уште посветло. Нејзината трка го црташе пределот. Нејзината смеа мамеше кон далечината. Го именува момчето со име кое стана тајна приказна на неговата душа. Таа му возврати со шепот кој стана негово име. Така нештата се раздвоија. Така се создаде копнежот. Девојката избега во Шумата. Момчето јурна по неа. Гранките дури сега станаа гранки. Дрвјата шумолеа и се допираа со лисјата. Над гората летеше орел. Сè си беше на своето место. Зборовите беа родени. По падинките се слушаше копнежлив повик. Но Девојката нигде ја немаше. Момчето тргна да ја бара. Така се роди патот.
    Старецот остана пред Пештерата. Доскора во Шумата го чекаше доаѓањето на момчето, сега ќе го пушти да отиде. Во тоа е тајната на неговото знаење. Во тоа е неговото подучување. Тоа е сета мудрост на неговите бели влакна. Целото негово умеење е во тоа да искубе едно такво влакно и да му го даде на момчето, да го чува за да го сочува.
*
    Протече многу, многу време. Момчето порасна. Не помни кога зајакна, и колку долго трае таквата состојба. Му се чини дека е така отсекогаш, и дека засекогаш ќе остане така. Веќе цела вечност оди по долгата песочна плажа која првин му ја одземаше силата, а сега му ја враќа. Не се чувствува себеси, толку е сраснат со себе. Неговиот мирен здив се прелева преку секое катче на неговото тело, ја мие заостанатата нечистотија од слепите ходници на утробата, го отстранува уморот од олабавените споеви на мускулите. Она што само се вика Александар – а опфаќа сè, до самата идеја за постоењето, како што му се присторува – се бања во воздухот како во големата матка на природата: таа рамномерно го дише и издишува, како џиновски кит што го пропушта низ густите рожници плакнејќи го златниот прав на неговото бујно а притаено битие. Чувствува дека е роден на тој брег и дека тука, еднаш – сосема ненадејно и без навестување – неговиот живот и ќе се сврши, мигновено како што згаснува сликата на светот откако мувичка влетела в око, или кога ќе се прекине сонот, на трепет од крилја на лилјакот кој в зори бега пред налетот на светлината. Овде, на овој бескраен брег, нема ни дневни ни ноќни птици, на небото не писка орел, над водната шир не се огласува корморанот, а врапчето нема на кого да му ја покаже својата живост. Само одвреме навреме, над бескрајната вода како на позадината на некое време во ист миг и постаро и помладо, се гледа силуетата на човек на коњ, со копје во раката, како исчезнува кон невидливите ридој. Неговиот пат Александар го чувствува како дел од својата потрага, иако не знае каков е всушност тој воин, патник низ времето, чија единствена цел е самиот пат, и единствената печалба самата потрага. Александар веќе подзаборави зошто тргна од дома, напуштајќи ја Пела можеби занавек. Знае дека мораше да појде во пресрет на нешто што ќе стане тајна приказна на неговиот живот. Исто така знае: во моментот на создавањето на зборовите и огревањето на свеста, нешто му се попречи на патот, мирисна Девојка со жолто-зелени шумски очи, дивјачка налик на толку други. Тој ја препозна како своја, и сега – можеби изумувајќи ги целите на потрагата – талка по неа. Толку долго ја следи, што таа несомнено го чувствува неговиот здив во тилот: но ниту се обѕира ниту подзастанува, и Александар веќе губи надеж дека некогаш ќе ја стигне. Понекогаш му се присторува дека во далечината ја наѕира светкавата трага на нејзиното тело, или залутаниот ѕвон на нејзиниот глас. Тогаш малку забавува, па нагло јури напред, а кога ќе се умори од далечината, и ќе падне во песокта, Девојката само го прелева со пената на својата става, со алги и трева. Но неа сепак ја нема. И така потрагата продолжува, а на Александар му се чини дека таа ќе трае довека и дека со неа сè ќе се сврши, како што бидува кога ќе се влезе во свет на мечти и воомјазија налик на повторлив миг кој – наеднаш прекинат – не остава зад себе никаква трага. Александар, во вителот и осамата на истородноста, веќе помислува дека е измамен, дека златокосиот старец го маѓепсал давајќи му го на чување своето излитено влакно. Долго останува опседнат со таа мисла, сеедно мамен од далечината, додека умножувањето на брегот – исто ритче зад последното ритче – не го разлути толку да го зграби скриеното влакно и да го фрли од себе, во брановите на Океанската Река или Надворешното Море на Светот.
*
    На брегот, покрај самиот шум на брановите, лежеше жената. Со затворени очи, дишеше рамномерно и длабоко, спокојно но јасно чујно, така што не можеше веднаш да се знае спие ли, или само се одмора на сонцето. Нејзиното лице, како изделкано во камен, му беше истовремено далеко и блиско, туѓо и чудно познато. Жената можеше да биде млада, страсна, тукушто напупена менада од Епир, или волшебна царица од пред шаторите персиски, или токму Девојката што ја бара. Имаше испакнат стомак на трудница, иако сè уште беше витка, со долги затегнати нозе и тенки раце на танчарка. Можеше да има веќе возрасни деца, или да биде сосема млада, неодамна оплодена девојка. Исончана, скоро прегорена, очигледно негрижлива спрема штетата што би можело да ѝ ја направи небото, можеби навестуваше дека е негова сојузничка, сестра на синевината и сјајот. Пуштената коса се мешаше со златниот сјај на песокта, а совршено обликуваните раце, што се надоврзуваа на рамената и градите без најситна брчка, лежеа покрај телото, но така да не го допрат. Нозете, свртени кон морето, беа свиени во колената и отворени, како пред сплотување со некој од боговите на Планината која го надвишуваше пределот, или како да чека да се породи. Жената беше сосема гола.
    Она што го зачуди Александар повеќе од нејзината голост, и од нејзиниот мирен сон, ослободен од страв дека некој минувач би можел да ја обесчести, беше големината. Жената имаше пропорции можеби сообразни со пределот – од оние овековечени од човековата мечта и неговата уметност – но сепак многу поголеми од обичните. Во почетокот, по карактер срамежлив, а и добро воспитан, Александар не се осмелуваше да ја погледне добро. Се плашеше дека жената може да се разбуди – доколку воопшто спиеше – и со право да го прекори, или можеби да го погледне со познати, соучеснички очи. Но, колку и да не сакаше да гледа, глетката се наметнуваше сама од себе, толку беше возвишена, дури и во буквално значење на зборот. Градите брановидно дишеа кон небото, се креваа и создаваа стрмна падина која меко се спушташе кон стомакот. Со должна почит, ама и со недоверба – донекаде сомневајќи се да не би некоја илузија успеала да се пробие со него низ Пукнатината на Времето – Александар неколкупати ја изврте жената. Беше отприлика трипати поголема од него; одвај за една глава ги надвишуваше нејзините свиени колена. Спокојниот израз на лицето и непроменливата положба на жената навестуваа дека е таа одамна тука, можеби уште оттогаш кога Александар се упати кон неа. Да не беше токму таа скриената цел на неговата потрага? Сепак, некој внатрашен глас му велеше дека ова не е крајот на патот.
    Во текот на созревањето, Александар научи да ги надвладува недоумиците и неизвесноста, па сегашната збунетост го плашеше. Знаеше дека зачекори во свет кој не е налик на оној од каде тргна. Знаеше дека на својот пат ќе наидува на многу искушенија. Знаеше дека не смее да се врати без одговор кој ќе ја состави приказната на неговиот живот. Но неговите сетила беа вознемирени и не ја разбираше најдобро природата на нештата. Не беше сигурен го сфаќа ли тајниот јазик на глетката што му се укажа, и ги знае ли одговорите на прашањата кои – како во случајот со Сфингата – сигурно ќе уследат. Полека го смируваше својот дух прилагодувајќи се на новата ситуација. Кога помина првобитната збунетост пред кралицата на земјата осветлена од небото, не знаеше што да прави со самиот себе, па, да не стои туку така и мрзелува, се соблече и влезе во Океанот да се искапе. Не беше во состојба да процени колку траеше тоа, но забележа дека за тоа време ниту едно облаче над Планината не се помрдна. Брановите сами го дотуркаа до брегот, додека тој – уживајќи во својата вештина – лежеше на водата. Се најде покрај нозете на жената чија положба во меѓувреме ни најмалку не се беше променила.
    Мокар и солен, со мускули опнати од пливањето, Александар застана, сега без нелагода и срам, меѓу раширените нозе на жената, пред самата родница. Таа беше сосема без влакна и личеше на тесна спила издлабена во мазна карпа, полна опојни мириси. Малите усни не беа развиени, и ни најмалку не излегуваа од големите, така што родницата, како кај девојченце, личеше на нерамна пукнатина во мекото ткиво, со румена пупка при врвот, скриена во своето гнездо како гладно полетарче. Сончевите зраци и западниот ветрец кој доаѓаше преку модрината на Океанската Река продираа и се влеваа во жената како безгрешно зачнување, што произведуваше благо, одвај забележливо бранување на вагината која, во таквите моменти, накусо се отвораше и затвораше како школка, вовлекувајќи ги бисерите длабоко во себе.
    Александар беше изненаден и збунет од својата ненадејна и цврста ерекција. Не чувствуваше никаков срам, само радосен восхит пред нешто од онаа страна на секое каење и грев, во светот на сеопштото претопување на глетките и значењата. Стоеше пред родната спила, малку блед во лицето, со набабрена машкост, и не знаеше што да прави. Сепак, некој многу далечен шепот му кажуваше дека големата родница не пулсира пред него, во својот сон, за да ја поттакне неговата сладострасност, туку, како бранување на бескрајна вода, да го приготви за нешто што му претстои.
    Тој извежбано ги олабави сите мускули и, наведнат, помина под коленото на жената. Се приближи до нејзината лева пазва и клекна на колена, во висина на лицето чии спуштени капаци и склопени усни не можеа да ја скријат белината на забите и темната длабочина на очите. Пупката на дојката, малку испукана, и онака голема, небаре зголемена, со јасно видливи, одвај скоравени малецки отвори, беше набрекната од приливот на млеко, и Александар повеќе не можеше да се воздржи туку го нурна своето лице во дојката и повлече силно со своите волчешки јаки вилици. Ни најмалку не го изненади моменталниот и буен прилив на млеко, како ни дамнешниот соленкав вкус. Насетуваше отприлика што значи тоа, и што може да уследи. Се намести така да му биде што поудобно и, да не си го расипе последното задоволство во животот – како што му се пристори – жедно почна да го голта млекото, повремено испуштајќи зарипнати гласови, небаре се дави, како што прават доенчињата.
    Беше, во извесна мерка, зачуден, но не и изненаден од развитокот на настаните. Од првиот момент, му стана јасно дека тој не се движи само напред, туку и дека се враќа негде низ времето, кон прапочетокот на сите почетоци. Само, зошто по тој пат? се запраша Александар свесен дека е и тоа една од многубројните загатки на природата која не ќе може да ја одгатне. Беше доволно бистар да се досети дека ова враќање, ова бегство во дамннешното засолниште на матката, веројатно сведочи за незрелоста и неспособноста на неговата млада личност да излезе накрај со искушенијата на животот, онде во светот, или пак овде, во близина на Другата Земја, да го приготви својот дух за идните искушенија на свесниот, дејствен живот. Но, што ако е и така? Зарем тој скапоцен живот, и вака и онака, одвај зачнат, не остануваше зад него? Што повеќе може да направи освен да се притаи покрај изворот на животот, и да не си ја загорчува, со воздржување, последната капка млеко. Впрочем, по кој друг пат – се прашаше – и може да се помине назад низ портата на времето? Сега, како и да е, тука ништо не можеше да се измени. Беше бесмислено да се противи и да го отежнува она што изгледаше неминовно.
    Кога се засити со млеко, Александар се исправи и потрча низ косата стрмнина, преку огреаните падинки на кожата по која растеа одвај забележливи сребрени влакненца, дури сега сфаќајќи дека во меѓувремене или тој се намалил, или трудната жена уште повеќе пораснала. Додека се спушташе до браздата на животот, жената – барем во неговите очи – толку порасна што сосема се стопи со пределот. Во часот кога се најде пред родницата, повеќе не го слушаше шумот на морето зад себе. Таа сега беше сосема отворена и од неа Александар слушна глас. Прво помисли дека е тоа одгласот на неговиот здив пред шуплината, но гласот се повтори, и Александар сега добро ги чу зборовите.
    – Изеди го плодот што е во мене – рече жената. Поточно, тоа го кажуваше гласот кој доаѓаше од нејзината внатрешност.
    Александар се скамени. Ако го изедем, нема да можам да се родам, му светна пред да изговори нешто и – неговиот глас замре. Дури сега сфати дека жената чија голема родница се испречи пред него навистина ја претставува неговата мајка, а дека плодот во нејзината утроба е – тој самиот. Колку и да се бранеше, во текот на целото детство, токму таа го осветлуваше неговиот пат. Поради неа го замрази татка си, да го замени за воздух и небо, поради неа ја намрази Македонија, да ја замени за неизвесноста на светот. Колку и да слушаше, крадум, за нејзината ненасита природа на менада и скротувачка на свети змии, никогаш не би го ставил на проба својот синовски однос спрема неа. Затоа сега сфати дека пред него лежи пеколно искушение – које треба да се столчи – и Александар го извлече мечот.
    – Не со меч, туку изеди го плодот – се слушна истиот глас од длабочината на родната спила. – Изеди го, зашто си гладен да се вкусиш себеси.
    – Гладен сум да се воздржам – рече Александар. – И гладен сум да се родам.
    Тогаш тој јурна низ мазниот крвав ходник на родницата, но не во насока кон која гледаше, туку како да излегува оттаму, и в миг се најде во океанските води. Чудно: немаше некоја особена разлика меѓу надворешното и внатрешното море. На Александар му се пристори дека ја допира водата на некое древно Езеро. Тој заплива. Набргу стигна до една зелена водена оаза која му беше позната, како мил, сакан предел. Штом се нурна во водата, ни најмалку не се изненади кога во длабочините го виде Градот са отворената Порта.
*
    Во песокта пред градската Порта седеше старец како кој и да е друг. Можеше да се вика Калан Голиот. Можеше да личи на дедо од детски сон, кој ќе стане првосвештеник на Вавилон. Можеше да биде златокосиот старец од Пустината Сиви. Можеше да биде и обичен шумски старец, кој го напуштил своето место покрај Пештерата и се префрлил пред Портата на Градот. Овој личеше токму на таков.
    Крснозе седеше од едната страна на градската Порта. Штом ја виде Портата, Александар почувствува суеверен страв. Беше налик на оние трескавичави спомени од детството кога јазикот ќе му станеше рапав, а под дејство на температурата ќе му се измешаа и разбрануваа световите, како при средба со нешто неразбирливо, туѓо и злокобно, кое се чека на крајот од патот, а вјаса прекутрупа. На песокта покрај старецот имаше една книга, а врз книгата седеше був. Колку трепкаше бувот толку трепкаше и старецот; колку бувот спиеше, доверливо опулен во светот, толку спиеше и старецот. Александар го поздрави бувот, па старецот, но не доби никаков одговор, ни со лепет на крило ни со трепет на око, ни со насмев ни со глас. Во истиот момент Александар забележа едно момче во полна снага како бргу излегува од Портата и застанува од нејзината друга страна, спроти старецот, но само за миг, за во следниот момент да се упати назад кон Градот, откаде и дојде. На местото кое очигледно беше негово Александар забележа еден неоседлан и неврзан коњ, а во песокта тркало.
    – Што треба ова да значи? – рече Александар остро гледајќи во старецот.
    – Време е да научиш каква е разликата помеѓу движењето и мирувањето – се насмевна старецот.
    – Колку што гледам, ти со својата книга и со бувот владееш со времето и мудроста без да се помрднеш од местото – се насмевна и Александар. – Да не беше во тоа и смислата на моето бескрајно талкање покрај морскиот брег? Требаше да се уверам дека е еднообразноста – вечност, а не смрт, као што мене ми се пристори.
    – Она што не се менува е вечност, што е тука погрешно? – рече старецот.
    – А не е смрт, затоа што не се движи?
    – Исто така е и смрт – се согласи старецот.
    – И во тоа нема ништо противречно?
    – Погледај повнимателно.
    Александар ја сврте главата кон спротивната страна на Портата. Соземајќи се, за момент потпрен на коњот и скоро бесно газејќи го колското тркало, младиот атлет веќе се вртеше да фати нов залет. Александар виде умор во неговите очи; мускулите на испотената снага светкаво се грчеа. Уште повеќе го зачуди нешто што можеби беше измама: му се пристори дека момчето, за ова кусо време откако првпат го забележа, беше некако остарело. Александар одвај го дочека неговото ново доаѓање, за да го провери својот впечаток. За секој случај, уште неколкупати почека момчето да отиде и да се врати, и најпосле сосема се увери во тоа: не само што чудниот атлет, тркач на неразбирлива трка, беше сега постар одошто во часот кога Александар пристигна туку, очигледно, стануваше сè постар и постар по секој претрчан круг. И – Александар го забележа тоа скоро со ужас – сè поуморен и сè побавен. Толку Александар беше замаен од таа глетка што скоро и не забележа кога атлетот, веќе зараснат во златна брада и одвај стоејќи на нога од умора, почна да се тетерави кон средишниот дел на Портата каде што стоеше Александар.
    – Што се случува тука, какви се овие волшепства? – рече Александар и гневно се сврте кон старецот. Но старецот го немаше. На неговото место, покрај книгата со бувот, забележа убаво момче кое личеше на него самиот и му се смееше со своите разнобојни очи. Тогаш тоа момче стана (на Александар му се пристори дека тргна кон него), притрча кон бившиот атлет – чудниот тркач кој сега беше станал истоштен старец – и да не го прифатеше, овој ќе паднеше. Нештата се менуваа секавично и беа смешни како нестварно раздвижените богови на атинските сцени. Александра го заслепи силен блесок. Дали при допирот остарениот тркач успеа да повлече сила од подмладениот читач, што притрча да му помогне, или младиот и стариот просто се измешаа, ама, кога пак отвори очи, Александар ја виде поранешната глетка. Од едната страна на Портата пак седеше, покрај своите мудречки реквизити, поранешниот старец кој сега беше постар од кога и да е, додека отспротива некогашното момче во цветот на младоста, сега скоро дете, токму се приготвуваше за пат.
    – Шта значи оваа воомјазија? – рече Александар уверен дека гледа нешто призрачно.
    – Сега знаеш како изгледа кога ќе се поминат двете Порти, Источната и Западната, и кога ќе се спојат мирувањето и движењето – објасни старецот и му го пружи, барем на Александар така му се пристори, истото она влакно кое еднаш веќе му го даде, а тој го отфрли.
    Александар заусти да праша нешто, но пред да се создаде мисла во неговата глава – и пред да стигне да отвори уста – Портата го голтна.
*
    Борови, во почетокот гледаше само борови и мала рекичка која се мрешкаше под насипот обраснат со мов. Штом излезе од боровата шума, уште замаен од мирисот на смолата, пред неговите очи се отвори просторот. Зад ливадите што се спуштаа скалесто под него, и залулеаните житни полиња и води и воздушни струи, тој го виде во далечината Градот кон кој се беше упатил. Го позна веднаш, зашто над неговите рамни покриви јаздеше воин на коњ, со копје во раката. На Александар му олекна при помислата дека не е единствениот кој зад Херкуловите Столбови бара нешто. Тоа будеше радосни спомени за другите луѓе и мисла за достижните цели.
    Патот почнуваше токму од местото каде што стоеше Александар. Беше правлив, кривулкав, но доволно широк. Како што течеше низ ливадите, полека се стеснуваше, така што, негде во дното на хоризонтот се претвораше во сребрена пукнатина на небото, во клисура меѓу две планини од онаа страна на Градот. Александар се упати кон Градот што не можеше, ниту пак сакаше да го изврти, зашто оддалеку му се пристори необично убав. Се наоѓаше во котлина како во школка која, истовремено, ја заплиснуваа две мориња и обрабуваа два планински венца, високи до небото. А се чинеше дека и самиот, цел, се наоѓа под водата во која само се огледаат висовите, толку небото беше широко и струјно и како буен поток се слеваше од височината, сред заслепителната светлина и водопадниот шум. Неиздржливата и донекаде ефтина убавина на таа глетка го изненади Александар и го потресе до коски. Крајоликот пред него беше видлив наеднаш во сите подробности, како мајсторска минијатура под стакло за зголемување. Одвај контролирајќи ја големата нервна возбуденост – небаре го скокотка душата, навестувајќи дека ќе се скрши – Александар се упати кон блескавата убавина на Градот. Личеше на оној призрачен Град за кој имаше слушано, сиот од злато и бесценето камење, населен со среќни бесмртници кои не мораат да работат за да се издржуваат, а живеат вечно. Сè во него беше уредено спрема човечка мерка и, на прв поглед, без желба животот да се нагрди. Па сепак, кога влезе во големата и раскошна царска палата, Александар виде дека е исполнета со толпа која ја урнала бистата на поранешниот цар. Александар седна на царскиот престол под златниот балдахин. Едни пијани женишта, поздравени со ракоплескање и возвици, се појавија со фаќели и ја запалија палатата, а потоа и целиот Град. Александар ја набљудуваше глетката првин со одобрување, а потоа со гнасење. Не го ни виде како што треба Градот на изобилството, а веќе му здодеа, му се смачи: го напушташе само што го освои, и веќе го забораваше, бегаше далеку од него, уверен дека неговата конечна цел е негде потаму.
    Не обѕирајќи се кон убавината претворена во пепелиште, Александар го продолжи својот пат кон темната клисура. Погледот му беше насочен на оној дел од небото каде што уште оддалеку ја забележа пукнатината налик на сребрена змија. Клисурата се влеваше во мазните, стрмни и меѓусебно скоро залепени страници на планината. Пукнатината, по сè изгледа, ја создаваше самата светлост која бликаше од онаа страна, низ темницата. Просторот на тоа место, каде што порано ја виде силуетата на коњаникот со копје во раката, изгледаше сосема преграден. Помисли дека оди кон крајот на приказната. Тоа не му создаваше страв: беше исполнет со љубопитство. Му се чинеше дека се валка во стварноста како во брашно. Волшепството на постоењето струеше – без притисок на некакво сомнение или страдање што тишти – низ неговите гради: тој го дишеше суштествувањето како воздух, истовремено и самиот голтан, како насушна храна, од пределот низ кој врвеше. Не беше ни најмалку загрижен што ќе се случи во следниот миг. Времето како да беше застанало, сеопфатно, цело, и тој беше во него, и тоа го исполнуваше сосем, како мисла во мисла, како постоење пред и по настанокот. Тој се препушти на блаженството на слободниот, од ништо сопрен здив, и го продолжи патот. Дали постоеше веројатност дека она што го чувствува е само моментална егзалтација на сетилата, а она што го гледа измама, и дека крајот на волшепството ќе се заврши со ѕид, со небо преградено со недогледно висока, темна и сè потесна пештера? Тој одеше по тој самрачен крај со одвај забележлив насмев – како мисла застаната на усните, свесна за својата чудна положба – но во срцето мирен, и непоколеблив, што му беше многу поважно од исходот на целата авантура. Просторот исчезнуваше и Александар се пробиваше меѓу две камени плочи кои наскоро, на крајот од тој пат – така барем изгледаше – можеа да се склопат и да го затворат во онаа вечна темница чие име не мораше да го изговори за да знае дека е тоа гроб. Се обиде да го наѕре крајот на темнината, и во неа коњаникот со копје в рака, ама не можеше да види ништо. Постоењето на свеста, меѓутоа, и особено неговата смирена и сосредоточена мисла, и понатаму го правеа среќен, иако претворањето на скоро нестварната убавина на Градот во пепелиште можеби навестуваше нешто налик на простување од светлината и приближување кон царството на сенките. Од сè, сепак, му изгледаше извесно само едно: дека постои продолжение на патот, и тој одеше сè понатаму и понатаму низ мракот на карпите, додека најпосле не сфати дека веројатно се наоѓа во самата онаа пукнатина на небото што ја здогледа оддалеку, од работ на боровата шума, а која тогаш му заличи на сребрена проѕирка кон која јава непознатиот коњаник. Ова не е гроб, туку нов живот, помисли Александар, пресметнувајќи во себе, со помошта на науката што му ја всади Аристотел, колкава би можела да биде внатрешноста која не му даваше да се обѕирне назад ниту да види напред. Со таа мисла, тој продолжи понатаму. Карпите кои го притискаа сè повеќе беа како живи, тоа јасно го забележа; но тие не сакаа да го сплескаат или голтнат – израмнувајќи го со темницата и туркајќи го во некој нов кошмар – туку, напротив, ги грчеа своите еластични, лизгави ѕидови и, со сила која се пренесуваше и на него, постојано го растегнуваа небото за да ја прошират и продолжат клисурата, и патот низ клисурата. И тогаш мешунката, в час, пукна, и тој главечки се излизга од пукнатината на небото и летна во ѕвонлив сјај кој нагло и болно му ги исполни градите израмнувајќи го со бескрајната синевина на просторот.
    Во прв момент помисли дека пак се најде на брегот од Океанската Река, каде што уште еднаш ќе ја најде заспаната жена, дека времето се вратило назад да му ја покаже еднообразноста на нештата. Но, бргу се увери дека се наоѓа во некој друг крај на светот, веројатно многу далеку од Херкуловите Столбови.
*
    Прво што виде Александар меѓу ледените висови на Планината беше Езерото. Бездруго сум ја минал Океанската Река, непрегледната широчина на Надворешното Море, и сум се нашол во некоја друга земја, помисли Александар, и полека тргна кон брегот, како да оди по призрачен пат низ самрачна шума. 
    Окружено со стрмен карпест брег, го виде Езерото кое уште оддалеку блескотеше со својот внатрешен сјај. Насекаде наоколу, по дрвјата, врз колибите, по камените градби и песочниот брег, нишајќи се на ветрот и sвонејќи како харфи, трепереа големи златни листови. Крајбрежните жители беа наресени со големи смарагди, а од продупчените носеви им висеа тенки златни листови покривајќи им ги устите, поради што нивните гласови, кога ќе проговореа, звучаа метално-туѓо, како да му припаѓаат на некој друг свет. 
    Кон Езерото одеше свадбена поворка: Индијанците во носилка го носеа кралот со неговата невеста. Пратени со тропање на барабани и копнежлив звук на кавали, околу носилката играа и пееја убави девојки и ја китеа невестата со цвеќе, па заграбувајќи од златни садови златен прав го исипуваа кралот додека не заприлега на златна статуа. Свадбената церемонија се привршуваше. Кралот слезе од својата носилка и веќе влегуваше во коработ украсен со гирланди цвеќе. Ја придржуваше невестата со која ќе отплови среде езеро, до пловечките острови со висечки градини и постели од перја под златните балдахини.
    Во тој момент златокосиот Александар, со едно око сино како небо а со друго темно како длабочина, се појави на брегот. Музиката сопре, песната молкна, џагорот престана: настапи целосна тишина. Сите луѓе, колку и да ги имаше, вџашено, скоро скаменети се пулеа во Белиот Брадест Бог кој, на истекот од времето, слезе од небото и жив застана пред нив. Златокос, личен, насмеан, изгледаше многу далеку од заканата на нивното кобно суеверје. На светот ништо повеќе не беше исто. Времето се свршуваше за допрва да потече.
    Невестата веќе беше влезена во коработ. Бегло прегрната со кралот, преку неговото рамо, таа мигновено го допре брегот со поглед како со спуштена трепка, зачудена од ненадејната тишина. Александар веќе гледаше во неа и погледите им се сретнаа. Тоа беше таа, дивјачката од поранешниот свет со очи зелени и жолти како лисје и мед, бараната езерска Девојка и убавата трудница од брегот на Океанската Река и, којзнае, можеби волшебната царица од незбиднатиот живот или скротувачката на змии од Епир. Штом го виде, му се насмевна со својот недвосмислен и соучеснички насмев на итра измамница и, како за сето време само на него да мислела и со нетрпение го чекала, Девојката зад грбот на кралот му го покажа со раздвижените прстиња патот кон Шумата. Пред Шума му избега, Шумата ќе му ја врати. Александар само потврди со глава. Веќе во следниот миг кралот-младоженец се капеше во Езерото, отфрлен од својата избраничка, а таа радосно трчаше со својите тенки голи нозе кон Александар. Му се фрли в прегратка без да остане прегрната, како танчарка која со ненадеен удир ја испробува еластичноста на телата, мигновено и детски палаво го гушна со раце и нозе, но веднаш се отпушти и јурна кон Шумата. Александар бавно иташе по неа. Беше свесен дека девојката веќе нема да му избега, но пак не сакаше да се игра со својата среќа.
*
    На тоа место Ајантаџа, веројатно преку својот секретар Псеудоајантаџа, пак ги презема дизгините на раскажувањето, па во својот познат стил продолжува вака:
    Не е наше да одгатнуваме какви работи вршел Александар во Шумата, ниту да замислуваме колку траело тоа, туку да се запрашаме не заборавил ли тој, во Новиот Свет, оти е само јунак на прикаската за едно патување и дека, откако ќе ги сврши делата на потрагата, треба да се врати.
    Знае ли Александар нешто за тоа? Се сеќава ли на изврвениот пат и на неговите цели? Што му е познато за времето и неговото ненадејно и наврапито преместување? Постои ли во главата на принцот свест за тргнувањето од Миеза кон непроѕирната темница на Шумата, и за патот, вистинскиот пат низ Шумата и зад неа. Кога беше тоа? Колку потраја? Каде се наоѓа сега? Дали е свесен што се случува со јунакот кој не успеал да ги напушти пределите на приказната?
    Лошо му се пишува на Александар, се тревожи Ајантаџа, зашто во меѓувреме тој стана бог. Не му е гајле кое време тече во надворешниот свет, отаде кориците на приказната за потрагата. Не го засега ако потрагата ја почнал пред своето раѓање. Не го интересира дали ќе ја заврши по својата смрт. По сè изгледа, сеедно му е и каде се наоѓа и што ќе го снајде, заклучува Ајантаџа.
    Искрено, местото каде што се најде Александар нема пресудно значење ни за самиот раскажувач. Во надворешниот свет има многу езера, а во внатрешниот – уште повеќе. Езерото каде што стигна Александар де е во полите на високите планини де во темницата на непроодната Шума; понекогаш, тоа е Езеро со пловечки острови врз кои е изграден голем Град. Не е тоа една земја и еден народ. Ниту времето е едно и исто. Да речеме дека кралот се вика Сипа. Кажува ли тоа нешто? Да претпоставиме дека името на кралот е Уитцилпохтли со ѓердан од сто триесет и шест илјади черепи. На кого тоа нешто му значи? Ако замислиме дека кралското име е Кецалкоатл, ќе ја загрозиме ли со тоа приказната за дојденикот, русокосиот човек што стана бог?
    Не може да се утврди кога точно Александар стигна во Другата Земја. Некои веруваат дека неговото време дотогаш веќе беше поминало. Други велат дека тоа се случило многу векови пред неговото раѓање. Трети сметаат дека тој само отстрана го набљудувал бранувањето на времето во внатрешниот свет, додека со тело останал во Шумата. Сето тоа е исто, веродостојно и можно. Приказната не може да стане приказна ако не е кадарна да го поврзе неповрзаното, да го најде изгубеното и да го премости непремостивото.
    Но таа, исто така, треба да одговори на некои важни прашања. Зошто Александар отиде во Другата Земја? Што најде таму? Промени ли нешто? Дали успеа да се врати? Што се случи со Девојката?
    Да ја пуштиме, најпосле, приказната самата да ни го раскаже тоа.
*
    Во моментот кога малата дивјачка – гледајќи го со дамнешни очи, зелени како лисје и жолти како мед – зад грбот на кралот го покажа патот кон Шумата, на Александар му стана јасно дека приказната за потрагата е завршена, и дека сега почнува онаа друга, тајна прикаска која не е составена од зборови туку од она од што тие настанале. Одејќи по Девојката, замаен, знаеше дека не смее да ја помеша стварноста на приказната со стварноста на животот. Животот веќе беше опфатен со приказната: за да остане недопрен, требаше благовремено да се исчекори од неа.
    Тоа за Александар не значеше ништо друго туку да не дозволи мрзелувањето и љубовта да го вовлечат во заканувачки мирниот и бавен животен тек, исполнет со наслада и мир. Првата негова грижа – макар колку сетилата биле возбудени и незаситени од убавината на Девојката – беше да се замисли над смислата на својот престој во Другата Земја. Кон што тргна од Темната Шума? Што сакаше да најде зад Надворешното Море, отаде видливиот хоризонт? Неговата цел – колку што му фаќаше умот – беше да го донесе, во вистинскиот свет, златниот плод на потрагата. Но најпрвин требаше да го најде, а дури потоа да го грабне.
    Веднаш сфати дека собраниот народ го препозна и го прифати како свој, зашто секој ја прифаќа оживеаната приказна. Некогаш, божем, престојувал меѓу нив, па ги напуштил. Оттогаш постојано го чекале. Штом се појави, во него го видоа Белиот Брадест Бог, со радост но и со уплав, уверени дека неговото враќање го одбележува крајот на светот и свршетокот на времето.
    Дури и кралот – кој можеби се викаше Сипа, но можеше да има и некое друго име – му се клањаше. По кусата збунетост поради бегството на жената – кога проба да ја возбуни стражата и да им се освети на натрапникот и прељубницата – сфати кој е златокосиот дојденик, и ја прифати судбината без гласно офкање, као што им доликува на луѓето кога ќе се сретнат со боговите. Во душата бездруго му останала омразата спрема оној што му го зазеде местото и во креветот и во кралството, но на јавна побуна не можеше ни да помисли. Затоа ја прифати улогата на верен вазал, мудар шут или зборлив сопатник преку кого Александар го дознаваше она што му требаше за Новиот Свет. Благодарение на тој, однекаде веќе познат сооднос на учител и ученик, стариот крал и новосоздадениот бог почнаа да се зближуваат. Понекогаш, дури, изгледаше дека се претопуваат, во толкава мерка нивните мисли и постапки се изедначуваа. Но во нешто сепак се разликуваа, во почетокот малку и незабележливо, а со времето сè повеќе и сè повидливо. Во духот, но и во телото.
    Без таа разлика Александар можеби не ќе забележеше дека времето воопшто тече. Неговиот престој во Другата Земја во почетокот беше налик на прошетка по морскиот брег. Се повторуваше секогаш истиот ведар ден кој сега не беше движење и пат, туку наслада и мир. Времето во толкава мерка беше забавено што му се чинеше дека во Новиот Свет стигна неодамна, но дека тој миг постојано трае. Над него грееше секогаш истото сонце, а Шумата му ја даваше секогаш истата пријатна ладовина за одмор во прегратката на возљубената. Она по што го забележа врвењето на времето беше самиот крал: иако тој, Александар, остана со опната снага и млад, кралот се збрчка и забрзано почна да старее и да белее. Можеше да се вика Калан Голиот. Можеше да биде збунлив Призрак Пустински. Можеше да прилега на залуден старец што крснозе седи пред Портата на Градот. Тоа некогаш не би значело ништо. Тоа некогаш не би кажало ништо. Сега значеше дека зад Надворешните Води времето протечува за мудроста, но не и за Александар. Тоа значеше дека Александар треба пак да тргне на пат, и да ја одгатне тајната на времето сè додека не се сопне од каменот на мудроста.
    Тоа го принуди да ги отвори очите и да го погледне светот околу себе.
    Она што го виде личеше на недовршено движење. По полињата немаше крда диви коњи. По друмовите не се тркалаа запрежни коли. Тој свет не знаеше за тркало и коњ, единствено движење му беа разиграните колкови на шумските чистинки. Александар сфати дека времето на мрзелување во кралството Сипа е време на стареење и умирање. Впрочем, кралот не мораше да се вика Сипа, би можел да биде и самиот Кецалкоатл.
    – Ти старееш – му рече Александар на кралот – а јас сум вечно млад. Тоа е затоа што не знаеш ништо за движењето и воениот метеж.
    – Јас сум човек на мирот – одврати кралот – стареам за да се подмладам, а се гнасам од војни и убивање. Мојот свет е светот на цвеќето, птиците и драгоцените камења. Јас сум пронаоѓачот на смарагдот, тиркизот, коралите, златото, среброто, драгоцените пера (синото, црвеното и жолтото) а и на школките. Во смарагдните води лежи Градот...
    – Постои само оној Град што ќе го освоиш со меч – рече Александар. – Ако сакаш, ќе ти фатам во мразните висој див коњ, ќе го скротам за тебе и ќе го научам да те слуша. Од буките шумски ќе ти направам тркало со спици, да раздвижиш војска што ќе го освои светот. За што инаку ќе размислуваш, на што ќе се сеќаваш?
    – Каде е, срце, моето врталиште – замислено ги кажуваше кралот древните стихови – каде е мојот вистински дом? Каде вистинското ноќевалиште? Мојата куќа е од зелени драгоцени камења, од сребро, од црвени и бели школки, од тиркиз и драгоцено перје...
    – Како ќе научиш кој е твојот вистински дом, ако не го освоиш светот, ако не ги поврзеш разврзаните нишки на постоењето и ако не создадеш светско царство? – рече Александар.
    Кралот замоли да му се објасни значењето на таа синтагма.
     – Светското царство е прифаќањето на стварноста на светот – спремно одговори Александар. – Освојување заради обединување, истост заснована на различитост.
    – Велат дека некогаш ни дошол бог налик на тебе – воздивна кралот. – Проповедал љубов, но зад себе оставил омраза и страв. Откако заминал, почнале војни до истребување чија единствена цел била да се обезбедат доволно човечки жртви – за неговиот олтар. Ако се врати, веруваме дека тоа ќе се повтори. Со него ќе дојде крајот на светот и свршетокот на времето. Да не пристигна да ни го кажеш тоа и така да ја потврдиш нашата вера?
    – Јас за тоа ништо не знам – рече Александар.
    – Требаше многу време додека крвта не престана да џврка – продолжи кралот. – Во мојот свет повеќе не се дозволени ни животински ни човечки жртви, ниту какво и да е пролевање крв. Пред жртвениците ние сега оставаме леб, рози и друго мирисно цвеќе. Во моето кралство се забранети војните до истребување и секое убивање на луѓе. Јас дури не можам да слушам ни разговори за војни. Кога и да помислам на нив, се повлекувам во некоја мрачна и скриена одаја на својата палата и ја оплакувам судбината на светот.
    – Поарно истажи го сопствениот народ и оплачи се самиот себе, зашто оние што ќе пристигнат ќе дојдат на коњи. Со помошта на тркалото ќе го забрзаат движењето на времето, а вашите езера ќе ги наполнат со лаѓи место лопани.
    – Ако е тоа твојата порака, тогаш пророштвото е вистинито – воздивна кралот.
    – Пристигајќи во твојата земја, загазив во бара со жаби – рече Александар. – Не сум знаел дека е внатрешното море без бранови.
    – Не постои мирување кое нема да биде раздвижено од нивното крекање, ниту крекање кое нема да се стопи со вечното мирување – благо забележа кралот, па му се втренчи на Александар, за кого се веруваше дека е бог, и додаде: – О Ти што прикажуваш за тркала, дојди да ти ја покажам тајната на Тркалото кое самиот го создав.
    И кралот го поведе Александар, па заедно се упатија кон мразните висови на Планината. На рамнинката пред една пештера, на самиот врв од стрмната карпа која го потпираше небото, кралот му го покажа на Александар своето дело, Златното Сончево Тркало кое воедно беше и календар кој го покажуваше текот на времето, во рамките на троа скратена година од 360 денови, поделени на осумнаесет месеци по дваесет дена. Првиот и последниот знак на календарот беше една змија од златни влакна тврдо сплетени во цврст и навидум неразмрсив јазол.
    – Во ова Сончево Тркало е скриена тајната на движењето и мирувањето, и само оној што ќе го размрси тој јазол ќе ја открие загатката на времето – рече кралот.
    Александар пријде до тркалото кое го заслепуваше со својата убавина и сјај и се наведна над неговата оска. Оттаму, од средишниот круг како од средишната точка на некој силен вир, намуртено го гледаше човечка маска. Во нејзините очи Александар виде лик кој можеше да го носи името на кој и да е старец чија коса сребрено одблеснува во златото на шумското лисје. Му требаше извесно време да сфати дека е тоа неговиот сопствен, остарен лик. Соодветно, штом се сврте кон кралот, виде дека тој се подмладил. Александар ја очекуваше таа тажна промена. Насетуваше дека е животот претворен во глетка составена од знаци кои треба да ја посочат разновидната еднообразност на нештата. Момчето и старецот што ги виде пред Портата на Градот се претопуваа со уката на Шумата, линеарното време стануваше водовртежно, а вистинскиот живот се прекршуваше со можната живејачка собрана во тркалото на календарот. Затоа Александар ни најмалку не се зачуди кога од замрсените шари на тој ист календар прочита кое време тече. Се наоѓаше далеку од местото од каде тргна во потрага по нешто што само личеше на Девојка со шумски очи како лисје и мед. Од моментот на поаѓањето беше поминало околу илјада и петстотини години. Она што требаше да биде, она што требаше да го создаде со помошта на учениот филозоф или на уката на самата Шума, заедно со недосегнатите тековини на сите негови усилби, замислени како светско царство, беше поминало – пред да започне.
    – Ова е вистинската приказна за времето – рече кралот.
    Скаменет од некоја внатрешна морничавост, Александар го извлече мечот, мавна со преостанатата сила и го пресече јазолот. Тоа го исполни со единствена победничка сила, а времето на саатот потече назад кон минатото. Александар извлече една златна нишка од пресеченото јаже: тоа беше влакното што на разделба му го даде неговиот заштитник. Помисли дека портата на враќањето е сега отворена.
    Тој тргна, сам, а можеби тоа беше и патот на кралот. Александар не го гледаше. Но затоа во далечината ја здогледа силуетата на воин на коњ, и од тоа му лекна на душата. Спуштајќи се, дојде до еден тесен кањон меѓу две планини кој му се виде познат. „Оние што ја населиле оваа земја дошле од север барајќи земен рај„, му рече порано, во текот на патувањето, кралот. „Верувале дека во длабочините на Езерото ќе најдат Златен Град.„ Александар застана покрај едно високо, разгрането дрво. Се потпре и се загледа во неговата мазна кора во која, како во огледало, можеше да го види својот лик. Остарев за да не ја повторам грешката на младоста, помисли Александар. Но дали ќе го запомнам тоа? Дали ќе се сетам? Погледна назад кон местото каде што го пресече текот на времето, и почна да плаче. Насетуваше дека се случува нешто што веќе се има случено, што не може да се поправи со ништо. Одеше на Исток, не кон високите планини, туку кон темницата на густата Шума: веруваше дека таму ќе го најде Езерото.
    На Езерото го дочека познатата глетка. Кон брегот одеше процесија: убавите девојки пееја, барабаните чукаа, кавалите копнежливо свиреа, а доморотците го носеа кралот во носилка. Кралот сега беше оној преѓашниот, без бели влакна и очекувана бистрина на умот, за која се претпоставува дека оди со тие реквизити на мудроста, а и Александар беше ист како некогаш, кога стигна во таа земја, млад, убав и силен. Штом ја спуштија носилката, Александар ја виде својата сакана. Беше убава како секогаш и сосема гола, во висока бременост. Кралот нешто ѝ наредуваше, а таа покорно слушаше, со наведната глава. На брегот ја чекаше коработ што ќе ја одвезе кон водната шир.
    Александар стоеше како замаен. Според сè, испаѓаше дека во Другата Земја поминал цела вечност, па сепак тоа беше само краток миг. Повеќе не си приспомнуваше за својата љубов, ни зошто поради неа тргна на пат, ни дали му значела нешто. Го изненади, дури, и бременоста на Девојката; всушност, сето тоа малку го засегаше.
    Кралот покажа на испакнатиот стомак на својата несудена жена.
    – Љубовта е мирување од многу стотици години – рече тој обраќајќи му се на Александар. – Сакаш ли да ги земеш со себе трофејот и плодот на својата љубов, или ќе ги оставиш на оној на кого првобитно му беа наменети? И што мислиш – додаде – дали се тие – откако малку помолча, тој рамнодушно го погали набубрениот стомак на жената – трајање или залудност?
    Александар не рече ништо, а не знаеше што да мисли. По Девојката тргна гонет од несовладлив копнеж, убеден дека е таа составен дел од неговиот војнички пат. Се покажа, сепак, дека е убавицата од друг свет, и сосема од инаква твар, создадена да го замае во својот скут и да го одврати од целта на освојувач и обединител на светот. Стариот оган во градите беше стивнал, и оттурнувајќи ги од себе годините на блаженство, сред бујноста на Шумата, Александар помисли дека е и Девојката – како и големата жена од брегот на Океанската Река – можеби само призрак испречен пред него, илузија од која треба да се ослободи, ако сака да се врати во одамна напуштениот живот.
    И кога кралот ѝ ги упати на набабрената дивјачка зборовите: „Изеди го плодот што е во тебе„, Александар не се соблазни, ниту се изненади, туку само се присети дека истите зборови, можеби малку изменети, веќе ги има чуено. Однекаде знаеше дека тие го онемозвожуваат нечие раѓање, но тој повеќе не беше сигурен дали е гладен да се роди или да се воздржи. Се чувствуваше зашеметен и беспомошен, и до него не допираше смислата на сопствените мисли. Првпат откако стигна на брегот, Александар го погледна в очи своето мало девојченце, како што ѝ велеше на чистинките во Шумата. Таа сфати сè. Еднаш го нарече со име кое не смее да се довери на никого, а тој ѝ одврати со шепот кој стана нејзино име. Заедно ја допреа приказната од која се раѓаат зборовите. Сега го гледаше со своите замислени и прашални очи, како сонце на залез. Го носеше во утробата, а самата беше изврвен пат. Како да не сака да го одвраќа од решението што веќе го донел, и од животот што го избрал, само наведна глава, а потоа, некако болно, го изви горниот дел од телото, па се загледа во темните длабочини на Езерото.
    – Златниот плод на твојата потрага ќе биде влакното со кое беше врзан временскиот јазол – подбивно рече кралот. – Она што беше заедно, сега е разјазолено со меч. Спомни си...
    Времето на неговата покорност и послушност беше поминало, и тој однапред се радуваше на својот триумф и освета, иако го сметаа за мудар.
    – Кога ќе талкаш низ минатото, кон светското царство, спомни си за тоа, гордо – додаде кралот.
    Александар сакаше нешто да одврати, но немаше кога: временскиот вител кој го овозможуваше неговото враќање го зафати со сета силина и го фрли кон гнилоста на Темната Шума. Во истиот момент се најде во неа, скоро онесвестен од силината со која се затвори завесата што ги раздвојуваше световите.
    Александар се обѕирна околу себе, како да бара некого. Не се сеќаваше на ништо што се случи во меѓувреме, само матно си приспомнуваше дека во Шумата дојде за да се сретне со некој старец. Но старецот нигде го немаше. Шумата беше пуста. Единствено што се слушаше беше грчењето на филозофот заспан во сувото лисје.
IX
ЗАВЕШТАНИЕ И ГРОБ
    Гробовите се тајни засолништа на јунаците, вели Ајантаџа, на крајот од својот неочекуван излет од сферите на историјата и филозофијата во царството на мечтата. Како што на Аристотел му се присторило дека младиот македонски принц само поминал низ Шумата – макар што тој во неа проживеал цел еден живот – така и на оние што ја испраќале скапоцената погребна кола, со четири реда по дванаесет коњи, и златниот ковчег, кон последното врталиште, им изгледало дека го следат стварниот Александар. Вистината, меѓутоа, била инаква, смета Ајантаџа Ковчеглија: уште во она нестварно време кога Александровото тело – чисто, мирисно и негибнато – лежело изложено на летната жега во Вавилон, а подоцна, разминувајќи ја зелената Амонова оаза, призрачно патувало кон Дамаск, Мемфис и Александрија, неговата душа, неразделена од телото со кое толку се гордеел, веќе одела на Исток, во пресрет на Царството кое, без да знае, беше го создал од себе и за себе.
*
    Sвездата на Александар се роди над Вавилон, во градот-призрак, на местото на постојано движење и вечно мирување, над Портата на надежта и стравот, онде каде што згасна човековиот јазик и се затвори кругот на човековите стремежи и суета. Александар своето последно патување го почна од родните висој што некогаш го изнедрија, одбележан од светлината, во вечерта кога небото се кинеше од молскавици и громови, шумите ечеа од риката на лавовите, орлишта стражареа на бедемите, а Херостат го запали храмот на Дијана во Ефес. Како бестелесна птица лебдеше над Термајскиот Залив опфаќајќи ги со еден поглед снежните глави на Олимп, трите млечни боски на Халкидик, трите големи планински масиви и трите зелени речни сливови на својата земја. Како болскавичка трепереше над родната Пела гледајќи го наеднаш сиот свој проживеан живот како низа јасни, возбудливи слики, од часот кога мајка му се играла со брадестата небесна змија до последниот трескавичен миг: припитомувањето на дивиот Букефал пред татка си скоро се слеја со мрзелувањето во Миеза. Низ жуборот на Храмот на нимфите, наеднаш, ја виде, првпат во целост, Хелада која ја освои како туѓа украдена жена од домот на здодевниот маж, за да ја пронесе нејзината слава низ светот: беше мала и беспомошна, сведена на опојни жуборливи стихови низ кои, како здив, струјат познати лица-меурчиња. Се наднесе над правливите патишта на Македонија, фрли кус поглед кон текот на Стримон и разбранетите плеќи на Темната Шума, а потоа летна ниско над неа. Онде постоеше Родна Пештера пред која го чекаше неговиот коњ, некогаш див, вологлав, а сега само огнен и крилест. Го јавна, а телото просто му претрпна од она единствено чувство на нераскинлива поврзаност со силите на природата. Направи круг над малото Прасијадско Езеро – како да сака уште еднаш да ја исплакне од себе нечистотијата на светот – и се упати по веќе прејдениот пат: до Индија и назад до Вавилон.
*
    Како животот да се беше збрал во една точка, ги виде минатите години како ниска глетки кои создаваат нешто како последен залак, кој застанува во грлото и не може да се голтне.
    Го изненади со каква леснотија тој, владетелот на светот, се простува од светот. Како да умрел пред многу илјади години, без каење и некоја морална одговорност, ладно и сосредоточено ги просудуваше значењата на разните настани, вредноста на одредени постапки, и се обидуваше да ја наѕре вистинската смисла на своите стремежи, па и на животот воопшто. Најпрвин му се укажа, како несомнена – околу тоа повеќе не би се спорел со никого, кога би му се укажала прилика – длабоката внатрешна противречност на секоја животна состојба, на работ меѓу трпењето и акцијата. Како во срцето на бивствувањето да постои некој праживотен момент на рамнотежа – кога е всушност сеедно што се случува, дали се создаваат или исчезнуваат ѕвездите – кој, еднаш оживеан од битието и свеста, станува нестабилен. Свеста за себе и за светот сакаше да изблика, брзо, пред да биде разгледана: така акцијата секогаш одеше за чекор пред промислувањето, за дури подоцна, ако е нужно, да биде објаснета или оправдана свесно. Секое претходно размислување би ја загрозило акцијата, па и самата сушност на оној живот за кој најпрвин други го припремаа, а подоцна и самиот го избра.
    Меѓу животот и смртта никогаш не би ја избрал смртта, ама ѝ трчаше во пресрет со истото спокојство како и лудиот гимнософист Калан, можеби со додатно уверение дека ѝ бега, дека е за неа недостижен, дека неговото време не е завршено. Не би можел да каже дали навистина поверовал дека е избран од небото за да создаде нешто што никој пред него не го создал, светско царство или нешто слично, но некоја сила го тераше да работи и да се однесува како да е токму така. Можеби постоеше внатрешна свест за патот, тој тоа не можеше да го знае, но нешто во него просто не можеше да дочека да јурне во таа насока, без оглед што значело тоа.
    Го запозна стравот од смртта како мисла. Но во стварноста на животот – сред воената врева – не стигна да поверува во неа. Ако постои некоја виша смисла, бездруго таа ја обликува судбината? Зошто да се лиши небото од оној што ќе биде свидетел за него?
    Можеби тоа чувство беше она кое го заведуваше, понекогаш, да мисли за себе како за бесмртнен бог. Па дури и неговите Македонци –колку и да се бунтуваа против тоа – гледајќи го во сраженијата како навалува врз непријателот а останува неранет, или, и кога е смртно ранет, сепак преживува – зарем и тие со времето не почнаа да веруваат во неговата бесмртност? А тој, Александар, дали и тој поверува во тоа – дека е бог? Беше свесен дека непознати луѓе од иднината, до која некако ќе се дотурка приказната за него, ќе се обидат да најдат пукнатини во неговиот дух. Она што случајно преноќило во сонот, ќе го надуваат до лудило. Што навистина значеше за него тоа – да бидеш бог, меѓу толкуте? Би се заменил ли себеси, Александар, за бестелесна прикаска? Да траеш малку подолго на ограничен простор, без можност да си ја измериш силата во чисто човечки работи, во потфати кои единствено можат да ја овозможат таа преобразба. Зошто самотниот вознес в небо – каде што, како Персеј, со ноќи би сјаел над земната минливост – да го замени за џагорливите сплетки на Олимп? За да му се восхитува толпата? Зарем не беше поарно, покрај боговите во кои верува – но никогаш не ги видела – на таа толпа да ѝ се покаже човек во кого допрва ќе поверува, кој е тука, на земјата, јаде и пие ама не се распаѓа? Заради што би прифатил живата огреаност и осветленост од духот да ги продаде за дим од жртвеникот? Зарем има друга бесмртност освен земната? Па сепак, живеејќи го животот – као и сите луѓе – од миг до миг, повеќе во заборав на себе суштиот одошто во паметење, ги прифаќаше земните ритуали на лаги и воомјазија. Кога едниот и ист осланет старец од сите негови, видливи и невидливи, животи, во пустината Сиви, на својот лош грчки, збунето го ослови место О синко (ώπαίδιον) со Сине Дивов (ώπαίΔιος) – зошто не го поправи? Дали тоа толку ѝ годеше на неговата суета, или грешката ја прифати како добар знак за уредување на земните работи без излишни објасненија? Од својата сегашна положба, му се чинеше смешно тоа ѕиркање во мотивите на човечките постапки, кои секогаш се ограничени со цел. Испаѓаше дека е спремен да се откаже од татка си, и од својата мајка да направи курва – само да се прикаже повиден – но беше ли тоа точно: дали сакаше да биде поважен, или само инаков, наспроти секоја недостатност и земно ограничување?
    Сега му е јасно дека ирационално ја величаше мајка си за да не си создаде причини да ја презре. Гадливоста што можеби ја чувствуваше спрема она што го насетуваше во врска со неа, ја префрлаше на татка си и на неговиот распуштен живот, за така двојно да се казни себеси, и самоосуди на чедност и на страв од жени. Но, Олимпијада навистина и да беше сладострасна, блудна менада со маѓепсана змија меѓу колковите, една нејзина солза чинеше, сè уште, повеќе од сите вистини на светот. Така отсекогаш било, и така ќе остане довека. Тој сега знае дека нејзиниот свет на неумерена амбиција и магиски фантазмагории го противстави на татковиот тврд реализам. Тоа не значи дека го замени за жалното привидение во ликот на Нектенеб Змијата, ама виде како светот на синовите и татковците се раздвојува рано, бргу и неповратно. Опседнатоста со мајката ќе остане сеќавање на престојот во нејзиното тело и мрзелување под млечните боски, а сликата на таткото глетка на насилник кој ќе ја налегне првин неа, а потоа втора и трета, за во тоа име пијан да се нафрли врз синот, да го убие. На Филиповата свадба со Клеопатра, роднината на невестата, Атала, во здравицата посака новата кралица да роди наследник на престолот. Што му остана на Александар туку да срипа врз Атала? Но Филип не стана во одбрана на синот, туку, во пијан гнев грабнувајќи го мечот, се нафрли врз него, Александар. Место да го заштити као татко син, како владетел владетел, го понижи пред тоа белосветско жениште божем што му ја расипува веселбата, а всушност за да не му ја скуси, по сè изгледа, вечерната нежност, или самата нејзина жестокост. Па сепак, и наспроти сè, тој, Александар, а не некој друг, го продолжи делото на Филип.
    Како син не би навлегувал повеќе во татковите причини за многуженство и неверство. Созревајќи во отпор кон Филиповата недоделкана машка природа, Александар не виде многу нешта. Повеќе не би бил толку строг спрема него, ни толку свиреп кон себе. Филиповите и неговите воени победи, секоја на свој начин, покажуваа дека делата не настануваат ни од препуштање на страстите ни из нивното сузбивање: делата се над тоа, моментите на опуштеност или напнатост не влијаат врз нив онолку колку што придонесуваат на човековата биолошка рамнотежа. Впрочем, сетилниот занес на границата од сонот – кој го одбележи неговиот, Александров живот – или љубовта, како што обично се кажува, идеална и вечна во мерка во која е така замислена, очигледно не му беше непозната ни на Филип. Синот беше чул дека Олимпијада уште како девојче во светилиштето на Самотрака го восхитила Филипа повеќе одошто самиот култен обред. Бидејќи знаел дека учествувала во фаличките обреди, не требало да се изненади што подоцна, као негова жена, во време на баханалиите, била прва менада на Македонија. Тоа е сфера во која Александар не сака да навлегува. Но сега знае дека него токму љубовта кон мајка му го научи на невиност и трпење. Се разбира, никогаш не попушти пред нејзините желби да го уреди светот според мерката на нејзиниот род, и да го насели со епирски роднини, тој отсекогаш сам си бираше војсководители, способни генерали од Горна Македонија – како Пердика и Кратер – но Олимпијада го вообличи неговиот дух таму каде што тоа најмалку се очекуваше: и ако некој беше заслужен за Александровиот чесен однос кон Дариевото семејство, тоа – според некоја чудна спротивна аналогија – беше токму таа, неговата мајка. Со што, инаку, го беа задолжиле Сизигамбис или Статира, па да ја заслужат неговата добрина и нежност?
    Му се чини, сега, дека ќе му беше помило да умреше многу помлад, во време кога ја посети прасијаската Шума, додека идното прифаќање на сладострасноста – како помирување со поразот и смртта – ни најмалку не ја беше изменила некогашната сетилна воздржаност. На враќање од Индија, ни на самиот себе не си личеше на момчето кое сè уште не го беше препливало Граник. Во времето на Гавгамела, Парменид љубеше невини девојчиња на коњ, налик на Скит што везден јава и на пес што мочка камење покрај патот. Сè уште го памети создржано-подбивниот поглед на ловец со кој Парменид ја премеруваше Дариевата трудна сестра-невеста, Статира, неговите ќерки и телесно сочуваната мајка, Сизигамбис. „Јас да сум Александар„, рече тогаш Парменид, „би ги прифатил Дариевите (царски) услови за предавање, но сепак сите овие би ги повикал в кревет, и би ги натерал да уживаат побесрамно од мене.„ „И јас би го сторил тоа, да сум Парменид„, рече тогаш тој, Александар.
    Знаеше дека подоцнешните времиња ќе ја променат смислата на неговите зборови, зашто вистината секогаш се изобличува. Сега му е јасно дека девственоста се раѓа токму од стравот од изобличување, од можноста лесното постигање на целта да ги избрише сите граници на дозволеното. И сега јасно ја гледа Дариевата жена, лисестата убавица Статира. Со усни закоравени од некој внатрешен огин, сета пребликната од млекото што надоаѓа, напукната како зрел плод од живиот плод во себе, го потсеќаше на нешто дамнешно и блиско, и во него будеше таква сетилна возбуда што, во тој час, на светот не постоеше ништо што можеше да го посака повеќе од таа жена, да го подои како дете и да го удави во водата што ќе бликне од неа. Но се воздржа насетувајќи дека од тоа воздржување се раѓаат оние светови чии цврсти, сигурни облици не може да ги нагризе ништо, па ни човечката стрвност.
    Дозна што кажал очајниот Дарие слушајќи ги евнушките прикаски за неговата, Александрова благородност, срамотејќи го така со сомнение споменот за сестра си и жена си: „Од која чесна причина млад човек може да ѝ оддаде почит на жената на својот непријател„, се тревожел Кодоман. Можеби во тој момент си приспомнувал на подбивните писма што, не толку одамна, му ги праќал на „детето Александар„, идниот „плачкосувач на градови„, дарувајќи го со ѕвечки, топки и тркалца. „Не се лишувај од најголемата утеха, дека те победи противник подобар од обичните луѓе„, му рекол тогаш верниот евнух на царицата, донесувајќи вести тажни и радосни, за смртта на супругата, на пораѓање, и за неизвалканата чест.
    Александар дури сега го чу позадинскиот шум на тие зборови. Невиноста на раната младост беше останала далеку зад него, но тој знаеше што ѝ должи. Силата која некогаш го исполнуваше секое катче на неговото неизвалкано тело беше ништожна без способноста таа моќ да се прочисти, преобрази и возвиши.
    Можеби неговата нескротлива бујност и ненадејните изблици на гнев беа скапо платена цена за создавањето на тој свет од чисти облици, заснован на воздржување и желба да се биде подобар одошто е тоа вообичаено меѓу луѓето и можно во светот. Нема угорнина која може да се совлада лежејќи, добро знае Александар, макар што, не без тага, исто така знае дека не постои добро кое не скрива некоја мака. Олимпијада, со сета нејзина распуштеност, но безусловно прифатена како мајка, беше заслужна не само за Александровата чистота туку и за неговиот идеализам, за немирењето со самодоволноста на светот. Беше земна посредничка која му го всади копнежот по небескиот татко, можеби присвојувајќи го она што не ѝ припаѓа. Ќе го познаеше ли, без неа, местото каде што ќе ја изгради Александрија во Египет, земја што во вид на широк провлак го разделува Езерото од Морето, откако златокосиот пророк од сонот ќе му ги изрецитира стиховите на слепиот поет? Ќе ја препознаеше ли, над сè, малата дивјачка што бега кон Шумата, чиј лик дури сега му испливува од свеста? Ќе ја следеше ли до крајната граница на Другата Земја? Со што го мамеше таа, со испакнатите карлични коски на палаво девојче, или со нешто непознато скриено во нејзината утроба? Ќе научеше ли, без горчливите уроци на мајка си, зошто зреат плодовите на потрагата? Дали да се изедат, или да се донесат дома?
    Сега знае дека Платоновиот свет му беше поблизок од светот што му го предочи неговиот учител Аристотел. Тоа дека постои идеален а заборавен свет на виши форми и состоби – и дека е човековиот живот одвај магливо присеќање на него – нему му е блиско и разбирливо. Оттука желба за приказна, за обновување на сеќавањата, за враќање во татковината. Па сепак, Аристотеловиот свет на исполнети форми и скитачки содржини не му изгледа помалку вистинит. Да се досегне нешто во духот не е доволно, додека не се роди во скутот на крвавата стварност. Бестрашноста, неуморноста или војничката мудрост не се само сенки на некогашните усилби. Да бидеш најдобар не значи да бидеш подобар од останатите, туку да го досегнеш светот во кој е нешто само по себе едноврсно и вечно. Со што инаку може да се стекне бесмртноста ако не со надраснувањето на сопствената минливост?
    Длабоко во него постоеше тајната а заборавена приказна – и кога ќе ја почувствуваше во себе како внатрешна озареност, знаеше дека таа го води и дека нема да го изневери никогаш. Колку и да ги залажуваше луѓето, а понекогаш и себеси, дека е бог, знаеше дека постои крај. А свршетокот на сè бара оправдание за почетокот и за поминатиот пат. Нема пораз без прифаќање на поразот, и нема смрт додека не се прифати смртта. Тоа можеби најјасно го почувствува на крајот од светот, кога застана пред загатката на Индија. Што и да имаше понатаму, тој ќе појдеше и ќе одеше докрај, сè додека не се залепи за хоризонтот и не се претвори во светла пукнатина на небото, додека не се стопи со својата насока. Кој-годе да беше од онаа страна, бездруго чул за него, и сигурно се уплашил од неговото пристигање. Место да продолжи, дозволи надворешниот, туѓ страв пред непознатото да се всади во него, да ја прифати волјата на мнозинството, да попушти пред неа. Оној што го чекал, можеби однапред се предал, веќе од самата вест за неговото доаѓање – за вака награден, да стане родоначелник на нешто доскора изгубено и прежалено – додека тој самиот, како прокиснато куче, смислуваше бедни оправданија и смешни итроштини, на кои некогаш им се подбиваше, оставајќи зад себе лажни траги. Ја изневери својата приказна оној час кога ја насели со џинови и неосвоиви предели, наспроти своето вистинско уверение, препуштајќи се на безглавата слабост на џганот. Во тој момент приказната почна да свенува, а патот да се двои, та не е чудо што токму тој – од толкавата останата војска, од Кратер кој тргна по средината на копното и од Неарт кој тргна по море – го избра најлошиот пат, патот покрај морскиот брег, иако однекаде мораше да му биде сомнителен, наоко јасен и безопасен а всушност исполнет со истост и празнина.
    И таа Порта што го мамеше како голема крвава пештера, како зината матка, како конечна судбина: зошто сепак се согласи да ѝ појде во средба? Каква храна сакаше да јаде помеѓу воздржувањето и раѓањањето, себеси во зачнување или себеси во исчезнување? Ќе се видиме во Вавилон, колкупати само ги слушна тие зборови, но сепак не ги разбра. Што беше тоа – престанок на патот, враќање во татковината, прифаќање на поразот и смртта? Или, сепак – ненадеен, нов почеток? Зошто Портата му се испречуваше насекаде по светот, на секое катче од земната шир, зошто ја среќаваше каде и да одеше ако не како предупредување дека враќање нема и не може да има, зашто во татковината се стига со излегување од Портата, а не со влегување низ неа. Како тоа сите девојчиња и девојки и жени што ги запозна през животот – вклучувајќи ја Роксана – на разделба да бидат трудни и да носат плод кој никогаш нема да го види? Дали требаше да го родат и покажат на небесата и времињата што доаѓаат, или да го засолнат и скријат во мракот на утробата, чинејќи го засекогаш невидлив? Убавата Статира, Дариевата сестра-невеста, се претопуваше со ликот на другата, мала Статира која ѝ беше ќерка а нему му стана жена, и со сликата на Роксана, и со големата расчепена жена од брегот на Океанската Река, која го подои со млеко од кое нема лек, и со малата дивјачка која му се укажа најпрвин на Езерото, а потоа во сите соништа, за која не знаеше ништо освен дека го одбележа неговиот живот, и дека ја остави негде на крајот од светот, исто така трудна, исто така неутешна, исто така очајна.
    Дали сето тоа беше стварно, постоеше ли некогаш и што всушност значеше? Пред Портата вавилонска питомото магаре го уби моќниот лав ритнувајќи го со копитото: што кажуваше тоа? Дека е Портата лакома Пештера која сè голта, која се не обѕира на вид и род, и дека горделивоста олицетворена во лавот е само прикаска за деца што залутале во Шумата. Не постои толку убав лав кого нема да го порази ништожноста, не постои толку голем лав кого нема да го голтне Портата. Во што тогаш можеше да биде смислата на човековиот живот и на неговите усилби? Во текот на својот кус век, тој се трудеше да биде подобар одошто дозволува и овозможува човечката сила. Не беше ли тоа суета, дури прикриена слабост, ранливост замаскирана со видливо одглумена светост?
    Ги опсипуваше простите Македонци со злато и од нив правеше кралеви за најпосле – како што му навестуваше Олимпијада – да остане сам. Кога на синот на Мазеј, најмоќниот човек на Дариевиот двор, сакаше да му поклони нова сатрапија, овој самиот го предупреди да не создава многу Александровци, зашто порано постоел само еден Дарие. Се штрепна од тие зборови, препознавајќи ја во нив сопствената превртена утроба. Не плаќаше ли со даровите порез на самиот себе, не ја купуваше ли, така, својата слика?
    Се трудеше, сепак, да го однегува оној вид пријателство недопрено од сладострасноста кој, покрај воениот живот и непишаните закони, беше она најубавото што го имаше Македонија. Невиност неизвалкана од блискоста, во која расипаноста ги препознава сопствените нечисти фантазии. Клит му беше брат по млеко. Хефестион не беше само убав храм со фризови кои го чувааат споменот за Ахил и Патрокло: тој ги олицетворуваше оние дозволени копнежи кон убавината што му ги вдахна Олимпијада. Кога го зароби Дариевото семејство, Сизигамбис најпрвин клекна пред Хефестион, заблесната од неговата убавина. Па се збуни, кога толкувачите ја опоменаа, а тој, Александар, победникот кај Ис, немерливо суетен во сè освен во љубовта – кој уште како дете умееше да му каже на својот домашен филозоф: „Само еден е Александар„ – овојпат само се насмевна и благо рече: „Ако, мајко, и тој е Александар„.
    Па сепак, зарем не ги прежали и нив, не ги изневери ли сите? Кога Хефестион се скара со Кратер, зарем не го нарече будала и безумник кој не знае дека е без Александар никој и ништо. Се заколна пред Амон дека од сите луѓе нив најмногу ги сака, ама ако слушне уште еднаш оти се караат, обајцата ќе ги убие. А Клита навистина го уби, зашто се осмели да ги толкува неговите постапки врзани за она што не го сфаќаше ниту некогаш би можел да го сфати. Тој, Александар, не ги возвишуваше поразените за да ги понизи победниците, туку токму на победниците, као родител на деца, да им покаже дека љубовта кон ближните почнува од почитта кон туѓинецот и непријателот, дека без тој пат на чест, правда и милосрдност нема влегување во светското царство. „Ние Македонците мораме да ги молиме Персијанците да нè пуштат пред нашиот крал„, се жалеше Клит, а нему, на Александар, му се мрачеше свеста од толкавата роднокрајска ограниченост и тапост кои само го потсеќаа дека е окружен со глупчовци на кои, ако им го земе она што им го наддал, нема што да им се додаде. Неправдата и перчењето беа животната сол, и кој требаше да ги надрасне ако не тој со својот пример? А зарем Хелените не се шетаат како полубогови пред нас Македонците, проба да го вразуми својот пријател вртејќи ја на шега, да му покаже дека лошото устројство на светот е лош пример за сите, но Клит ништо не сфаќаше, а Александар добро знаеше што се случува кога некој ќе почне да го предизвикува сè додека не го избезуми од гнев. Штом ќе почне да вика на македонски, уште ако му се најде копје во раката, можноста некој до го преживее неговиот гнев е рамна на нула. Попусто потоа плачеше и ги слушање софистичките утехи дека Дика и Темида седат до Зевс не за да го учат што да прави, туку само да ги потврдат неговите зборови. Пред очите му беше Клитовата сестра Ланика, неговата доилка.
    Од каде доаѓаше тоа, таа бујност за која безделниците ќе поверуваат дека е просто пресликување на гневот на Ахил. Зарем мораше да ги убие најмилите за да го покаже своето потекло? Можеби тоа беше Филиповиот карактер? Или причините за гневот беа сосема спротивни? Филип беснееше за да ги задоволи своите страсти, а Александар се трудеше да ги победи. Истото она воздржување кое му овозможи да се воздигне над другите луѓе – не сметајќи ги голите мудреци – и потребата за форма која средбата со Статира ја претвори во химна на неговиот живот, го туркаа, штом некој ќе му се противставеше, во пеколот на бујноста, во ирационално безумје. Испаѓаше дека не може да се потпре на себе затоа што се сомнева во својата визија, зашто не верува во светот што сака да го промени, додека овој стреми да остане ист. Беше кадарен да стори сè само и само луѓето да ја прифатат замислената слика за него и за неговиот пат. Ги залажуваше со зборови, со дела на милосрдност, ги опсипуваше со поклони – сè во името на нешто што личеше на разлеан сон. Жртвите и воздржувањето имаа смисла само додека имаше свидетели, следбеници и вистински освојувања. Не се грижеше многу за исходот на воената среќа, но штом некој ќе му се противставеше или ќе ја доведеше во прашање не толку сликата за него како бог, колку самото светско царство, тој стануваше несигурен. И како тогаш да почнуваше да се урива сè кон што стремеше, а кое беше главната причина за толкавото лишување. Брзината со која, во таквите моменти, се фаќаше за мечот беше рамна на брзината на мислата со која го создаваше и бранеше својот свет. Растрезнувањето ќе му покажеше, сепак, дека светското царство не постои ниту може да постои надвор од границата на обичните човечки нешта, а дека жртвата, лишувањето и истрајноста стануваат гнасотилак и руга кога ќе ги пренебрегат делата на вистинска љубов.
    Го освои светот, без да го виде и спознае. Мечтаеше за светското царство без да сфати што всушност претставува тоа. Уреден свет во кој живеат луѓето спрема мерката која ја надраснува нивната човештина, заштитен од нив самите? Или царство на осамени единки, изгубени во просторот на разни светови, ама поврзани со времето во кое е сè собрано заедно, од онаа страна на жестокоста и гневот кои се и причина и последица на вкупната дејственост.
    Аристотел одеше во пресрет на светот кој ќе ѝ робува на својата потреба за акција и создавање на она кое потоа ќе го урне, а тоа беше и неговиот свет: влегување во градот кој во следниот миг ќе стане пепел и заборав. Да се тргне одовде за да се стигне онде. Да имаш малку за да создадеш повеќе. Да се наоѓаш тука за да се најдеш таму. Да ја пренесеш својата култура на онаа од која одамна настанала, потоа била заборавена и најпосле фалсификувана во Хефестовата ковачница на сите илузии, налик на Александрија од камен преку Александрија од зборови, или на населување на Пештерата со сенки со сенките на сенкините сенки, и создавање на пагански мистерии од мистериите на посветените.
    Зарем и дејствениот живот не е налик на прошетка покрај морскиот брег, на вечно повторување на истото? Што преостанува зад текот на времето и видливите човечки усилби? Што и да направи човек, нема да биде доволно. Ако го освои светот, нема да го уреди и сочува. Кога би успеал да ги нарани и напои гладните и жедните, шта направил? Само ги ставил во колоната мравки – со трошки врз рилките – на која допрва ѝ претстои вистинскиот пат.
    Дали е тоа она конечното, што ни преостанува – патот, и далечината? Патот кој ќе трае и кога ќе престане животот, зашто низ беспаќата ќе го копачи приказната која е и самата истото тоа – огреаност на ништото. Ако нешто преживее – така му изгледа сега – тоа нема да биде смислата на животот, туку блескавата бесмисла на патот. И ако човек веќе не може да излезе на крај ни со судбината, ни со надворешните сили ни со своите страсти, да му остане барем тоа – незадржливиот стремеж. Што и да претставува, какво-годе значење да има – бил смислен или бесмислен, траен или минлив – тој е единствената извесност, единствената врвица каде што се слеваат движењето и мирувањето, акцијата и размислата, единствената река по која времето тече и напред и назад, единствениот извор од кој искри свеста и се раѓа зборот – копнежот кон далечината.
    И дури сега, првпат, јасно како во некогашната стварност исткаена од соништа и потрага, тој ја виде малата дивјачка како бега во Шумата, а потоа трчи понатаму, сè подалеку – за тој да ја следи, стигне и изгуби. Смислата на неговата тајна приказна беше во нејзината обичност, во тоа што секој би ја препознал, кога би била негова. Не го засегаше повеќе дали е тоа многу или малку. Иташе кон изворот на животот како кон единственото место каде што минатото и иднината ги раздвојува само мека и набабрена пукнатина на кожата.
    Во животот што токму се приврши, му се пристори дека би требало да ја прифати стварноста на поразот како и мерката на човековото несовршенство. Па сепак, дури сега ги наѕира оние предели каде што се раѓаат прасликите, и му станува јасно зошто таму потрагата никогаш не престанува. Оној што веќе се има себеси, може да бара само нешто повисоко и поголемо од она што го има. Треба да се затвори светот, за да се отвори Проѕирката на Небото и патот кон оние копнежливи брегови каде што сите трудни дивјачки и царици и мајки раѓаат еден и ист плод. Нека трае светското царство макар еден миг – додека мртвото тело на Александар сè уште ги држи сите негови делови заедно – а потоа нека исчезне затоа што на светот повеќе го нема Александар: зарем тоа не е доволно? Зарем токму тоа не ја потврдува Александровата приказна?
*
    А тогаш, Александар почувствува дека се ослободи од сè што го врзуваше за проживеаниот живот, освен копнежот, во него се откачи нешто неискажливо моќно и тој, како настојчива мисла, или јасен, огреан пат, почна да струи кон Источната Порта, за која дотогаш мислеше дека го обележува крајот на светот. Дури сега се почувствува како вистински син на Амон зашто низ Портата мина како зрак следејќи го сончевиот изгрев. Не малку се изненади кога виде дека зад неговата Индија осимнува друга, многу поголема Индија, и зад нив пак нови, инакви земји, со храмови над облаците, населени со луѓе кои 6.000 години пред неговото раѓање одгледувале трендафили, правеле глинени садови и ткаеле волнена облека. Тоа го зачуди и зарадува. Светот што го освои во текот на животот беше налик на три школки од брегот на истото море, а отаде Индија се протегаа планински вериги кои му пркосеа на небото и според кои Олимп беше питомо и безделничко леталиште за богови. Ветровитата североисточна висорамнина беше ледена плоча потпрена со разбранети ридови, водовртежно поле и жолта река. Околу засолништата од иловица лазеа луѓе како мравки. Право пред него од југоисточната страна се лулееја огромни прашуми. Тој зафрнча како Одисеева стрела низ ушите на островите како низ низа бисери, и најпосле излезе на брегот од бескрајната вода, поинаква од онаа Океанска Река што ја познаваше. Му дојде смешно неговото надмудрување со Аристотел околу тоа дали е Арабјанското или Еритрејско Море затворено или отворено; се засрами од својата претсмртна желба да го открие тоа. Како можеше да помисли – по сè она што го виде како дете и насети на својот војнички пат – како смееше да се посомнева дека нешто на светот може да биде затворено и конечно!? Му се смачи времето поминато во празни расправи. Посака пак да се роди, во кој и да е облик и вид, во кој било неважен народ и пост, па уште еднаш да почне сè, од почеток. Повторно да го создаде светот за кој мечтаеше, да не се посомнева никогаш. Да знае однапред дека тој свет, видлив или невидлив, постои. Додека сега го надлетуваше, и бегол поглед, многу посилно и поочигледно од некогаш, кога ги гледаше само неговите перчиња, му ја откриваше стварноста на постоењето со таква нескриена сила, што од неа изгуби волја да размислува. Отсега само ќе набљудувам, си рече Александар, сè додека не се стопам со крајоликот. Она што го окружуваше не беше само светло, ни само чисто ни само бескрајно и длабоко: беше сеопфатно, и содржаше во себе сè: низ тој свет меко трчаа босите момински нозе по шумските врвици, а поленот на дамнешниот цут паѓаше во отворените толчници-матки. Во прв момент помисли дека тоа е крајот на светот, зашто сонцето изгреваше зад хоризонтот, но поаѓајќи му во средба тој леташе со еони без да стигне во домот на својот татко. Најпосле, кога стана скоро сигурен дека ништо освен вода и небо не останало на светот, тој здогледа друго големо копно, составено од два дела: Александар се устреми кон срцето на Другата Земја.
    Најпрвин слета пред Златното Сончево Тркало кое воедно беше и календар – нешто го тераше да ги поврзе скинатите нишки на времето – а потоа продолжи понатаму. Набргу се најде на брегот од Езерото – Гатавита во зелените ридови или Светото Езеро во Шумата – нуркајќи се низ времето кое бликаше од сите страни, од дамнешното или скоро минато, од нестасаната или заборавена иднина. Во моментот кога Девојката, малата трудна дивјачка, хероината на заборавената приказнана, за која се веруваше дека е жена на кралот Сипа, се фрли во водата барајќи го својот мил – Белиот Брадест Бог претворен во „змија од пердуви„ – Александар веќе ја држеше во прегратката. И додека бесценетите предмети како златно-смарагден дожд паѓаа врз нив, тој сфати дека во рацете го држи единствениот скапоцен предмет кој навистина му треба, живиот плод на потрагата кој повеќе никој не можеше да му го земе. Истовремено, Александар се досети дека таканареченото историско време мигновено истечува, исипувајќи се, и дека нему му претстои последниот дел од патот, да го поведе своето девојче кон оној чист предел што беше предодреден за починок на неговата душа. Во себе сметаше дека е право да биде одвоен од своето призрачно тело и тукушто освоените земји, за никој никогаш, па ни самиот бог Амон, да не насети каде се скрил вистинскиот Александар. Се надеваше дека анонимноста на тоа скромно сокровиште ќе го сочува од бесчестието на идните векови.
    И понатаму судирајќи се со сончевата патека, но не оддалечувајќи се повеќе од местото каде што го почна патувањето туку летајќи му во пресрет, се најде над другиот крак од големата Океанска Вода која ги раздвојуваше копната изгубени сред синевината, и остана над неа сè додека, длабоко под себе, не ги здогледа Херкуловите Столбови, Западната Порта на Светот. Не е можно, помисли Александар скоро рамнодушно, ако поминам низ обете порти јас сепак ќе здобијам бесмртност, а ако се спојат двете разделени половини на постоењето, времето пак ќе се обедини и светското царство ќе се создаде само од себе. Тоа сознание, меѓутоа, одвај го допре, толку беше лесно, сфатливо и безболно. Александар пролете низ Портата и, по кус престој во блескавоосветлената прародителска матка на Средоземниот Басен, почна да се спушта кон Прасијадското Езеро, налик на голема бела птица.
    На неговото дно е тајната на сите тајни, помисли Александар, значењето и смислата на жртвата не зарад ветрот што ќе ги одведе лаѓите кон утробата на Дрвениот Коњ, туку зарад вистинската убавина и бесмртната љубов, овде се затвора кругот, рече Александар гласно, и спокојно се нурна, низ зелената оаза и Портата на подводниот Град, во бистрата вода на Езерото.
*
     Така барем кажува легендата, настаната во темницата на Ајантаџиниот ковчег и во главите на неговите наследници, а како навистина било не е можно да се знае, зашто се смета дека гробот на Александар никогаш не е пронајден, а кога Езерото, на почетокот на третиот милениум од новата ера, безмалку го снема, на неговото дно – во прегратката на милот и тревите, неиспуканите гранати и миријадите скаменети школки – беа најдени само споените скелети на момче и девојка, помешани со коските на јагуар и срна.
1. Едно место кај Ајантаџа сведочи дека е и тоа само „немо надоврзување“. Имено, на прашањето на Александар, можела ли историјата да биде поинаква, неговиот учител Ајантаџа му одговорил дека сè што постои реално е (мисла која подоцна ќе биде преземена од други, за да стане општопозната). Тоа заобиколно кажува дека е минатото непроменливо. Па сепак, додава тој, така е само затоа што оние што ја создаваат реалноста (која ќе стане минато) не постапуваат како поетот кој, пред да го вобличи својот стих, многупати претрчува од неговиот извор кон устието, додека државниците во многу поважни моменти просто ја пресечуваат животната нишка, „не давајќи му на времето да се преобрази и обнови“. Затоа е можно, додава тој, поетот врз урнатините на градовите – останати зад творците на историјата – да зачне нова стварност, чувајќи го исчезнатото и поврзувајќи го развеаното. Очигледно слушајќи го советот на својот древен учител, Челебија постапил како уметник кога времето го ослободил од неговите историски окови.
      ---------------
     
     ------------------------------------------------------------
     
      
     
       
     
       
     
     
     
     
     154